Người mắc bệnh tiểu đường thai kỳ có nên ăn nhãn tươi?

Nhãn tươi là loại trái cây mùa hè quen thuộc với vị ngọt đậm đà, mọng nước và hương thơm hấp dẫn. Với các mẹ bầu, thói quen ăn hoa quả ngọt để giải nhiệt hoặc thỏa mãn cơn thèm ăn vặt là điều rất phổ biến. Tuy nhiên, khi được chẩn đoán mắc bệnh tiểu đường thai kỳ, bất kỳ món ăn ngọt nào cũng khiến thai phụ phải băn khoăn, lo lắng liệu lượng đường trong đó có làm hại đến sức khỏe của mẹ và em bé hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Thai phụ mắc tiểu đường thai kỳ cần hết sức thận trọng và tốt nhất nên hạn chế tối đa việc ăn nhãn tươi. Mặc dù trái cây tươi nói chung mang lại nhiều lợi ích, các loại quả có vị ngọt gắt và chỉ số đường huyết cao có thể làm tăng nhanh lượng đường trong máu, gây bất lợi cho việc kiểm soát đường huyết của thai phụ.

Trái cây ngọt và cơ chế tác động lên đường huyết thai kỳ

Để hiểu vì sao nhãn tươi cần được kiểm soát chặt chẽ, trước hết mẹ bầu cần hiểu rõ cách đường từ thức ăn đi vào cơ thể. Trong thời gian mang thai, nhau thai tiết ra các hormone làm tăng tình trạng kháng insulin, khiến việc vận chuyển glucose từ máu vào tế bào gặp nhiều trở ngại hơn bình thường. Khi ăn thực phẩm giàu carbohydrate giải phóng nhanh, đường huyết sau ăn sẽ tăng vọt nếu cơ thể không kịp điều tiết insulin.

Chỉ số đường huyết (GI) phản ánh tốc độ làm tăng đường máu sau khi ăn của một loại thực phẩm, trong khi tải lượng đường huyết (GL) phản ánh mức độ tác động tổng thể dựa trên lượng carbohydrate thực tế tiêu thụ. Các loại trái cây mọng nước, nhiều đường đơn như nhãn hay vải thường có xu hướng giải phóng đường nhanh. Một bữa ăn có tải lượng đường huyết thấp đã được chứng minh giúp làm giảm đáng kể mức độ dao động glucose và biên độ biến thiên đường huyết trong ngày ở thai phụ có nguy cơ mắc tiểu đường thai kỳ ^[1]. Ngược lại, nạp các loại trái cây có đường huyết cao dễ khiến đường huyết mất kiểm soát.

Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ giữa quả ngọt và nguy cơ tiểu đường

Các bằng chứng khoa học cho thấy loại trái cây được lựa chọn trong thai kỳ đóng vai trò rất quan trọng đối với sức khỏe chuyển hóa của mẹ bầu.

Nghiên cứu cắt ngang tiến hành trên 571 phụ nữ mang thai người Quảng Đông (thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống 75g ở tuần thai 24–28) nhằm đánh giá thói quen ăn uống và nguy cơ tiểu đường thai kỳ ^[2]. Kết quả cho thấy 13% số người tham gia mắc tiểu đường thai kỳ (GDM+) ^[2]. Không có sự khác biệt đáng kể giữa nhóm GDM+ và GDM- về tổng năng lượng, chất xơ hay lượng trái cây có chỉ số GI thấp và trung bình ^[2]. Tuy nhiên, nhóm thai phụ mắc tiểu đường thai kỳ tiêu thụ lượng trái cây có chỉ số GI cao và thực phẩm giàu năng lượng nhiều hơn rõ rệt so với nhóm bình thường (P < 0.05) ^[2]. Phân tích hồi quy logistics khẳng định việc ăn nhiều trái cây GI cao và đồ ăn vặt giàu năng lượng liên quan chặt chẽ tới nguy cơ mắc tiểu đường thai kỳ ^[2].

