Nỗi ám ảnh về cân nặng và vóc dáng sau chín tháng mười ngày mang thai khiến không ít phụ nữ muốn tìm đến các biện pháp giảm cân cấp tốc ngay khi vừa sinh nở. Trong số các xu hướng hiện nay, nhịn ăn gián đoạn đang được truyền tai như một phương pháp lấy lại vóc dáng nhanh chóng mà không cần tính toán lượng calo quá phức tạp.
Tuy nhiên, câu trả lời từ các dữ liệu khoa học hiện có là phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý áp dụng chế độ nhịn ăn gián đoạn để giảm cân. Việc cắt giảm bữa ăn hoặc kéo dài thời gian nhịn đói có thể gây ra nhiều biến động bất lợi đối với sức khỏe của người mẹ, đồng thời làm hao hụt các vi chất dinh dưỡng thiết yếu có trong nguồn sữa mẹ truyền sang cho con.
Áp lực chuyển hóa khi mẹ nuôi con bú nhịn ăn
Giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ đòi hỏi mức tiêu hao năng lượng rất lớn từ cơ thể người phụ nữ nhằm liên tục sản xuất sữa và duy trì thể lực chăm sóc con nhỏ. Khi người mẹ bước vào trạng thái nhịn đói, cơ thể buộc phải trải qua những phản ứng chuyển hóa khẩn cấp để bù đắp năng lượng thiếu hụt.
Tác động của việc nhịn ăn đối với phụ nữ cho con bú đến nay vẫn chưa được hiểu biết một cách toàn diện [1]. Dù vậy, một số bằng chứng khoa học chỉ ra sự thay đổi chuyển hóa, bao gồm tình trạng gia tăng căng thẳng chuyển hóa ở các bà mẹ cho con bú khi nhịn ăn [1].
Tình trạng căng thẳng chuyển hóa gia tăng này có thể đặt người mẹ vào nguy cơ bị hạ đường huyết lúc đói [1]. Khi đường huyết sụt giảm, người mẹ rất dễ gặp phải tình trạng mệt mỏi, hoa mắt, choáng váng hoặc suy kiệt thể lực [1]. Những triệu chứng này có thể khiến người mẹ gặp khó khăn lớn trong việc thực hiện các hoạt động thường ngày, bao gồm cả việc chăm sóc bản thân và duy trì việc tiếp tục cho con bú [1].
Sản lượng sữa mẹ biến động ra sao khi nhịn ăn?
Mối lo ngại lớn nhất của hầu hết các bà mẹ khi muốn giảm cân là liệu việc nhịn ăn có làm "mất sữa" hay giảm lượng sữa tiết ra mỗi ngày hay không. Đây là vấn đề được nhiều nghiên cứu khoa học tập trung tìm hiểu thông qua các mô hình ăn kiêng và nhịn ăn tôn giáo.
Thực tế, hiện chưa có bằng chứng trực tiếp từ các nghiên cứu trên người chỉ ra rằng nhịn ăn gián đoạn dẫn đến việc giảm sản xuất sữa mẹ [1]. Tuy nhiên, một số nghiên cứu trên động vật đã chỉ ra khả năng giảm sản lượng sữa có liên quan trực tiếp đến việc sụt giảm mức năng lượng nạp vào của cá thể mẹ [1]. Các nhà nghiên cứu cũng lưu ý thêm rằng hiện tượng giảm tiết sữa này có thể chỉ xuất hiện khi mức năng lượng nạp vào tụt xuống dưới một ngưỡng tối thiểu nhất định [1].
Mặc dù bằng chứng thực nghiệm trên người chưa khẳng định nhịn ăn làm giảm lượng sữa, các khảo sát thực tế lại ghi nhận những cảm nhận rất rõ ràng từ phía người mẹ [1]. Kết quả khảo sát cho thấy một số bà mẹ cảm thấy nguồn sữa của họ bị sụt giảm trong các giai đoạn thực hiện nhịn ăn [1]. Tâm lý và sự tự tin của người mẹ về nguồn sữa dồi dào lại có mối liên hệ mật thiết với hành vi cho con bú, do đó điều quan trọng là không để cảm giác thiếu sữa này gây ảnh hưởng tiêu cực đến việc nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ [1].
Chất lượng và thành phần sữa bị ảnh hưởng như thế nào?
Bên cạnh sản lượng, chất lượng sữa mẹ có bị suy giảm khi người mẹ nhịn ăn hay không cũng là câu hỏi quan trọng cần được làm sáng tỏ dựa trên các bằng chứng định lượng cụ thể. Các nghiên cứu quan sát trên người trước đây thường cho ra kết quả trái chiều liên quan đến những thay đổi trong thành phần sữa mẹ bắt nguồn từ các tập tục nhịn ăn tôn giáo [1].
Để làm rõ điều này, một nghiên cứu thực hiện năm 2006 đã theo dõi tổng cộng 21 bà mẹ đang cho con bú trong độ tuổi từ 17 đến 38 tuổi, có con nhỏ từ 2 đến 5 tháng tuổi, tình nguyện cung cấp mẫu sữa trong tháng nhịn ăn Ramadan và thời điểm 2 tuần sau khi tháng này kết thúc [2].
