Phụ nữ mang thai ốm nghén: Ngửi hoặc uống nước thảo quả có an toàn?

Ốm nghén với cảm giác buồn nôn và nôn ói liên tục là nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều phụ nữ trong những tháng đầu mang thai. Để tìm kiếm sự dễ chịu mà không muốn đụng đến thuốc tây, nhiều thai phụ truyền tai nhau kinh nghiệm dân gian như hít ngửi hương liệu hoặc đun nước thảo quả để uống. Tuy nhiên, liệu biện pháp ngửi hay uống nước thảo quả này có thực sự an toàn và hiệu quả cho mẹ bầu hay không lại là điều cần được xem xét cẩn trọng dưới lăng kính khoa học.

Câu trả lời ngắn gọn là hiện nay hoàn toàn chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học hay khuyến cáo sản khoa chính thức nào xác nhận tính an toàn và liều lượng của thảo quả đối với phụ nữ mang thai. Do đó, việc tự ý ngửi tinh dầu đậm đặc hay sắc nước thảo quả uống để chữa buồn nôn không được khuyến khích trong thai kỳ. Phụ nữ mang thai không nên mạo hiểm thử nghiệm các loại dược liệu chưa rõ độc tính lên quá trình phát triển của thai nhi.

Ngửi và uống nước thảo quả trị ốm nghén: Lợi ích hay rủi ro tiềm ẩn?

Thảo quả là một loại gia vị và dược liệu quen thuộc trong ẩm thực và y học cổ truyền, có mùi thơm nồng đặc trưng chứa nhiều tinh dầu. Trong dân gian, thảo quả thường được dùng để kích thích tiêu hóa, trừ đờm, ấm bụng và làm giảm cảm giác đầy trướng. Từ những đặc tính này, nhiều người suy đoán rằng mùi thơm cay ấm của thảo quả có thể át đi cảm giác buồn nôn, và việc uống nước đun thảo quả sẽ giúp làm dịu dạ dày của mẹ bầu khi bị ốm nghén.

Tuy nhiên, cơ chế tác động của các hợp chất hóa học có trong tinh dầu thảo quả lên cơ thể phụ nữ mang thai vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ trên lâm sàng. Một số hoạt chất cay nồng và tinh dầu dễ bay hơi khi hấp thu qua đường tiêu hóa với lượng lớn có thể gây kích thích co bóp cơ trơn tiêu hóa hoặc tử cung. Việc hít phải mùi hương quá nồng cũng có thể gây kích ứng niêm mạc đường hô hấp hoặc thậm chí làm bùng phát cơn buồn nôn mạnh hơn ở những thai phụ có khứu giác nhạy cảm. Vì chưa có nghiên cứu kiểm chứng, việc dùng thảo quả theo kinh nghiệm hoàn toàn tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe mẹ và bé.

Giai đoạn nhạy cảm của thai kỳ và gánh nặng từ triệu chứng ốm nghén

Ốm nghén không đơn thuần là một sự khó chịu thoáng qua mà là tình trạng phổ biến ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của cả thai phụ lẫn thai nhi ^[1]. Cảm giác buồn nôn và nôn mửa có thể làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống của người mẹ, đồng thời làm tăng chi phí chăm sóc y tế và gây mất thời gian làm việc ^[1]. Tình trạng này rất phổ biến ở giai đoạn đầu thai kỳ nên đôi khi bị các bác sĩ sản khoa, các nhân viên y tế khác và chính thai phụ xem nhẹ, dẫn đến việc không được điều trị đầy đủ ^[1].

Theo các tài liệu y khoa, buồn nôn và nôn là biến chứng thai kỳ phổ biến nhất, xuất hiện ở mức lên tới 80% số ca mang thai tại Hoa Kỳ ^[2]. Tình trạng nôn nghén thông thường và chứng nôn nghén nặng thường xảy ra trong ba tháng đầu thai kỳ, vốn là khoảng thời gian vô cùng nhạy cảm trước nguy cơ tiếp xúc với các tác nhân gây dị tật vì đây là lúc phôi thai đang diễn ra quá trình tạo cơ quan ^[2]. Nếu ốm nghén tiến triển mà không được kiểm soát, việc điều trị các triệu chứng sẽ trở nên khó khăn hơn rất nhiều ^[1]. Việc can thiệp điều trị ngay từ các giai đoạn sớm có thể giúp ngăn ngừa những biến chứng nặng hơn, bao gồm cả nguy cơ phải nhập viện ^[1].

