Đường huyết tăng vọt sau bữa ăn là nỗi trăn trở thường trực của nhiều người bệnh tiểu đường tuýp 2. Gần đây, chiết xuất việt quất đen châu Âu (bilberry) được nhiều người truyền tai nhau như giải pháp tự nhiên hỗ trợ kiểm soát đường máu. Liệu loại quả mọng này có thực sự giúp ổn định đường huyết và insulin sau ăn?
Câu trả lời ngắn gọn là có tín hiệu tích cực nhưng mới dừng ở mức hỗ trợ bước đầu. Dữ liệu lâm sàng cho thấy việc dùng một liều chiết xuất việt quất đen chuẩn hóa có thể giúp giảm mức tăng đường huyết và insulin sau ăn ở người tiểu đường tuýp 2 [1]. Tuy nhiên, hiệu quả này chủ yếu đến từ cơ chế làm chậm tiêu hóa tinh bột tại đường ruột chứ không thể thay thế thuốc điều trị [1].
Vì sao đường huyết sau ăn lại đáng ngại?
Tăng đường huyết sau ăn là một trong những dấu hiệu sớm cảnh báo sự bất thường trong quá trình chuyển hóa glucose dẫn đến tiểu đường tuýp 2 [2]. Ở người khỏe mạnh, cơ thể tiết insulin kịp thời để đưa đường từ máu vào tế bào sau bữa ăn. Ở người bệnh tiểu đường, quá trình này bị rối loạn khiến lượng đường tồn đọng trong máu cao.
Tình trạng này kéo dài gây ra nhiều hệ lụy sức khỏe nghiêm trọng. Một nghiên cứu công bố năm 2017 dẫn lại dữ liệu tổng quan cho thấy tăng đường huyết sau ăn có liên quan đến việc gia tăng tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân, tử vong do tim mạch, tỷ lệ mắc bệnh tim mạch và sự tiến triển của bệnh võng mạc tiểu đường [3]. Nghiên cứu tại Ý cũng chỉ ra rằng mức đường huyết đo tại thời điểm 2 giờ sau bữa trưa có thể dự báo các biến cố tim mạch và tử vong ở người bệnh tiểu đường tuýp 2 [3].
Chính vì những nguy cơ trên, việc tìm kiếm các chiến lược dinh dưỡng để cải thiện đường huyết sau ăn, phòng ngừa bệnh tim mạch luôn được quan tâm bên cạnh thuốc điều trị [1], [4]. Trong số các thực phẩm tự nhiên, nhóm quả mọng giàu polyphenol như việt quất đen (tên khoa học: Vaccinium myrtillus L.) nổi lên như một ứng viên tiềm năng [1].
Chiết xuất việt quất đen tác động lên đường huyết thế nào?
Quả và lá việt quất đen chứa hàm lượng lớn các hợp chất tự nhiên có lợi như polyphenol, bao gồm anthocyanin, tannin, flavonol, stilbene cùng các vitamin và khoáng chất [5]. Khi đi vào cơ thể, các hoạt chất này tác động trực tiếp lên quá trình xử lý chất bột đường tại hệ tiêu hóa [1].
Để cơ thể hấp thu được tinh bột từ cơm, bún hay bánh mì, hệ tiêu hóa cần đến các enzyme thủy phân carbohydrate là alpha-amylase và alpha-glucosidase [5], [6]. Các enzyme này đóng vai trò như những "chiếc kéo" cắt nhỏ chuỗi tinh bột phức tạp thành đường đơn (monosaccharide) để ruột hấp thu vào máu, làm tăng đường huyết sau ăn [6].
Các phân tích cho thấy chiết xuất từ quả và lá việt quất đen có khả năng ức chế hoạt động của cả ba loại enzyme gồm alpha-amylase, alpha-glucosidase và amyloglucosidase [5], [4], [6]. Khi hoạt động của các enzyme này bị kìm hãm, tốc độ tiêu hóa và hấp thu tinh bột tại ruột sẽ diễn ra chậm lại [1]. Nhờ đó, lượng đường đi vào máu từ từ hơn, giúp giảm mức tăng đường huyết đột ngột sau bữa ăn và giảm tải cho tuyến tụy trong việc tiết insulin [1], [4].
Nghiên cứu trên người bệnh tiểu đường nói gì?
Bằng chứng trực tiếp nhất trên người đến từ một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2013 [1]. Thử nghiệm được thiết kế theo phương pháp mù đôi, đối chứng giả dược và bắt chéo, có thời gian nghỉ 2 tuần giữa các lần thử để đảm bảo tính khách quan [1]. Đối tượng tham gia là 8 tình nguyện viên nam mắc tiểu đường tuýp 2, có chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình là 30 kg/m2 và đang kiểm soát bệnh hoàn toàn bằng chế độ ăn uống cùng lối sống chứ chưa dùng thuốc [1].
