Nhiều người rỉ tai nhau uống nước ép củ dền (củ cải ngọt) để bổ máu, với niềm tin màu đỏ thẫm của loại rau củ này giúp hồi phục hồng cầu nhanh chóng. Trên các diễn đàn, các công thức ép củ dền tươi chữa hoa mắt, chóng mặt do thiếu máu xuất hiện dày đặc.
Tuy nhiên, uống nước ép củ dền chỉ có tác dụng hỗ trợ nhất định ở mức độ nhẹ chứ không thể thay thế phác đồ bổ sung sắt y khoa khi người bệnh đã được chẩn đoán thiếu máu do thiếu sắt. Việc hiểu lầm giữa thực phẩm bổ sung hỗ trợ và thuốc điều trị dễ khiến người bệnh kéo dài tình trạng thiếu vi chất nghiêm trọng.
Thiếu máu thiếu sắt và gánh nặng sức khỏe
Thiếu sắt là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra gánh nặng bệnh tật trên quy mô toàn cầu [1]. Trẻ em, phụ nữ trong độ tuổi tiền mãn kinh và người dân ở các nước có thu nhập thấp hoặc trung bình là những đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất [1]. Một trong số nhiều hậu quả của tình trạng này là thiếu máu [1].
Khi rơi vào tình trạng này, liệu pháp bổ sung sắt đường uống luôn được xem là can thiệp y khoa hàng đầu để điều trị [1]. Chế độ ăn uống kết hợp thực phẩm tăng cường vi chất đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát, nhưng các ca lâm sàng cần bổ sung lượng nguyên tố đầy đủ theo hướng dẫn của thầy thuốc [1].
Thành phần dinh dưỡng và cơ chế sinh học của củ dền
Củ dền (tên khoa học: Beta vulgaris) cung cấp sắt, nitrat, natri, kali và sắc tố betalaine [2]. Các thành phần này đem lại một số lợi ích cho hệ tuần hoàn nhờ khả năng cải thiện năng lực vận chuyển oxy của hồng cầu [2]. Ngoài ra, hàm lượng nitrat hỗ trợ hạ huyết áp nhờ khả năng làm giãn mạch máu và thư giãn cơ trơn [2].
Bên cạnh sắt, củ dền còn cung cấp folate tự nhiên, giúp phòng ngừa các dị tật bẩm sinh ở thai nhi [2]. Mặc dù vậy, sắt trong thực vật thuộc nhóm sắt không heme (non-heme), vốn có tỷ lệ hấp thu thấp hơn nhiều so với sắt heme từ thịt đỏ hay các chế phẩm thuốc chuyên dụng.
Bằng chứng khoa học về việc dùng củ dền đối với các chỉ số máu
Một tổng quan khoa học năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ các thử nghiệm can thiệp sử dụng củ dền ở nhiều dạng khác nhau [2]. Khi phụ nữ trẻ từ 22 đến 24 tuổi tiêu thụ 8 g củ dền mỗi ngày trong vòng 20 ngày, các nhà nghiên cứu ghi nhận mức tăng hemoglobin (Hb), ferritin (kho dự trữ sắt) và sắt huyết thanh, đồng thời mức transferrin và tổng khả năng gắn sắt (TIBC) giảm xuống [2]. Tuy nhiên, nhóm can thiệp này có quy mô rất nhỏ, chỉ gồm vỏn vẹn 7 phụ nữ [2].
Ở dạng chất lỏng, việc dùng nước ép củ dền với liều lượng 100-200 mL cho thấy khả năng làm tăng mức hemoglobin [2]. Đáng chú ý hơn, khi cho người tham gia uống 200 mL nước ép củ dền đều đặn trong 6 tuần, các chỉ số hematocrit (HTC), số lượng hồng cầu (RBC), nồng độ sắt và ferritin đều ghi nhận tăng lên [2]. Khi kết hợp bột củ dền cùng thuốc bổ sung sắt trong 14 ngày trên phụ nữ thiếu máu, các chỉ số Hb, HTC và số lượng hồng cầu cũng cải thiện rõ rệt [2].
Thực phẩm chức năng củ dền: Cẩn trọng về chất lượng thực tế
Nhiều người tìm đến các sản phẩm bổ sung dạng viên từ củ dền để tiện lợi hơn so với việc ép củ tươi. Dù vậy, một nghiên cứu năm 2021 đánh giá các đặc tính lý hóa của các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe từ củ dền tại thị trường châu Âu đã chỉ ra nhiều vấn đề đáng lo ngại [1]. Cụ thể, các sản phẩm cho thấy sự biến động rất lớn về thông số vật lý ngay giữa các lô hàng của cùng một nhà sản xuất [1].
