Nhiều bậc phụ huynh khi có con bị dị ứng đạm sữa bò thường tìm đến sữa công thức từ đậu nành như một giải pháp thay thế tiện lợi. Tuy nhiên, nỗi lo ngại về việc các hợp chất giống nội tiết tố nữ trong đậu nành có thể khiến trẻ phát triển sinh dục sớm luôn là rào cản tâm lý lớn. Liệu việc sử dụng loại sữa thực vật này trong những năm tháng đầu đời có thực sự kích hoạt quá trình dậy thì sớm ở trẻ nhỏ hay không?

Các bằng chứng khoa học dịch tễ học quy mô lớn hiện nay cho thấy chưa có mối liên hệ nhân quả rõ ràng giữa việc trẻ bú sữa công thức đậu nành và nguy cơ dậy thì sớm bệnh lý. Phần lớn trẻ sử dụng sữa đậu nành công thức vẫn ghi nhận các mốc phát triển thể chất và dậy thì bình thường so với trẻ dùng sữa bò hoặc sữa mẹ. Dù vậy, một số dữ liệu dịch tễ ghi nhận những biến đổi nội tiết nhẹ hoặc biểu hiện phát triển sớm ở các trường hợp tiêu thụ lượng quá lớn, khiến giới chuyên môn tiếp tục theo dõi sát sao.

Cơ chế tác động của phytoestrogen và giả thuyết dậy thì sớm

Để hiểu căn nguyên của những lo lắng này, cần nhìn vào thành phần sinh học đặc thù có trong hạt đậu nành. Đậu nành chứa hàm lượng lớn isoflavone, chủ yếu là hai hoạt chất genistein và daidzein [1], [2]. Đây là các phytoestrogen thực vật có cấu trúc phân tử tương đồng với hormone estradiol của cơ thể người [2]. Khi trẻ sơ sinh sử dụng sữa công thức đậu nành như nguồn thức ăn duy nhất hoặc chủ yếu, nồng độ các chất này trong cơ thể có thể tăng cao và trẻ hoàn toàn có khả năng hấp thu, chuyển hóa cũng như đào thải genistein và daidzein [2].

Dù phytoestrogen liên kết yếu hơn với các thụ thể estrogen so với hormone estradiol tự nhiên, nồng độ của chúng ở trẻ chỉ bú sữa đậu nành có thể cao hơn gấp 13.000 đến 22.000 lần [1]. Giai đoạn sơ sinh còn là thời kỳ diễn ra hiện tượng "dậy thì thu nhỏ" (mini-puberty), khi trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục (HPG) kích hoạt giải phóng gonadotropin để kích thích buồng trứng sản xuất estrogen và hoàn thiện cơ quan sinh sản [2]. Việc tiếp xúc với lượng lớn phytoestrogen ngoại sinh được cho là có thể tác động đến mô âm đạo, tuyến vú hoặc cơ chế điều hòa nội tiết ở giai đoạn nhạy cảm này [2].

Bên cạnh phytoestrogen, thành phần dinh dưỡng tổng thể của sữa công thức cũng đóng vai trò quan trọng. Sữa công thức thường có hàm lượng năng lượng và protein cao hơn 50% đến 80% so với sữa mẹ [3]. Trong khi sữa mẹ có hàm lượng protein giảm dần từ 1,4-1,6 g/100 mL lúc mới sinh xuống 0,8-1,0 g/100 mL sau 3 đến 4 tháng và còn 0,7-0,8 g/100 mL sau 6 tháng, sữa công thức lại chứa từ 2-2,5 g/100 mL đến 2,9 g/100 mL [3]. Lượng đạm cao này có thể kích thích tăng nồng độ IGF-1 trong máu, thúc đẩy tăng cân nhanh và tích tụ mỡ thừa, vốn là yếu tố nguy cơ dẫn tới dậy thì sớm [3].

Bằng chứng từ các nghiên cứu can thiệp và theo dõi đoàn hệ

Các nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành nhiều nghiên cứu dịch tễ nhằm kiểm chứng giả thuyết phytoestrogen gây dậy thì sớm trên thực tế lâm sàng. Một nghiên cứu bệnh - chứng lồng ghép do Sinai và cộng sự thực hiện, theo dõi một nhóm trẻ từ khi chào đời đến 3 tuổi để đánh giá thói quen ăn uống cùng tình trạng dị ứng sữa bò, sau đó tái khám khi trẻ đạt 7,8 đến 10,5 tuổi [4], [5]. Nghiên cứu này gồm 29 trẻ thuộc nhóm bú sữa đậu nành (17 bé trai, độ tuổi trung vị 8,92) và 60 trẻ thuộc nhóm đối chứng bú sữa bò không dị ứng (27 bé trai, độ tuổi trung vị 8,99) [5].

