Phụ nữ mang thai dùng quả bách xù có nguy cơ gì?

Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên với suy nghĩ nguyên liệu từ cây cỏ luôn lành tính và an toàn cho thai nhi. Trong số đó, quả bách xù (Juniperus communis L.) vốn được biết đến trong y học cổ truyền và ẩm thực phương Tây nhờ hương thơm đặc trưng cùng công dụng hỗ trợ tiêu hóa hay giảm đau. Tuy nhiên, việc tùy tiện sử dụng loại quả này khi đang mang thai lại tiềm ẩn những mối nguy hiểm khó lường đối với sự an toàn của thai kỳ.

Câu trả lời trực tiếp từ các bằng chứng y khoa hiện nay là phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên sử dụng quả bách xù cũng như các chiết xuất từ loài cây này. Các nghiên cứu độc chất học và dược lý cho thấy các hoạt chất trong cây bách xù có khả năng gây sảy thai, tác động tiêu cực đến khả năng sinh sản và gây kích ứng nghiêm trọng lên các cơ quan nội tạng ^[1].

Nguy cơ gây sảy thai từ bách xù qua các nghiên cứu

Mối lo ngại lớn nhất khi thai phụ tiếp xúc với dược liệu này là nguy cơ chấm dứt thai kỳ ngoài ý muốn. Các dữ liệu khoa học ghi nhận rằng việc dùng chiết xuất từ lá kim cây bách xù qua đường uống đã được xác định có đặc tính gây sảy thai (abortifacient) và làm ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh sản trong các thử nghiệm trên chuột bạch tạng ^[1]. Chính vì độc tính sinh sản rõ rệt này, các nhà nghiên cứu đã đưa ra kết luận rằng việc dùng chiết xuất bách xù là không an toàn cho phụ nữ đang mang thai hoặc động vật chuẩn bị bước vào giai đoạn thụ thai ^[1].

Ngoài nguy cơ đối với phôi thai, quả bách xù còn thể hiện những tác động dược lý rất mạnh mẽ lên hệ thống sinh dục nữ. Trong một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi công bố năm 2025 về điều trị đau bụng kinh nguyên phát, các nhà khoa học đã khảo sát tác dụng của quả bách xù trên 62 người tham gia trong độ tuổi từ 18 đến 35 ^[2]. Những người này được phân ngẫu nhiên để uống 2 viên nang (750mg) quả bách xù hoặc 250mg axit mefenamic với tần suất 3 lần mỗi ngày từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 3 của chu kỳ kinh nguyệt, kéo dài qua 2 chu kỳ kinh ^[2].

Kết quả thử nghiệm năm 2025 cho thấy, sau can thiệp ở chu kỳ thứ hai, nhóm dùng quả bách xù có sự sụt giảm đáng kể điểm đau trên thang đo tương tự thị giác (VAS) từ mức 8,1 ± 1,3 xuống còn 2,87 ± 1,17 (so với nhóm đối chứng dùng axit mefenamic giảm từ 8,1 ± 1,13 xuống 3,61 ± 1,14, với p = 0,012) ^[2]. Đồng thời, các so sánh nội bộ nhóm cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm đau VAS, thang điểm triệu chứng toàn thân NRS và khảo sát chất lượng cuộc sống SF-12 ở chu kỳ 2 và chu kỳ 4 so với ban đầu ^[2]. Việc dược liệu này can thiệp sâu sắc vào các triệu chứng kinh nguyệt và tuần hoàn động mạch tử cung cho thấy nó tạo ra những thay đổi sinh lý đáng kể tại tử cung ^[2]. Đối với phụ nữ bình thường bị đau bụng kinh, đây có thể là một thảo dược tiềm năng, nhưng đối với phụ nữ mang thai, bất kỳ hoạt chất nào làm biến đổi trương lực và tưới máu tử cung đều có thể kích thích co bóp sớm, dẫn đến bong nhau hoặc sảy thai nguy hiểm.

Độc tính toàn thân và nguy cơ khi dùng liều cao

Không chỉ dừng lại ở nguy cơ sảy thai, quả bách xù còn mang độc tính đáng kể đối với các cơ quan nội tạng khác nếu dùng không đúng cách. Chiết xuất và quả bách xù có thể an toàn cho phần lớn người trưởng thành bình thường nếu chỉ dùng đường uống với lượng dùng làm thuốc trong thời gian ngắn, hoặc dùng dạng hít hơi hay bôi ngoài da trên diện tích nhỏ ^[1]. Tuy nhiên, việc uống bách xù trong thời gian dài hoặc dùng ở liều cao lại tiềm ẩn nhiều mối nguy hại, có thể gây tổn thương thận và gây kích ứng đường ruột nghiêm trọng ^[1].

Khi dùng tinh dầu quả bách xù qua đường tiêu hóa với liều cao, độc tính trở nên đặc biệt nguy hiểm do tác dụng kích ứng mạnh lên ruột và thận ^[1]. Các triệu chứng ngộ độc được ghi nhận bao gồm tiêu chảy, đau dạ dày hoặc đau vùng thận, xuất hiện hồng cầu trong nước tiểu (tiểu ra máu) hoặc protein trong nước tiểu (tiểu ra albumin), kèm theo tình trạng tăng nhịp tim ^[1]. Đối với phụ nữ mang thai, khi thận và hệ tuần hoàn vốn đã phải chịu tải trọng lớn gấp đôi bình thường để nuôi dưỡng thai nhi, bất kỳ tổn thương thận hay rối loạn nhịp tim nào cũng có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng của cả mẹ và bé.