Tại một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu trên 3.300 phụ nữ mang thai thuộc Đoàn hệ Sức khỏe Mẹ và Bé Đồng Tế, các nhà khoa học đã theo dõi lượng tiêu thụ trái cây tươi dựa trên phân nhóm GI và GL ^[3]. Trong số này, có 378 phụ nữ (11,5%) mắc tiểu đường thai kỳ ^[3]. Lượng tiêu thụ trái cây tươi trung bình đạt 381,7 g/ngày ^[3]. Kết quả điều chỉnh cho thấy phụ nữ tiêu thụ nhiều trái cây nguyên quả giảm nguy cơ mắc bệnh so với nhóm ăn ít nhất, với tỷ số chênh đã hiệu chỉnh ở nhóm tiêu thụ cao nhất so với thấp nhất là 0,41 (KTC 95%: 0,27–0,62; P xu hướng < 0,001) ^[3]. Lượng ăn trái cây cao giữa thai kỳ liên quan đến mức đường huyết thấp hơn ở thời điểm 1 giờ và 2 giờ trong nghiệm pháp OGTT ^[3]. Đáng chú ý, phân tích phân tầng chỉ ra rằng việc ăn nhiều trái cây có GI thấp, GI cao và GL thấp đều liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc bệnh, nhưng trái cây có GL cao thì không mang lại lợi ích này ^[3]. Các nhà nghiên cứu khuyến nghị phụ nữ có nguy cơ tiểu đường thai kỳ nên ưu tiên chọn các loại quả tươi có GI và GL thấp ^[3].

Tại Đài Loan, một nghiên cứu trên 20 người khỏe mạnh và 17 bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 đã đo lường chỉ số đường huyết của 6 loại trái cây phổ biến ^[4]. Kết quả cho thấy ở người tiểu đường tuýp 2, quả vải (cùng họ Bồ hòn với nhãn) có GI lên tới 60,0 ± 8,0; trong khi ở người khỏe mạnh là 47,9 ± 6,8 ^[4]. Các loại quả ngọt nhiệt đới nhóm này nhìn chung tạo đỉnh tăng đường huyết khá nhanh, tương đương giữa người khỏe mạnh và người có rối loạn chuyển hóa ^[4].

Vai trò của việc bổ sung trái cây đúng lượng trong thai kỳ

Không thể phủ nhận rằng trái cây tươi là nguồn cung cấp vi chất quan trọng. Một nghiên cứu năm 2022 theo dõi 1.453 phụ nữ mang thai giai đoạn sớm và 1.049 phụ nữ giai đoạn giữa thai kỳ ở Thành Đô đã kiểm tra mối liên quan giữa lượng ăn trái cây và chuyển hóa đường máu ^[5]. Lượng trái cây trung bình ở đầu và giữa thai kỳ lần lượt là 279,7 g/ngày và 232,0 g/ngày; tỷ lệ ăn không đủ quả tươi là 18,8% và 43,2% ^[5]. Sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu, nhóm ăn đủ lượng trái cây theo khuyến nghị có mức đường huyết lúc đói giảm rõ rệt so với nhóm ăn thiếu (beta = -0,071, KTC 95%: -0,111 đến -0,003) ^[5]. Đáng chú ý, nhóm tiêu thụ không đủ trái cây trong tam cá nguyệt thứ hai có nguy cơ mắc tiểu đường thai kỳ tăng lên (RR = 1,13, KTC 95%: 1,11–1,58) ^[5].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu can thiệp chéo trên 17 phụ nữ mang thai tuần thứ 29,3 ± 1,3 có nguy cơ mắc tiểu đường thai kỳ đã kiểm chứng chế độ ăn có tải lượng đường huyết thấp (low GL) so với tải lượng đường huyết cao ^[1]. Mức đường huyết tổng thể của mẹ bầu giảm tới 51% trong ngày dùng thực đơn GL thấp, với diện tích dưới đường cong gia tăng iAUC thấp hơn rõ rệt (549 ± 109 so với 1120 ± 198 mmol/L phút, p = 0,015) ^[1]. Độ biến thiên đường huyết cũng giảm đáng kể, thể hiện qua độ lệch chuẩn trung bình thấp hơn (0,7 ± 0,1 so với 0,9 ± 0,1, p < 0,001) và biên độ dao động glucose thấp hơn (2,1 ± 0,2 so với 2,7 ± 0,2 mmol/L, p < 0,001) ^[1].

Một nghiên cứu theo dõi thí điểm trên 58 phụ nữ mang thai mắc tiểu đường thai kỳ can thiệp chế độ ăn GI thấp (n = 33) hoặc chế độ ăn giàu chất xơ truyền thống (n = 25) cho thấy sự chênh lệch vừa phải về chỉ số GI của chế độ ăn (46,8 ± 5,4 so với 52,4 ± 4,4, P < 0,001) mang lại kết quả hậu sản sau 3 tháng tương tự như chế độ ăn lành mạnh truyền thống ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp khi chọn trái cây cho mẹ bầu

Nhiều mẹ bầu lầm tưởng rằng "đường từ hoa quả tự nhiên thì không gây hại, ăn bao nhiêu cũng được". Thực tế, đường fructose và glucose tự nhiên trong hoa quả ngọt gắt khi nạp quá mức vẫn làm tăng gánh nặng lên tuyến tụy và gan.

