Nhiều thai phụ thường có thói quen dùng các loại thảo mộc tự nhiên như cam thảo để làm dịu cơn ho, giải khát hoặc giảm cảm giác ốm nghén đầu thai kỳ. Vì là nguyên liệu tự nhiên, nhiều người nghĩ rằng loại dược liệu này an toàn tuyệt đối cho mẹ và bé. Liệu cam thảo có thực sự lành tính như số đông vẫn tưởng?

Câu trả lời từ y học là phụ nữ mang thai nên tránh dùng cam thảo. Hoạt chất tự nhiên trong cam thảo có thể gây hại cho sự phát triển hệ thần kinh của thai nhi và làm tăng nguy cơ sinh non.

Cơ chế tác động của cam thảo lên cơ thể thai phụ

Thành phần hoạt tính chính trong cam thảo là glycyrrhizin, chất tạo nên vị ngọt đặc trưng của thảo mộc này. Bình thường, nhau thai đóng vai trò như một bức tường bảo vệ thai nhi khỏi hormone căng thẳng cortisol từ mẹ thông qua enzym 11beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 (11beta-HSD2) [1].

Enzym 11beta-HSD2 có nhiệm vụ khử hoạt tính của cortisol trước khi chất này truyền sang thai nhi [2]. Tuy nhiên, hoạt chất trong cam thảo gây ức chế enzym bảo vệ này [3], [1]. Khi hàng rào nhau thai bị suy yếu, cortisol tự do từ cơ thể mẹ dễ dàng tràn qua buồng ối với nồng độ cao [2]. Tình trạng này khiến phôi thai phải chịu tác động tương tự như mẹ đang gặp stress kéo dài [2].

Bên cạnh đó, việc ức chế enzym này còn có thể dẫn đến hội chứng thừa khoáng chất vỏ thượng thận (mineralocorticoid-excess syndrome) [4]. Điều này giải thích vì sao cam thảo có thể làm thay đổi chuyển hóa hormone, tăng huyết áp của thai phụ và đe dọa thai kỳ [5], [4].

Nghiên cứu chỉ ra những tác hại đến não bộ trẻ nhỏ

Ảnh hưởng của cam thảo lên não bộ thai nhi đã được theo dõi qua các nghiên cứu kéo dài nhiều năm tại Phần Lan. Năm 2009, một nghiên cứu thực hiện trên 321 trẻ em 8,1 tuổi sinh năm 1998 để đánh giá các chỉ số nhận thức và tâm thần [1].

Kết quả cho thấy những trẻ có mẹ tiêu thụ lượng glycyrrhizin cao từ 500 mg/tuần trở lên trong thai kỳ bị suy giảm đáng kể khả năng ngôn ngữ, nhận thức không gian thị giác và trí nhớ tường thuật (chênh lệch từ -0,31 đến -0,41 độ lệch chuẩn, P < 0,05) so với nhóm mẹ dùng mức thấp hoặc không dùng (0-249 mg/tuần) [1]. Trẻ thuộc nhóm tiếp xúc liều cao này cũng có tỷ lệ gặp các vấn đề về hành vi hung hăng, thiếu tập trung và phá vỡ quy tắc cao hơn từ 2,15 đến 3,43 lần (P < 0,05) [1].

Năm 2017, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá đoàn hệ này khi trẻ đạt độ tuổi trung bình 12,5 tuổi với 378 trẻ tham gia [6]. Kết quả chỉ ra trẻ có mẹ tiêu thụ cam thảo liều cao (từ 500 mg/tuần trở lên) đạt điểm trắc nghiệm chỉ số thông minh (IQ) thấp hơn 7 điểm (khoảng tin cậy 95%: 3,1 đến 11,2) [6]. Đồng thời, các em có nguy cơ gặp vấn đề rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) cao gấp 3,3 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,4 đến 7,7) so với nhóm dùng từ 249 mg/tuần trở xuống [6].

Ở các bé gái phơi nhiễm glycyrrhizin nồng độ cao trong bụng mẹ, sự phát triển thể chất cũng bị đẩy nhanh. Các em cao hơn, nặng hơn, chỉ số khối cơ thể (BMI) lớn hơn và bước vào giai đoạn dậy thì sớm hơn so với bạn cùng trang lứa [6]. Một bài bình luận khoa học năm 2017 nhấn mạnh rằng việc mẹ ăn nhiều cam thảo có thể mô phỏng tình trạng căng thẳng quá mức, gây hại cho sự phát triển của con trẻ [2].

Nguy cơ sinh non và biến chứng thai kỳ

Không chỉ ảnh hưởng đến não bộ và hành vi về lâu dài, cam thảo còn tác động trực tiếp đến an toàn sản khoa. Một bài tổng quan y khoa công bố năm 2019 cảnh báo cam thảo làm gia tăng nguy cơ tiền sản giật, sảy thai và sinh non [4].

Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu năm 2019 tại Đan Mạch thực hiện trên 225 phụ nữ mang thai ở tuần thai thứ 10 đến 16 cho thấy 87,1% người tham gia có sử dụng cam thảo [5]. Trong đó, tỷ lệ sử dụng thường xuyên là 38,2% và dùng hàng ngày là 7,1% [5]. Đáng chú ý, việc sử dụng cam thảo ở các thai phụ này đi kèm với hiện tượng tăng huyết áp [5].

Huyết áp tăng cao là một trong những yếu tố nguy cơ của tiền sản giật và đe dọa sinh non. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cũng ghi nhận việc tiếp xúc quá mức với glucocorticoid làm giảm kích thước não bộ, tăng huyết áp và rối loạn chức năng trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA) của con non [3]. Ở người, cam thảo ức chế enzym nhau thai và làm tăng nguy cơ rối loạn hành vi do biến đổi trục HPA [3].

Đánh giá bằng chứng và những mặt hạn chế

Các nghiên cứu quan sát trên phụ nữ mang thai đã đưa ra những lời cảnh báo mạnh mẽ về hoạt chất glycyrrhizin. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng lưu ý một số giới hạn phương pháp luận. Bài bình luận năm 2017 cho rằng các kết quả này cần được coi là sơ bộ và đòi hỏi thêm nghiên cứu để xác định rõ mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa cam thảo và các biểu hiện sức khỏe của trẻ [2].

Các nghiên cứu dịch tễ học thường dựa vào bảng câu hỏi tự điền của thai phụ, do đó việc ước tính hàm lượng glycyrrhizin chính xác đôi khi có sai số [5], [1]. Dẫu vậy, mối liên hệ liều lượng - đáp ứng được ghi nhận rõ ràng: mẹ nạp cam thảo càng nhiều thì các suy giảm nhận thức ở trẻ càng biểu hiện đậm nét [1]. Với tính chất nghiêm trọng của các nguy cơ như sinh non và chậm phát triển trí tuệ, sự thận trọng là vô cùng cần thiết.

Hiểu lầm: "Thảo mộc tự nhiên thì không có hại"

Nhiều người có suy nghĩ rằng thảo mộc hay y học thay thế có nguồn gốc thiên nhiên nên hoàn toàn vô hại [5]. Trên thực tế, các bài thuốc thảo mộc và thực phẩm bổ sung có thể chứa những hoạt chất sinh học rất mạnh làm biến đổi chuyển hóa hormone trong cơ thể [5].

Cam thảo có mặt trong vô số sản phẩm: từ các loại kẹo ngậm, ô mai, trà thanh nhiệt thảo dược cho đến các thang thuốc Đông y trị ho, nhuận tràng. Do vị ngọt thanh dễ chịu, nhiều người sử dụng chúng hàng ngày mà không biết rằng mình đang đưa vào cơ thể một lượng lớn glycyrrhizin [5]. Các chuyên gia y tế thường không thể nắm được hết thói quen dùng thảo mộc của thai phụ, khiến các rủi ro sức khỏe dễ bị bỏ qua [5].

Ai cần tuyệt đối tránh xa cam thảo?

Phụ nữ trong toàn bộ thai kỳ là nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh hoàn toàn việc sử dụng cam thảo dưới mọi hình thức, đặc biệt là các chế phẩm đậm đặc [1], [6].

Phụ nữ có tiền sử tăng huyết áp thai kỳ, có nguy cơ tiền sản giật hoặc dọa sinh non càng phải tuyệt đối kiêng cữ [5], [4]. Những người đang chuẩn bị mang thai cũng nên thận trọng, do các tác dụng phụ của cam thảo xuất hiện thường xuyên hơn ở phụ nữ so với nam giới [4].

Lời khuyên áp dụng an toàn cho thai phụ

Thai phụ cần kiểm tra kỹ bảng thành phần của các sản phẩm quen thuộc. Hãy đọc nhãn các loại trà thảo mộc đóng gói, kẹo ho, ô mai, đồ uống giải khát để đảm bảo không chứa cam thảo (licorice/glycyrrhiza) [1].

Nếu bị nghén hoặc khó chịu đường tiêu hóa, thai phụ nên lựa chọn các giải pháp an toàn hơn đã được bác sĩ tư vấn, tránh tự ý uống trà thuốc theo kinh nghiệm dân gian [5]. Khi đi khám bệnh hoặc cắt thuốc Đông y, hãy luôn thông báo rõ ràng cho y bác sĩ biết mình đang mang thai để tránh phối vị cam thảo trong đơn vị thuốc. Nếu lỡ dùng một lượng nhỏ cam thảo qua đồ ăn vặt, thai phụ không nên quá hoảng sợ nhưng cần ngưng sử dụng ngay và theo dõi huyết áp định kỳ [5].

Cam thảo là một vị thuốc quen thuộc nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường đối với thai kỳ, từ nguy cơ tiền sản giật, sinh non cho đến việc giảm chỉ số thông minh của con sau này. Để bảo vệ thai nhi trọn vẹn, người mẹ nên chủ động tránh sử dụng cam thảo và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo mộc nào.