Thêm vào đó, quả bách xù còn có khả năng làm biến động huyết áp, khiến việc kiểm soát chỉ số huyết áp trở nên khó khăn hơn ^[1]. Việc tiêu thụ chiết xuất quả bách xù cũng có thể làm hạ đường huyết quá mức ở bệnh nhân đái tháo đường ^[1]. Thai phụ vốn là đối tượng rất nhạy cảm với các rối loạn đường huyết như tiểu đường thai kỳ; việc hạ đường huyết đột ngột do thảo mộc sẽ gây chóng mặt, ngất xỉu hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến nguồn cung cấp dinh dưỡng liên tục cho phôi thai ^[1].

Hiểu lầm phổ biến về các loại thảo mộc thai kỳ

Một sai lầm rất phổ biến của nhiều người là đánh đồng khái niệm "thảo mộc tự nhiên" với "an toàn tuyệt đối". Thực tế, nhiều loại cây cỏ được lưu truyền trong dân gian có chứa những chất kích thích tử cung hoặc chất điều kinh mà y học hiện đại đã chứng minh là có hại cho phụ nữ mang thai ^[3]. Một trường hợp điển hình đã được ghi nhận trong y văn vào năm 2016 khi một nữ bệnh nhân phải nhập viện vì đau bụng cấp tính sau khi dùng mộc dược (Myrrh), và các triệu chứng đau bụng này chỉ thuyên giảm khi bệnh nhân ngừng sử dụng ^[3]. Mộc dược đóng vai trò như một chất kích thích tử cung và điều kinh, gây kích ứng tử cung và hoàn toàn không được khuyên dùng cho phụ nữ mang thai ^[3].

Tương tự như mộc dược, quả bách xù từ lâu đã có mặt trong các bài thuốc cổ truyền, chẳng hạn như nền y học Unani truyền thống ^[2]. Dù kinh nghiệm dân gian có thể ca ngợi khả năng chữa bệnh của các loại cây cỏ, nhưng tính an toàn của các bài thuốc thảo mộc vẫn luôn là chủ đề gây nhiều tranh luận và cần thêm các nghiên cứu khoa học kiểm chứng chặt chẽ ^[3].

Nhiều người cũng nhầm lẫn quả bách xù với các loại quả mọng khác dùng được cho thai kỳ. Điển hình như nam việt quất (cranberry), một đánh giá hệ thống năm 2008 từ 7 cơ sở dữ liệu điện tử cho thấy không có bằng chứng trực tiếp nào về việc gây hại cho mẹ hoặc thai nhi, và một khảo sát trên 400 phụ nữ mang thai sử dụng thường xuyên nam việt quất cũng không phát hiện biến cố bất lợi nào ^[4]. Trái ngược hoàn toàn với hồ sơ an toàn của nam việt quất, quả bách xù và chiết xuất bách xù lại mang độc tính gây sảy thai đã được kiểm chứng trên động vật thí nghiệm ^[1]. Do đó, thai phụ tuyệt đối không được đánh đồng các loại quả thảo dược với nhau.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với quả bách xù?

Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, việc sử dụng quả bách xù đòi hỏi sự cẩn trọng nghiêm ngặt ở nhiều nhóm đối tượng:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ chuẩn bị thụ thai: Tuyệt đối không sử dụng bất kỳ dạng chiết xuất hay viên uống bách xù nào do nguy cơ gây sảy thai và suy giảm khả năng sinh sản ^[1].
• Bệnh nhân đái tháo đường: Những người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường cần tránh dùng chiết xuất quả bách xù vì nó có thể làm đường huyết tụt xuống mức quá thấp ^[1].
• Người có bệnh lý về thận và đường ruột: Người có tiền sử suy thận, viêm cầu thận hoặc viêm loét tiêu hóa không được dùng bách xù liều cao hoặc dài ngày vì nguy cơ gây kích ứng ruột, tiểu ra máu và tổn thương thận tiến triển ^[1].
• Người có huyết áp không ổn định: Do bách xù có thể tác động và gây khó khăn cho việc kiểm soát chỉ số huyết áp ^[1].

Sử dụng bách xù an toàn trong đời sống

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh không mang thai, quả bách xù và tinh dầu của nó vẫn mang lại những giá trị nhất định nếu tuân thủ liều lượng và phương pháp khoa học. Các thử nghiệm độc tính trên thỏ cho thấy liều gây chết qua da cấp tính (LD50) của dầu quả bách xù ở thỏ là trên 5 g/kg thể trọng ^[1]. Ngoài ra, tinh dầu bách xù không làm tăng nhạy cảm của da và không gây độc tính quang học trong các thử nghiệm trên động vật ^[1]. Do đó, tinh dầu này an toàn để sử dụng trong xoa bóp, xông hít hoặc làm thành phần trong các công thức mỹ phẩm ^[1].

Mặc dù vậy, khi sử dụng ngoài da, tinh dầu bách xù bắt buộc phải được pha loãng với dầu nền thích hợp để tránh gây kích ứng hoặc phồng rộp da ^[1]. Một số phản ứng bất lợi như viêm da, nghẹt mũi hoặc nổi bóng nước đã được quan sát thấy nếu tiếp xúc không đúng cách ^[1]. Khi muốn dùng quả bách xù cho các mục đích hỗ trợ sức khỏe khác như giảm đau bụng kinh ở phụ nữ không mang thai, người dùng nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn liều dùng an toàn, không tự ý kéo dài thời gian sử dụng [1, 3].

Tóm lại, phụ nữ mang thai cần loại bỏ hoàn toàn quả bách xù ra khỏi chế độ ăn uống và các thực phẩm bổ sung. Trước khi dùng bất kỳ loại thảo mộc, viên uống tự nhiên hay trà thảo mộc nào trong thai kỳ, việc trao đổi cẩn thận với bác sĩ sản khoa luôn là nguyên tắc vàng để bảo vệ an toàn tối đa cho mẹ và bé.