Kết quả phân tích từ nghiên cứu năm 2006 cho thấy việc nhịn ăn Ramadan không gây ảnh hưởng đáng kể đến thành phần các chất dinh dưỡng đa lượng trong sữa mẹ, và nhờ đó cũng không ảnh hưởng đến sự tăng trưởng tổng thể của trẻ nhỏ [2]. Điều này phản ánh cơ chế ưu tiên kỳ diệu của cơ thể người mẹ nhằm huy động các kho dự trữ để giữ ổn định nguồn đạm, đường và chất béo trong sữa cho trẻ [2].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2006 cũng phát hiện ra rằng nồng độ của một số vi chất quan trọng trong sữa mẹ đã suy giảm rõ rệt [2]. Cụ thể, hàm lượng kẽm, magie và kali trong sữa mẹ đã giảm xuống một cách có ý nghĩa thống kê trong giai đoạn nhịn ăn [2]. Kẽm, magie và kali là những khoáng chất đóng vai trò sống còn đối với sự phát triển của hệ miễn dịch, hệ thần kinh và sự cân bằng điện giải của trẻ sơ sinh, nên sự sụt giảm này là một chỉ dấu cần đặc biệt lưu ý [2].
Không chỉ thành phần sữa bị biến đổi, tình trạng dinh dưỡng của chính các bà mẹ đang cho con bú cũng bị tác động nặng nề bởi việc nhịn ăn [2]. Nghiên cứu năm 2006 ghi nhận rằng trong suốt thời gian nhịn ăn, mức nạp năng lượng và hầu hết các chất dinh dưỡng của người mẹ (ngoại trừ protein, vitamin A và vitamin C) đều rơi xuống dưới mức nhu cầu khuyến nghị hàng ngày dành cho phụ nữ nuôi con bú [2]. Tất cả lượng dưỡng chất đưa vào cơ thể, ngoại trừ vitamin A, vitamin E và vitamin C, đều bị suy giảm [2]. Đáng chú ý, sau khi kết thúc đợt nhịn ăn, người ta còn quan sát thấy lượng tiêu thụ vitamin A của các bà mẹ bị giảm rõ rệt [2]. Chính vì những lý do này, các nhà nghiên cứu khuyến nghị rằng việc miễn trừ nhịn ăn cho phụ nữ đang cho con bú là điều hết sức thận trọng và cần thiết [2].
Hiểu lầm thường gặp: Nhịn ăn giúp giảm cân nhanh và không ảnh hưởng gì
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần nhịn ăn vài tiếng trong ngày thì cân nặng sẽ giảm nhanh chóng mà cơ thể mẹ và nguồn sữa vẫn hoàn toàn khỏe mạnh. Song các số liệu khoa học lại chỉ ra những diễn biến bất ngờ trên thực tế.
Trong nghiên cứu năm 2006 trên 21 bà mẹ nhịn ăn, cân nặng của các bà mẹ thực chất lại tăng thêm xấp xỉ 1 kg sau khi kết thúc tháng nhịn ăn [2]. Sự thay đổi về chỉ số khối cơ thể (BMI) của người mẹ trong nghiên cứu này không có ý nghĩa thống kê [2]. Hiện tượng tăng cân này thường xuất phát từ việc sau những khung giờ nhịn đói kéo dài, người mẹ có xu hướng ăn bù quá mức vào bữa ăn được phép, dẫn tới việc tích lũy năng lượng dư thừa.
Mặt khác, việc duy trì một chế độ ăn đủ chất để tiếp tục nuôi con bằng sữa mẹ lâu dài lại chính là yếu tố tự nhiên hỗ trợ việc giảm cân. Một nghiên cứu thực hiện từ năm 1979 tại Cambridge (Anh) trên các bà mẹ đang cho con bú ở thời điểm 2 tuần sau sinh đã đưa ra kết quả rất đáng chú ý [3]. Nghiên cứu chia các sản phụ thành hai nhóm: một nhóm gồm 106 bà mẹ được tư vấn nên "ăn cho hai người" trong thời gian tiết sữa để duy trì nguồn sữa, và một nhóm đối chứng gồm 152 bà mẹ không nhận lời khuyên này [3].
Khi đánh giá lại ở mốc 3 tháng sau sinh, kết quả cho thấy ở nhóm được khuyên ăn đủ chất, tỷ lệ bà mẹ phải cai sữa cho con vì lý do thiếu sữa chỉ bằng một nửa so với nhóm đối chứng [3]. Đồng thời, các bà mẹ duy trì việc cho con bú liên tục nhận được rất nhiều lợi ích sức khỏe: họ ít bị trầm cảm hoặc mệt mỏi hơn ở thời điểm 3 tháng, và đặc biệt là có khả năng giảm cân tốt hơn so với những người không duy trì được việc nuôi con bằng sữa mẹ [3]. Việc nuôi con bằng sữa mẹ kéo dài cũng giúp việc cho trẻ ăn dặm quá sớm ít xảy ra hơn [3].