Trong nghiên cứu này, người bệnh được uống một viên nang chứa 0,47 g chiết xuất việt quất đen chuẩn hóa (chứa 36% anthocyanin tính theo trọng lượng ướt), tương đương với khoảng 50 g quả việt quất đen tươi, hoặc dùng viên giả dược [1]. Ngay sau đó, họ uống một loại đồ uống chứa polysaccharide tương đương với 75 g đường glucose để mô phỏng gánh nặng đường huyết sau ăn [1].
Kết quả ghi nhận nhóm dùng chiết xuất việt quất đen có diện tích dưới đường cong tăng thêm (AUC) của cả đường huyết (P = 0,003) và insulin (P = 0,03) đều giảm đáng kể so với khi dùng giả dược [1]. Điều thú vị là các nhà khoa học không thấy sự thay đổi nào ở các peptide đường ruột (như GLP-1, GIP), peptide tuyến tụy (glucagon, amylin), chỉ số kháng viêm (MCP-1) hay các chỉ số chống oxy hóa trong máu giữa hai nhóm [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận chiết xuất việt quất đen cô đặc giúp giảm đường huyết và insulin sau ăn ở người tiểu đường tuýp 2, chủ yếu nhờ cơ chế làm giảm tốc độ tiêu hóa và hấp thu carbohydrate [1].
Bên cạnh người bệnh tiểu đường, một bài tổng quan công bố năm 2020 cũng dẫn lại dữ liệu cho thấy việc tiêu thụ các loại quả giàu hợp chất phenolic như việt quất đen giúp làm dịu phản ứng đường huyết và insulin sau ăn ở người trưởng thành trẻ tuổi [4]. Đáng chú ý, quả việt quất đen thể hiện tác dụng hạ insulin mạnh nhất ở thời điểm 30 phút sau ăn [4]. Hiệu quả này được duy trì trong suốt giai đoạn đầu sau bữa ăn và tỷ lệ thuận với lượng hợp chất phenolic được tiêu thụ [4].
Dữ liệu từ phòng thí nghiệm và mô hình động vật
Ngoài thử nghiệm trên người, nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã đi sâu phân tích khả năng ức chế enzyme của từng bộ phận cây việt quất đen. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích chiết xuất từ quả việt quất đen mọc hoang dại tại Bulgaria đối với enzyme alpha-amylase trong nước bọt của người [5]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) xác định flavonol chính trong quả là các dẫn xuất quercetin dạng rutinoside, còn anthocyanin chiếm ưu thế là delphinidin-3-galactoside và malvidin-3-glucoside [5]. Kết quả trong ống nghiệm xác nhận chiết xuất quả việt quất đen ức chế hiệu quả enzyme alpha-amylase với giá trị IC50 (nồng độ ức chế 50% hoạt tính) dao động từ 20,8 đến 194,8 microgam GAE/mL, đồng thời thể hiện hoạt tính chống oxy hóa qua cả 3 phương pháp đo FRAP, CUPRAC và DPPH [5].
Không chỉ quả, phần lá của cây việt quất đen cũng được nghiên cứu rộng rãi. Tại châu Âu, lá việt quất đen đã được sử dụng phổ biến để trị tiểu đường từ rất lâu trước khi y học phát hiện ra insulin [7]. Một tổng quan năm 2021 về các bài thuốc thảo dược tại Nga cho biết lá việt quất đen thường được kết hợp với vỏ quả đậu cô ve (Phaseolus vulgaris L.) trong 40 bài thuốc, hoặc kết hợp với lá cây tầm ma (Urtica dioica L.) trong 26 bài thuốc trị tiểu đường [7]. Chiết xuất lá việt quất đen được đánh giá là chất ức chế mạnh enzyme alpha-glucosidase với giá trị IC50 không khác biệt có ý nghĩa thống kê so với thuốc điều trị tiểu đường acarbose, đồng thời giúp giảm đường huyết và chỉ số HbA1c [7].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 cũng thử nghiệm chiết xuất lá việt quất đen châu Âu cùng lá dâu tây dại và lá mâm xôi đen [6]. Thử nghiệm độc tính trên tế bào cơ tim phôi chuột H9c2 chứng minh các chiết xuất lá này không gây độc tế bào [6]. Khi cho chuột bình thường, chuột béo phì, chuột tiền tiểu đường và chuột tiểu đường uống chiết xuất lá (dùng riêng lẻ hoặc trộn lẫn), mức tăng đường huyết do ăn tinh bột đã giảm xuống với hiệu quả tương đương thuốc acarbose [6].