Một số sản phẩm dạng viên có kích thước, hình dạng bất hợp lý, độ rã kém, độ cứng quá cao hoặc dễ vỡ vụn, gây nguy cơ khó nuốt, nghẹn, dính niêm mạc dạ dày hoặc làm trợt loét dạ dày [1]. Đặc biệt, theo công bố từ nhà sản xuất, phần lớn sản phẩm chỉ chứa một lượng củ dền đã chế biến rất nhỏ, tương đương dưới 5 g rau củ tươi [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng chỉ các sản phẩm có bổ sung thêm sắt nguyên tố mới thực sự đáng lưu tâm để hỗ trợ người thiếu hụt [1].
Vai trò của củ dền và giới hạn so với điều trị chuyên khoa
Việc tiêu thụ thực phẩm giàu chất sắt hoặc thực phẩm tăng cường sắt giúp cải thiện hemoglobin và ferritin huyết thanh, giảm nguy cơ tiếp tục bị thiếu máu [1]. Tác động tích lũy của sắt và các vitamin tổng thể còn mang lại vai trò bảo vệ, giảm tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân và các bệnh tim mạch [1]. Củ dền cũng có ưu điểm là giá thành rẻ và dễ bảo quản so với nhiều loại rau củ chứa sắt khác [2].
Tuy vậy, lượng sắt có trong một khẩu phần nước ép củ dền tự nhiên không đủ cao để giải quyết triệt để các đợt thiếu máu vừa và nặng. Các bằng chứng can thiệp củ dền đơn độc hiện tại vẫn giới hạn ở quy mô mẫu nhỏ và thời gian theo dõi ngắn [2]. Do đó, nước ép củ dền chỉ có thể coi là thức uống dinh dưỡng hỗ trợ, không thể đứng độc lập để thay thế các chỉ định bổ sung sắt y khoa khi ferritin huyết thanh đã cạn kiệt.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng củ dền bổ máu
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "ăn gì bổ nấy" do màu đỏ đậm của củ dền giống màu máu. Màu sắc đặc trưng của củ dền đến từ hợp chất betalaine chứ không phải do hàm lượng sắt khổng lồ tạo nên [2]. Hợp chất này là chất chống oxy hóa tự nhiên, không thể tự chuyển hóa thành hemoglobin trong cơ thể.
Nhiều người cũng tin rằng uống càng nhiều nước ép củ dền đặc thì tình trạng thiếu máu càng nhanh khỏi. Khi thiếu máu lâm sàng, liệu pháp bổ sung sắt đường uống với hàm lượng chuẩn mới là lựa chọn hàng đầu đã được chứng minh [1]. Lạm dụng nước ép đậm đặc mà bỏ qua đơn thuốc của bác sĩ có thể làm nặng thêm các triệu chứng mệt mỏi, suy giảm oxy lên các mô.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Nước ép củ dền giàu nitrat tự nhiên, có tác dụng giãn mạch hạ huyết áp [2]. Do đó, người có tiền sử huyết áp thấp cần thận trọng về liều lượng để tránh hiện tượng choáng váng do huyết áp tụt đột ngột.
Những người có bệnh lý đường tiêu hóa hoặc sử dụng các loại viên nén bổ sung củ dền chất lượng kém cần lưu ý nguy cơ kích ứng, nghẹn hoặc viêm loét dạ dày [1]. Bệnh nhân đang được truyền máu nhiều lần do các dạng thiếu máu đặc thù (như tan máu bẩm sinh) tuyệt đối không tự ý bổ sung thêm sắt hay dùng các sản phẩm kích thích tích tụ sắt nếu chưa có chỉ định y khoa.
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả
Để sử dụng củ dền an toàn trong thực đơn hằng ngày, người dùng có thể ép lấy nước từ củ tươi với lượng vừa phải. Liều lượng được nghiên cứu ghi nhận mang lại tác động sinh học tích cực là khoảng 100-200 mL nước ép mỗi ngày [2]. Không nên uống quá mức này để tránh gây rối loạn tiêu hóa.
Người dùng nên uống nước ép củ dền kèm các bữa ăn giàu vitamin C (cam, chanh, ổi) để tối ưu khả năng hấp thu sắt nguồn gốc thực vật. Đối với người bận rộn muốn dùng bột củ dền, cần tìm sản phẩm có nguồn gốc minh bạch và nên kết hợp cùng chế độ ăn giàu dinh dưỡng theo hướng dẫn y tế [2]. Nếu có triệu chứng hoa mắt, xanh xao kéo dài, cần đến cơ sở y tế làm xét nghiệm máu thay vì tự điều trị tại nhà.
Uống nước ép củ dền là một thói quen ăn uống lành mạnh, mang lại nhiều vi chất tốt cho sự tạo máu và tuần hoàn. Dù vậy, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng, không thể thay thế thuốc điều trị thiếu máu thiếu sắt chuyên khoa.