Đánh giá sai lệch về nguy cơ dị tật: Rào cản khiến mẹ bầu tìm đến thảo dược

Một thực tế đáng lo ngại là nhiều thai phụ chịu đựng cơn nghén kiệt quệ nhưng kiên quyết từ chối y học hiện đại vì nỗi sợ vô căn cứ đối với tân dược. Một số phụ nữ không chủ động tìm kiếm các biện pháp điều trị y tế chỉ vì quá lo lắng về mức độ an toàn của các loại thuốc ^[1]. Họ thường tin rằng cây cỏ, thảo dược thiên nhiên như thảo quả thì lành tính, trong khi thuốc điều trị theo đơn lại mang độc tính cao cho phôi thai.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học lại chỉ ra điều hoàn toàn ngược lại về mặt nhận thức rủi ro. Một nghiên cứu năm 2002 đã chỉ ra rằng phụ nữ và nhân viên y tế thường đánh giá quá mức nguy cơ gây dị tật thai nhi của các loại thuốc điều trị buồn nôn và nôn trong thai kỳ ^[3]. Sự hiểu lầm này dẫn đến việc điều trị bằng dược lý không được sử dụng đúng mức ^[3]. Thậm chí, việc đình chỉ thai nghén đã từng được lựa chọn trong một số trường hợp khi mà các giải pháp thay thế an toàn và hiệu quả cho chứng buồn nôn chưa hề được thử nghiệm ^[3]. Thay vì tự ý tìm đến các bài thuốc dân gian chưa rõ mức độ an toàn cho thai như thảo quả, việc đánh giá đúng mức độ an toàn dựa trên bằng chứng khoa học là yếu tố sống còn để bảo vệ thai kỳ ^[3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tính an toàn của các phương pháp trị nghén?

Khi xem xét các hướng dẫn và nghiên cứu điều trị ốm nghén trên thế giới, thảo quả hoàn toàn vắng mặt trong danh mục khuyến nghị. Ngược lại, y học thực chứng nhấn mạnh vào việc sử dụng các biện pháp đã được kiểm định nghiêm ngặt về độc tính trên phôi thai ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 nhấn mạnh rằng Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ khuyến cáo nên điều trị sớm tình trạng buồn nôn và nôn ở phụ nữ mang thai để ngăn ngừa tiến triển thành chứng nôn nghén nặng ^[2]. Khi tình trạng nôn nghén nặng xảy ra, có hơn 59.000 phụ nữ mang thai phải nhập viện mỗi năm tại Hoa Kỳ vì biến chứng này ^[2]. Tình trạng buồn nôn, nôn mửa kéo dài không được điều trị và chứng nôn nghén nặng gây gia tăng căng thẳng cho người mẹ và làm suy giảm chất lượng cuộc sống ^[2]. Hiếm gặp hơn, nôn nghén kéo dài có thể dẫn tới bệnh não Wernicke, hạ natri máu, suy dinh dưỡng cũng như các tình trạng thiếu hụt vitamin khác ^[2]. Tình trạng nôn nghén thai kỳ và nôn nghén nặng cũng liên quan đến nguy cơ gia tăng tình trạng sinh non và trẻ sinh ra bị nhỏ so với tuổi thai ^[2].

Nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra rằng ondansetron là một liệu pháp hiệu quả được sử dụng rộng rãi khắp Hoa Kỳ cho cả nôn nghén thai kỳ lẫn chứng nôn nghén nặng ^[2]. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây đưa ra những phát hiện mâu thuẫn về độ an toàn của thuốc này trong thai kỳ ^[2]. Y văn hiện tại về độ an toàn của ondansetron có nhiều hạn chế như: thời gian phơi nhiễm thuốc không chỉ giới hạn trong cửa sổ nhạy cảm của quá trình hình thành cơ quan, thiếu thông tin về liều lượng và việc tuân thủ dùng thuốc, thường dựa vào tự báo cáo phơi nhiễm, tính toán chưa đầy đủ các yếu tố khác có thể giải thích mối liên quan giữa việc dùng thuốc và kết quả bất lợi, cũng như thiếu tính hợp lý sinh học về việc thuốc gây hại ^[2]. Mặc dù vậy, ý kiến của nhóm tác giả nghiên cứu năm 2021 cho rằng dữ liệu hiện tại không ủng hộ việc e ngại điều trị cho phụ nữ bằng ondansetron trên thực hành lâm sàng ^[2].

Dù vậy, việc lựa chọn thuốc vẫn cần hết sức thận trọng và phải dựa trên phê duyệt chính thức. Một công bố năm 2014 cho biết vào thời điểm đó, 97,7% đơn thuốc điều trị buồn nôn và nôn trong thai kỳ tại Mỹ sử dụng các thuốc không có nhãn chỉ định dùng cho thai kỳ, không có chỉ định cho nôn nghén thai kỳ và không được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phân loại là an toàn trong thai kỳ ^[4]. Đơn thuốc ondansetron cho tình trạng nôn nghén đã tăng từ 50.000 đơn mỗi tháng vào năm 2008 lên 110.000 đơn vào cuối năm 2013, bất chấp các vấn đề chưa được giải quyết về an toàn cho thai nhi và cảnh báo của FDA về tình trạng loạn nhịp tim nghiêm trọng ^[4]. Vào tháng 4 năm 2013, FDA đã chính thức phê duyệt dạng thuốc kết hợp giữa doxylamine và pyridoxine chuyên biệt cho các triệu chứng buồn nôn và nôn trong thai kỳ ^[4]. Khi đã có thuốc an toàn và hiệu quả được phê duyệt tại Hoa Kỳ, phụ nữ không có lý do gì phải tiếp xúc với loại thuốc chưa được chứng minh an toàn cho cả mẹ và thai nhi ^[4].