Một hiểu lầm phổ biến khác là ép nhãn lấy nước uống cho tiện. Nghiên cứu đoàn hệ lớn đã phân tích sự khác nhau giữa ăn quả nguyên vẹn và uống nước ép ^[7]. Sự khác biệt về độ nhớt và cấu trúc vật lý của thực phẩm ảnh hưởng lớn đến động học đường huyết sau ăn; chất lỏng đi qua dạ dày xuống ruột nhanh hơn nhiều so với chất rắn dù thành phần tương đương ^[7]. Nước ép trái cây dẫn đến sự thay đổi nồng độ glucose và insulin nhanh hơn, biên độ lớn hơn so với ăn cả quả tươi nguyên xơ ^[7]. Ví dụ, giá trị tải lượng đường huyết của cam tươi nguyên quả là 6,2 với 3,1 g chất xơ, nhưng nước ép cam có tải lượng vọt lên 13,4 trong khi chất xơ sụt xuống chỉ còn 0,5 g mỗi khẩu phần ^[7]. Do đó, việc ép lấy nước các loại quả ngọt như nhãn sẽ làm đường hấp thu ồ ạt vào máu.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với nhãn tươi

Những thai phụ thuộc các nhóm dưới đây nên hạn chế tối đa hoặc tránh ăn nhãn tươi trong suốt thai kỳ:

• Thai phụ đã có chẩn đoán xác định mắc bệnh tiểu đường thai kỳ.
• Thai phụ thừa cân, béo phì trước khi mang thai hoặc có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường ^[5].
• Thai phụ có chỉ số đường huyết lúc đói hoặc đường huyết sau ăn 1 giờ, 2 giờ chưa đạt mục tiêu điều trị ổn định ^[3], ^[5].
• Thai phụ đang phải can thiệp insulin hoặc chế độ ăn kiểm soát nghiêm ngặt nhằm tránh các biến chứng chu sinh ^[1].

Hướng dẫn sử dụng trái cây an toàn và hợp lý cho mẹ bầu

Mặc dù cần hạn chế trái cây ngọt đậm như nhãn, thai phụ không nên cắt bỏ hoàn toàn hoa quả tươi vì việc ăn quá ít trái cây cũng làm tăng nguy cơ rối loạn đường huyết ^[5]. Thay vào đó, mẹ bầu nên áp dụng các nguyên tắc sau:

• Ưu tiên quả có GI và GL thấp: Thay vì ăn nhãn hay vải, thai phụ nên chuyển sang các loại trái cây có chỉ số đường huyết thấp hơn như ổi (GI = 32,8 ở người tiểu đường), lê châu Á (GI = 25,9) ^[4].
• Ăn lượng nhỏ nếu quá thèm: Nếu thèm nhãn, mẹ bầu chỉ nên nếm thử 2–3 quả tươi, không ăn liên tục cả chùm hoặc cả đĩa.
• Ăn nguyên quả, tuyệt đối không ép nước: Không xay sinh tố hay ép lấy nước nhãn để tránh làm mất chất xơ và đẩy tốc độ hấp thu đường lên mức báo động ^[7].
• Thời điểm ăn thích hợp: Không nên ăn hoa quả ngọt ngay sau bữa chính nhiều tinh bột. Nên dùng như một bữa phụ nhỏ, cách bữa chính ít nhất 1,5 đến 2 tiếng và kết hợp cùng các nguồn thực phẩm có chất xơ khác để giảm biên độ dao động glucose ^[1].
• Theo dõi đường huyết cá nhân: Luôn kiểm tra chỉ số đường huyết mao mạch trước và sau khi thử bất kỳ loại hoa quả mới nào để đánh giá phản ứng thực tế của cơ thể.

Kiểm soát tiểu đường thai kỳ không đồng nghĩa với việc kiêng khem mù quáng hay loại bỏ hoàn toàn trái cây ra khỏi khẩu phần. Phụ nữ mang thai mắc tiểu đường thai kỳ nên chủ động hạn chế các loại quả ngọt gắt như nhãn tươi, ưu tiên các loại quả có tải lượng và chỉ số đường huyết thấp để duy trì đường huyết ổn định. Khi có băn khoăn về thực đơn hàng ngày, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn cá nhân hóa an toàn nhất cho cả mẹ và bé.