Tương tự, một nghiên cứu năm 2018 trên chuột Wistar mắc tiểu đường tuýp 1 thực nghiệm kéo dài 8 tuần cũng ghi nhận kết quả khả quan [8]. Những nhóm chuột được dùng chiết xuất lá việt quất đen hoặc kết hợp cả chiết xuất lá và quả đều giảm mức đường huyết, hạn chế sụt cân trong những tuần đầu và ngăn ngừa sự phát triển của bệnh đục thủy tinh thể do tiểu đường so với nhóm đối chứng (P < 0,05) [8]. Ngoài ra, tổng quan năm 2020 cũng ghi nhận chiết xuất việt quất đen chuẩn hóa có khả năng cải thiện tiết nước mắt ở người bị khô mắt, hỗ trợ thị lực ban đêm và phòng ngừa đục thủy tinh thể, tăng nhãn áp [4].
Hiểu đúng giới hạn để tránh kỳ vọng sai lầm
Dù các kết quả nghiên cứu rất hứa hẹn, độc giả cần nhìn nhận rõ những giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại. Trước hết, nghiên cứu lâm sàng năm 2013 trên người tiểu đường tuýp 2 có quy mô rất nhỏ, chỉ gồm 8 bệnh nhân nam và mới chỉ đánh giá tác động cấp tính của một liều dùng duy nhất [1]. Nghiên cứu này chưa cho biết nếu dùng kéo dài nhiều tháng thì hiệu quả và độ an toàn trên người sẽ ra sao [1].
Thứ hai, nhiều dữ liệu ấn tượng về việc so sánh chiết xuất lá việt quất đen với thuốc acarbose hay khả năng giảm HbA1c, ngừa đục thủy tinh thể lại đến từ thí nghiệm trong ống nghiệm, trên chuột hoặc tổng hợp từ y học cổ truyền [5], [8], [6], [7]. Kết quả trên động vật và ống nghiệm không phải lúc nào cũng diễn ra giống hệt trên cơ thể người [6]. Ngay cả nhóm nghiên cứu năm 2020 cũng nhấn mạnh chiết xuất lá quả mọng mới chỉ là ứng viên tiềm năng cần được đưa vào thử nghiệm lâm sàng để đánh giá ý nghĩa thực tế [6].
Do đó, hiểu lầm lớn nhất cần tránh là tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang uống chiết xuất hay trà lá việt quất đen. Các sản phẩm từ việt quất đen chỉ đóng vai trò là chiến lược dinh dưỡng hỗ trợ thêm vào lối sống lành mạnh [1], [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường, đặc biệt là nhóm thuốc ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột như acarbose hoặc các thuốc hạ đường huyết khác, cần hết sức thận trọng [6]. Do chiết xuất việt quất đen cũng có cơ chế ức chế alpha-amylase và alpha-glucosidase tương tự thuốc, việc dùng chung mà không có sự giám sát y tế có thể làm tăng tác dụng phụ trên đường tiêu hóa hoặc gây biến động đường huyết ngoài ý muốn [5], [6].
Những người bệnh tiểu đường lâu năm đã có biến chứng nặng, người cao tuổi có tiền sử bệnh lý tim mạch hoặc nhồi máu cơ tim cấp cũng không nên tự ý dùng các loại thực phẩm chức năng cô đặc [3]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú hoặc người có cơ địa dị ứng với họ quả mọng cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung.
Cách áp dụng thực tế và an toàn cho người bệnh
Nếu muốn tận dụng lợi ích của việt quất đen, người bệnh tiểu đường đang kiểm soát bằng chế độ ăn có thể cân nhắc bổ sung quả tươi vào thực đơn hàng ngày [1]. Trong nghiên cứu năm 2013, liều chiết xuất 0,47 g mang lại hiệu quả tương đương với việc ăn khoảng 50 g quả việt quất đen tươi [1]. Người bệnh có thể dùng lượng quả tươi tương đương này vào ngay bữa ăn có tinh bột để các hợp chất polyphenol phát huy tác dụng làm chậm hấp thu đường [1], [4].
Khi dùng quả tươi, nên ăn nguyên quả thay vì ép lấy nước bỏ xác để giữ trọn vẹn chất xơ và các hợp chất phenolic. Nếu chọn mua các sản phẩm chiết xuất đóng viên, người dùng cần đọc kỹ nhãn sản phẩm, ưu tiên các loại chiết xuất chuẩn hóa có công bố rõ hàm lượng anthocyanin (như mức 36% anthocyanin trong nghiên cứu) và có nguồn gốc kiểm định rõ ràng [1]. Tuyệt đối không tự ý hái các loại lá cây không rõ nguồn gốc để sắc uống đậm đặc mỗi ngày.
Tóm lại, chiết xuất việt quất đen thực sự có khả năng hỗ trợ làm dịu mức tăng đường huyết và insulin sau ăn nhờ cơ chế ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột [1], [5], [4]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng, không phải thuốc chữa bệnh. Người bệnh tiểu đường cần duy trì chế độ ăn cân bằng, vận động đều đặn và luôn hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thêm bất kỳ sản phẩm bổ sung nào vào phác đồ hàng ngày.