Nghiên cứu năm 1979 cũng ghi nhận thêm rằng phụ nữ đang cho con bú có cảm giác thèm ăn gia tăng nhiều hơn so với những người đã chuyển sang nuôi con bằng sữa nhân tạo [3]. Đây là tín hiệu sinh lý bình thường nhằm thúc đẩy người mẹ nạp đủ dưỡng chất. Việc cố tình chống lại cảm giác thèm ăn tự nhiên bằng cách nhịn ăn gián đoạn có thể gây ức chế tâm lý và làm giảm khả năng duy trì dòng sữa [1, 3].
Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Dựa trên các dữ liệu về sự biến đổi chuyển hóa và dinh dưỡng, phương pháp nhịn ăn gián đoạn không phải là lựa chọn an toàn cho phụ nữ đang trong thời kỳ hậu sản và nuôi con bằng sữa mẹ. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và không nên tự ý áp dụng:
Thứ nhất là các bà mẹ đang trong giai đoạn đầu sau sinh hoặc đang nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ [1]. Việc nhịn ăn làm tăng nguy cơ hạ đường huyết, gây mệt mỏi và làm giảm sự tự tin của mẹ vào lượng sữa tiết ra, từ đó có thể dẫn đến nguy cơ cai sữa sớm không mong muốn [1, 3].
Thứ hai là những người mẹ có thể trạng yếu, tiền sử hạ đường huyết, thiếu máu hoặc thiếu hụt vi chất. Khi nhịn ăn, chế độ ăn uống không đạt mức khuyến nghị dinh dưỡng hàng ngày sẽ khiến cơ thể người mẹ bị suy kiệt nhanh chóng [2]. Sự sụt giảm của các khoáng chất như kẽm, magie, kali trong sữa mẹ cũng gây bất lợi trực tiếp cho sự phát triển của trẻ nhỏ [2].
Thứ ba, các tổ chức cộng đồng và tôn giáo cũng đã đưa ra những định hướng rất rõ ràng nhằm bảo vệ phụ nữ cho con bú. Điển hình như tại Ethiopia, Giáo hội Chính thống giáo Tewahedo Ethiopia (EOTC) đã phối hợp cùng dự án USAID/ENGINE để xây dựng bản hướng dẫn dinh dưỡng năm 2016, khuyến khích phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ dưới 7 tuổi ăn các thực phẩm giàu dinh dưỡng và được phép miễn nhịn ăn theo giáo lý tôn giáo [1].
Lời khuyên giúp mẹ kiểm soát cân nặng an toàn sau sinh
Thay vì mạo hiểm với các khung giờ nhịn ăn gián đoạn ngặt nghèo, phụ nữ sau sinh hoàn toàn có thể kiểm soát cân nặng một cách an toàn và bền vững thông qua các phương pháp khoa học đã được kiểm chứng.
Trước hết, người mẹ cần ưu tiên một thực đơn phong phú, giàu vi chất dinh dưỡng để bù đắp lượng khoáng chất thất thoát qua sữa [2]. Khẩu phần ăn nên tập trung vào các nguồn thực phẩm toàn phần giàu kẽm, magie và kali (như thịt nạc, các loại đậu, rau xanh thẫm, chuối, ngũ cốc nguyên hạt) để ngăn chặn tình trạng suy giảm các vi chất này trong sữa mẹ [2].
Việc duy trì cữ bú đều đặn chính là cơ chế tiêu hao năng lượng tự nhiên và an toàn nhất. Bằng chứng khoa học đã chứng minh những người mẹ kiên trì cho con bú sữa mẹ có khả năng giảm cân tốt hơn ở mốc 3 tháng sau sinh, đồng thời giảm thiểu được nguy cơ trầm cảm và mệt mỏi [3].
Ngoài ra, nghiên cứu tại Cambridge năm 1979 cũng lưu ý một số yếu tố cản trở việc tiết sữa mà phụ nữ cần tránh: những người mẹ hút thuốc lá có tỷ lệ từ bỏ việc cho con bú giữa tuần thứ 2 và tháng thứ 3 cao hơn người không hút thuốc; bên cạnh đó, phụ nữ sử dụng thuốc tránh thai trong giai đoạn tiết sữa cũng thường xuyên gặp phải tình trạng suy giảm lượng sữa hơn so với người không dùng thuốc [3]. Do đó, người mẹ cần tránh thuốc lá và tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thuốc nào trong thời kỳ hậu sản [3].
Tóm lại, hành trình giảm cân sau sinh đòi hỏi sự kiên nhẫn và khoa học thay vì nôn nóng áp dụng các biện pháp nhịn ăn gián đoạn khắt khe. Việc đảm bảo nguồn năng lượng và dưỡng chất đầy đủ không chỉ bảo vệ nguồn sữa chất lượng cho con mà còn là nền tảng giúp người mẹ phục hồi sức khỏe toàn diện. Khi có bất kỳ băn khoăn nào về chế độ dinh dưỡng hoặc cân nặng, người mẹ nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng hoặc bác sĩ sản phụ khoa để có lộ trình phù hợp nhất.