Thói quen ép mướp đắng (khổ qua) tươi lấy nước uống mỗi sáng đang được nhiều người truyền tai nhau như giải pháp tự nhiên giúp kiểm soát đường huyết. Không ít bệnh nhân tiểu đường kỳ vọng thức uống vị đắng này có thể hạ đường máu tức thì sau bữa ăn.
Thực tế, nước ép và chiết xuất mướp đắng có tác dụng hạ đường huyết ở mức độ vừa phải nhờ các hoạt chất sinh học bắt chước hoạt động của insulin [1]. Tuy nhiên, hiệu quả không diễn ra tức thì như thuốc đặc trị mà cần thời gian từ vài tuần đến vài tháng sử dụng đều đặn, đồng thời phụ thuộc lớn vào tình trạng tuyến tụy cũng như cách chế biến [2].
Cơ chế bắt chước insulin của polypeptide-p và charantin
Mướp đắng chứa các protein tương đồng với insulin ở người và có cấu trúc tương tự insulin động vật [1]. Ba hợp chất nổi bật nhất tạo nên công dụng này là charantin, polypeptide-p và vicine [3]. Trong quả mướp đắng, charantin tập trung số lượng lớn ở phần thịt quả, còn vicine chủ yếu nằm ở toàn bộ quả có chứa hạt [4].
Khi đi vào cơ thể, tổ hợp charantin, vicine và polypeptide-p đóng vai trò như những protein giống insulin (insulin-like protein) [3]. Chúng tác động lên đường huyết thông qua nhiều mũi nhọn cùng lúc. Trước hết, các chất này kích thích tế bào beta ở đảo tụy tiết ra nhiều insulin hơn và duy trì nồng độ hormone này trong máu [4]. Nghiên cứu công bố năm 2022 chỉ ra rằng các thành phần kỵ nước trong chiết xuất quả mướp đắng làm tăng sản xuất năng lượng nội bào (ATP) bên trong tế bào beta, từ đó thúc đẩy tiết insulin bất chấp nồng độ đường đang ở mức nào [5].
Không chỉ kích thích tuyến tụy, hoạt chất trong mướp đắng còn giúp cơ thể sử dụng đường hiệu quả hơn. Chúng tăng cường khả năng hấp thu và tiêu thụ glucose tại các mô ngoại vi, giảm quá trình tân tạo đường tại gan và ức chế hấp thu đường tại ruột [3]. Một hợp chất khác trong mướp đắng là Momordicoside U cũng góp phần nâng cao khả năng thu nạp glucose thông qua việc kích thích hoạt động tiết insulin [3].
Ở cấp độ phân tử, nước ép mướp đắng cải thiện tín hiệu truyền dẫn insulin tại gan [6]. Dịch ép quả còn xanh giúp điều chỉnh trạng thái phosphoryl hóa của thụ thể insulin (IR) và các phân tử truyền tín hiệu phía sau như cơ chất thụ thể insulin (IRS-1, IRS-2) và enzyme phosphoinositide-3 kinase [6]. Ngoài ra, chiết xuất giàu charantin còn làm tăng biểu hiện của protein vận chuyển đường GLUT4 ở cơ xương và IRS-1 ở gan, giúp tế bào nhạy bén hơn với lệnh điều phối của insulin [7]. Các chất chống oxy hóa trong mướp đắng cũng trung hòa gốc tự do, giảm tổn thương oxy hóa, kiểm soát sự chết đi của tế bào beta và đóng vai trò như yếu tố tăng trưởng giúp phục hồi các tế bào tụy bị tổn thương [4].
Nghiên cứu trên tế bào và động vật cho thấy điều gì?
Các thử nghiệm tiền lâm sàng cung cấp nhiều dữ liệu chi tiết về liều lượng và thời gian tác động của mướp đắng. Một nghiên cứu công bố năm 2021 ghi nhận toàn bộ các bộ phận của quả mướp đắng đều có tác dụng chống tiểu đường, trong đó liều 300 mg trên mỗi kg trọng lượng cơ thể (dạng toàn quả) là mức liều mạnh nhất để dự phòng và xử lý tình trạng tăng đường huyết [4]. Đáng chú ý, việc tách lẻ từng hoạt chất như charantin hay vicine đem lại hiệu quả thấp hơn so với việc sử dụng phức hợp tự nhiên có trong quả [4].
Trong một thí nghiệm khác được trích dẫn năm 2020, chiết xuất ethanol từ quả mướp đắng tươi nguyên quả dùng ở liều 200 mg/kg trọng lượng cơ thể trên thỏ mắc tiểu đường (do hoạt chất alloxan gây ra) đã làm giảm đường huyết, kích thích tiết insulin và giảm hấp thu đường tại ruột [3]. Cùng báo cáo này cho biết chiết xuất cồn hoặc acetone từ bột quả mướp đắng dùng đường uống với các mức liều 25 mg, 50 mg và 75 mg trong thời gian từ 8 đến 30 ngày giúp phục hồi các tế bào beta đảo tụy ở chuột bạch trưởng thành mắc tiểu đường [3].