Bên cạnh đó, việc dùng thuốc tùy tiện có thể dẫn đến rủi ro cơ học khó lường. Một báo cáo ca bệnh năm 2014 đã mô tả trường hợp tắc ruột ở một thai phụ bị buồn nôn và nôn nghén nặng được điều trị bằng ondansetron, vốn là loại thuốc được biết đến có tác dụng làm chậm nhu động ruột ^[5]. Hệ thống báo cáo tự nguyện của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xác nhận rằng biến chứng có khả năng đe dọa tính mạng này phổ biến hơn những gì y văn bình duyệt phản ánh và cần được xem xét cẩn thận ^[5].

Những dẫn chứng khoa học khắt khe kể trên cho thấy ngay cả các loại tân dược phổ biến khi dùng cho bà bầu còn phải được đánh giá qua hàng trăm nghìn ca bệnh và theo dõi tác dụng phụ nghiêm ngặt. Do đó, việc tự ý dùng một dược liệu chưa qua kiểm chứng như thảo quả là điều hoàn toàn thiếu cơ sở an toàn.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng khi bị nôn nghén?

Mọi phụ nữ mang thai đều cần thận trọng trước bất kỳ loại thực phẩm, gia vị hay dược liệu đậm đặc nào đưa vào cơ thể, đặc biệt là thảo quả. Nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác và không nên thử nghiệm ngửi hoặc uống nước thảo quả:

• Phụ nữ trong 3 tháng đầu thai kỳ: Đây là giai đoạn các cơ quan quan trọng của thai nhi đang thành hình ^[2]. Việc tiếp xúc với các hóa chất thực vật chưa rõ độc tính có thể gây nguy cơ tiềm ẩn cho sự phát triển của phôi thai ^[2].
• Thai phụ bị nghén nặng kèm nôn ói liên tục: Khi không thể giữ được thức ăn hay nước uống, việc uống nước thảo quả có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, làm cơn nôn dữ dội hơn, dẫn đến mất nước, hạ natri máu hoặc suy dinh dưỡng ^[2].
• Người có tiền sử sảy thai, dọa sảy thai hoặc tử cung nhạy cảm: Các loại tinh dầu cay nóng có thể gây kích thích co bóp cơ trơn không mong muốn.
• Người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa: Những người mắc trĩ, táo bón nặng, viêm loét dạ dày hoặc chậm nhu động ruột không nên dùng các chất kích thích niêm mạc.

Hướng dẫn kiểm soát ốm nghén an toàn theo chuẩn y khoa

Thay vì mạo hiểm sử dụng thảo quả, các hiệp hội sản khoa lớn đã đưa ra lộ trình xử trí nôn nghén rất an toàn và khoa học. Các trường hợp buồn nôn và nôn thai kỳ mức độ nhẹ hoàn toàn có thể được giải quyết thông qua việc thay đổi lối sống và chế độ ăn uống ^[1]. Các phương pháp điều trị an toàn và hiệu quả luôn sẵn có cho các trường hợp ốm nghén nặng hơn ^[1]. Cảm nhận của người phụ nữ về mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng đóng vai trò quyết định trong việc có nên điều trị, khi nào điều trị và điều trị nôn nghén như thế nào ^[1]. Ngoài ra, tình trạng buồn nôn và nôn của thai kỳ cần phải được phân biệt rõ ràng với buồn nôn và nôn do các nguyên nhân bệnh lý khác ^[1].

Để giảm bớt cảm giác buồn nôn mỗi ngày, mẹ bầu có thể áp dụng các biện pháp sinh hoạt đơn giản:

• Chia nhỏ bữa ăn: Thay vì ăn 3 bữa lớn, hãy chia thành 5-6 bữa nhỏ trong ngày để dạ dày không bao giờ quá no hoặc quá trống rỗng.
• Lựa chọn thực phẩm khô, thanh đạm: Ăn một mẩu bánh mì nướng khô hoặc bánh quy giòn vào buổi sáng trước khi bước ra khỏi giường có thể giúp hút bớt dịch vị dạ dày.
• Tránh mùi gây kích ứng: Hạn chế tối đa các loại gia vị cay nồng, mùi dầu mỡ chiên xào hoặc các loại hương liệu đậm đặc. Nếu thích mùi hương dễ chịu, hãy ưu tiên không khí thoáng đãng tự nhiên.
• Uống từng ngụm nước nhỏ: Bổ sung nước rải rác giữa các bữa ăn thay vì uống một cốc đầy ngay trong bữa ăn để tránh làm căng dạ dày.

Tóm lại, ngửi hoặc uống nước thảo quả để giảm ốm nghén là phương pháp dân gian chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào chứng minh về độ an toàn lẫn liều lượng cho phụ nữ mang thai. Ốm nghén tuy phổ biến nhưng nếu tiến triển nặng có thể ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của cả mẹ và con ^[1]. Thai phụ tuyệt đối không tự ý áp dụng các loại thảo dược truyền miệng mà hãy chủ động trao đổi với bác sĩ sản khoa để được hướng dẫn điều trị an toàn và hiệu quả nhất.