Cách chế biến cũng quyết định tốc độ và mức độ hạ đường huyết. Nghiên cứu năm 2012 so sánh hai phương pháp làm bột mướp đắng trên động vật trong 5 tuần [2]. Kết quả cho thấy bột mướp đắng sấy đông khô nghiền siêu mịn (BLSP) giảm đường huyết lúc đói từ 21,40 mmol/L xuống 12,54 mmol/L, và giảm nồng độ insulin huyết thanh từ 40,93 mIU/L xuống 30,74 mIU/L [2]. Phương pháp nghiền siêu mịn đông khô bảo vệ mô tụy, giảm mất mát tế bào đảo tụy và khôi phục hoạt động enzyme chống oxy hóa SOD tốt hơn hẳn so với bột sấy bằng khí nóng thông thường [2].
Hiệu quả của mướp đắng còn khác biệt rõ rệt giữa tiểu đường tuýp 1 và tuýp 2. Nghiên cứu năm 2014 thử nghiệm chiết xuất mướp đắng giàu charantin (CEMC) liều 200 mg/kg mỗi ngày trong 8 tuần trên hai dòng chuột: chuột KK/HIJ mắc tiểu đường tuýp 2 do chế độ ăn nhiều chất béo và chuột ICR mắc tiểu đường tuýp 1 do tiêm STZ [7]. Sau 8 tuần, nhóm chuột tiểu đường tuýp 2 giảm rõ rệt đường huyết không nhịn đói, giảm kháng insulin và cải thiện dung nạp glucose [7]. Ngược lại, chiết xuất này không mang lại hiệu quả cải thiện độ nhạy insulin ở nhóm chuột tiểu đường tuýp 1 [7]. Khi thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), chiết xuất bảo vệ tế bào beta khỏi độc tính do đường cao sau 24 giờ ủ, nhưng tác dụng bảo vệ biến mất sau 72 giờ [7]. Điều này cho thấy chiết xuất giàu charantin có tiềm năng tăng độ nhạy insulin ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 hơn là bảo vệ tế bào tụy ở bệnh nhân tuýp 1 [7].
Bên cạnh đường huyết, nghiên cứu năm 2008 trên chuột cái C57BL/6 (4-6 tuần tuổi) ăn chế độ nhiều chất béo cho thấy nước ép mướp đắng không chỉ cải thiện dung nạp glucose và insulin mà còn giảm nồng độ apolipoprotein B-100 và B-48 trong huyết tương, giúp cải thiện tình trạng rối loạn mỡ máu do tiểu đường [6].
Thử nghiệm lâm sàng trên người: Tác dụng đến đâu?
Dù kết quả trên động vật rất khả quan, dữ liệu thử nghiệm trực tiếp trên người lại cho thấy bức tranh phức tạp hơn và cần thời gian để phát huy tác dụng. Một tổng quan năm 2003 ghi nhận có 4 thử nghiệm lâm sàng cho thấy nước ép, quả và bột khô mướp đắng mang lại tác dụng hạ đường huyết ở mức độ vừa phải [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu này có quy mô nhỏ, không được phân nhóm ngẫu nhiên hoặc làm mù đôi [1].
Báo cáo tổng hợp năm 2015 cung cấp các mốc thời gian và liều lượng cụ thể trên bệnh nhân [8]. Trong một nghiên cứu, việc uống hỗn dịch đồng nhất pha nước từ thịt quả mướp đắng giúp giảm cả đường huyết lúc đói và đường huyết sau ăn ở bệnh nhân tiểu đường không phụ thuộc insulin, nhưng nghiên cứu này thiếu nhóm chứng giả dược ngẫu nhiên nên không loại trừ được sai số [8]. Một nghiên cứu khác sử dụng viên nang mướp đắng liều 200 mg uống 2 lần mỗi ngày cho thấy tác dụng hiệp đồng, giúp tăng cường khả năng hạ đường huyết của hai loại thuốc tây là metformin và glibenclamide [8].
Về tốc độ phát huy tác dụng khi dùng đơn độc, một thử nghiệm cho bệnh nhân tiểu đường dùng liều 2000 mg mỗi ngày ghi nhận sự sụt giảm chỉ số fructosamine (chỉ số đánh giá đường huyết trung bình trong 2-3 tuần) ở tuần thứ 4, trong khi các mức liều thấp hơn không tạo ra hiệu quả đáng kể [8]. Một can thiệp khác kéo dài 16 tuần giúp cải thiện tình trạng tiểu đường và làm giảm các sản phẩm glycation bền vững (AGEs) trong huyết thanh bệnh nhân, đồng thời giảm tỷ lệ mắc hội chứng chuyển hóa và giảm vòng eo so với ban đầu [8].
Tuy nhiên, không phải mọi thử nghiệm trên người đều thành công. Một cuộc điều tra lâm sàng cho bệnh nhân uống 2 viên nang mướp đắng mỗi lần, ngày 3 lần sau bữa ăn liên tục trong 3 tháng đã thất bại trong việc tạo ra bất kỳ sự cải thiện đáng kể nào đối với bệnh tiểu đường [8]. Các nhà khoa học nhận định các thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược trên người hiện vẫn chưa đi đến kết luận thống nhất do hạn chế về thiết kế nghiên cứu, cỡ mẫu bệnh nhân nhỏ và thời gian theo dõi ngắn [8].
Những hiểu lầm thường gặp về nước ép mướp đắng
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng chỉ cần uống một cốc nước ép mướp đắng sẽ làm tụt đường huyết ngay lập tức và có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị. Dữ liệu lâm sàng cho thấy ngay cả với liều 2000 mg/ngày, cơ thể cần tới 4 tuần mới ghi nhận giảm chỉ số fructosamine, hoặc cần 16 tuần để giảm AGEs trong máu [8]. Các chuyên gia khẳng định dữ liệu hiện tại chưa đủ để khuyến cáo sử dụng mướp đắng một cách thường quy nếu thiếu sự giám sát và theo dõi y tế chặt chẽ [1].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ uống phần nước ép lọc bỏ xác hoặc tìm mua các viên uống chiết xuất đơn chất. Nghiên cứu năm 2021 chỉ rõ charantin nằm nhiều ở thịt quả nhưng vicine lại tập trung ở phần quả có hạt, và việc dùng từng hoạt chất riêng lẻ kém hiệu quả hơn nhiều so với sự tương tác phức hợp của toàn bộ các chất trong quả mướp đắng [4]. Ngoài ra, các hợp chất giúp tăng ATP và kích thích tiết insulin mạnh nhất lại nằm ở phân đoạn kỵ nước (không tan trong nước), trong khi phân đoạn tan trong nước không tạo ra sự gia tăng tiết insulin tương đương trong thí nghiệm năm 2022 [5]. Do đó, chỉ uống nước ép thuần túy có thể bỏ lỡ một phần hoạt chất quan trọng nằm ở phần bã xơ.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù là thực phẩm tự nhiên, mướp đắng vẫn tiềm ẩn tác dụng phụ và tương tác thuốc nguy hiểm nếu dùng sai cách. Trên người, các tác dụng không mong muốn được ghi nhận bao gồm đau đầu, chóng mặt và đau dạ dày [8].
Đặc biệt, mướp đắng có tác dụng cộng gộp khi dùng chung với các thuốc hạ đường huyết khác [1]. Việc tự ý uống nhiều nước ép mướp đắng trong khi đang dùng thuốc điều trị tiểu đường như metformin hay glibenclamide có thể làm đường huyết tụt quá mức [8]. Y văn từng ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng bao gồm hôn mê do hạ đường huyết và co giật ở trẻ em khi dùng mướp đắng [1]. Do đó, trẻ nhỏ là đối tượng tuyệt đối cần tránh tự ý dùng các chế phẩm cô đặc từ loại quả này [1].
Ngoài ra, người mắc chứng thiếu hụt enzyme G6PD cần thận trọng vì mướp đắng có thể gây ra hội chứng giống bệnh favism (thiếu máu tán huyết cấp tính) [1]. Các thử nghiệm trên động vật cũng cảnh báo việc dùng mướp đắng làm giảm khả năng sinh sản ở chuột và làm tăng nồng độ các men gan gồm gamma-glutamyltransferase và alkaline phosphatase [1]. Vì vậy, phụ nữ đang mong con, phụ nữ mang thai, người có bệnh lý về gan và bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống
Mướp đắng tươi bản chất là thực phẩm giàu dinh dưỡng, chứa 93,8% nước, 3,3% chất xơ, 0,9% chất đạm, 0,1% chất béo, 0,6% khoáng chất, một lượng nhỏ 0,05% vitamin C và chỉ cung cấp 20 kJ năng lượng trên mỗi 100 g [2]. Thay vì coi nước ép mướp đắng là thuốc hạ đường huyết cấp tốc, người bệnh nên đưa mướp đắng vào chế độ ăn cân bằng như một loại rau xanh hỗ trợ kiểm soát cân nặng và vòng eo [8].
Để tận dụng tối đa cả charantin ở thịt quả lẫn các thành phần kỵ nước và chất xơ, việc ăn cả phần thịt quả hoặc xay sinh tố nguyên xác sẽ có lợi hơn chỉ ép lấy nước trong [4]. Nếu sử dụng dưới dạng bột, nên ưu tiên các sản phẩm chế biến bằng công nghệ sấy lạnh (đông khô) thay vì phơi hay sấy nhiệt độ cao để bảo toàn hoạt tính sinh học [2].
Mướp đắng mang lại lợi ích hỗ trợ kiểm soát đường huyết cho người tiểu đường tuýp 2 thông qua cơ chế bắt chước và tăng độ nhạy insulin của charantin, polypeptide-p [7]. Tuy nhiên, hiệu quả này ở mức vừa phải và cần thời gian tích lũy nhiều tuần [1]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị, cần theo dõi đường huyết thường xuyên và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa để điều chỉnh liều lượng an toàn, tránh nguy cơ tụt đường huyết quá mức [1].