Kết quả thăm khám thực thể cho thấy chỉ số chiều cao và điểm Z của chỉ số khối cơ thể (BMI) giữa hai nhóm tương đương nhau [5]. Tỷ lệ xuất hiện các dấu hiệu dậy thì sớm ở nhóm dùng sữa đậu nành là 13,8% (4 trẻ: 3 trai, 1 gái), trong khi nhóm đối chứng là 13,3% (8 bé gái), sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê với p = 0,95 [5]. Các tác giả không tìm thấy mối liên quan nào giữa chế độ dinh dưỡng thời kỳ sơ sinh với thời điểm dậy thì sau khi đã hiệu chỉnh theo chỉ số khối cơ thể và tiền sử gia đình [4], [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có hạn chế là cỡ mẫu khá nhỏ với 29 ca bệnh và phần lớn đối tượng lại là bé trai, nhóm vốn ít gặp tình trạng dậy thì sớm hơn bé gái [4].

Ở quy mô lớn hơn, một phân tích gộp và tổng quan hệ thống công bố năm 2021 (đăng ký mã PROSPERO CRD42018088902) đã tổng hợp dữ liệu từ 8 nghiên cứu với 598 trẻ ăn chế độ giàu đậu nành và 2.957 trẻ không dùng đậu nành [6]. Dữ liệu gộp từ 3 nghiên cứu trên 206 trẻ cho thấy việc dùng đậu nành không làm tăng nguy cơ dậy thì sớm (tỷ số chênh OR: 0,51; khoảng tin cậy 95%: 0,09 đến 2,94) [6]. Phân tích trên 605 trẻ gái cũng không thấy sự khác biệt về độ tuổi có kinh nguyệt lần đầu giữa hai nhóm (chênh lệch trung bình MD: 0,14 năm; khoảng tin cậy 95%: -0,16 đến 0,45) [6]. Dù vậy, các tác giả lưu ý độ chắc chắn của các bằng chứng này hiện vẫn ở mức thấp [6].

Ngoài ra, nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu của Adgent và cộng sự theo dõi 2.920 bé gái từ giai đoạn bào thai cho tới khi dậy thì ghi nhận: những bé gái tiếp xúc với đậu nành càng sớm thì thời điểm bắt đầu có kinh nguyệt có xu hướng diễn ra sớm hơn [4]. Dù vậy, nghiên cứu này không xác lập được nguy cơ gia tăng dậy thì sớm bệnh lý ở nhóm trẻ trên [4].

Những ghi nhận trái chiều và các trường hợp cá biệt

Bên cạnh các kết quả trấn an, y văn thế giới cũng ghi nhận những mối liên hệ đáng chú ý cần được làm rõ thêm. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện trên 248 bé trai của Segovia và cộng sự nhận thấy tình trạng mọc lông mu xuất hiện sớm hơn ở những trẻ tiêu thụ lượng đậu nành lớn [4]. Một nghiên cứu khác trên 166 trẻ em cũng cho thấy các bé gái được nuôi bằng sữa công thức đậu nành có nồng độ hormone kích thích tạo hoàng thể (LH) trong máu cao hơn so với những trẻ dùng sữa bò thông thường [4].

Đáng chú ý, các báo cáo ca bệnh đơn lẻ đã chỉ ra nguy cơ khi trẻ nạp phytoestrogen ở liều lượng vượt mức thông thường. Năm 2007, một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp bé gái 4,75 tuổi xuất hiện tình trạng phát triển tuyến vú sớm (giai đoạn Tanner B2P1-2) đi kèm các xét nghiệm nội tiết và siêu âm vùng chậu tương thích với dậy thì sớm ngoại biên [1]. Quá trình theo dõi phát hiện trẻ tiêu thụ lượng thực phẩm từ đậu nành rất lớn hàng ngày, nạp trên 40 mg phytoestrogen mỗi ngày [1].

Sau khi được khuyến cáo giảm mức tiêu thụ đậu nành xuống còn một lần mỗi tuần, quá trình phát triển dậy thì của bé gái này đã ngừng tiến triển ở mức B2-3P1 [1]. Khi tái khám lúc 8,66 tuổi, trẻ vẫn tiếp tục phát triển thể chất bình thường với tuổi xương tương đương tuổi thực [1]. Trường hợp này cho thấy việc nạp phytoestrogen quá mức có thể đóng vai trò như một chất gây rối loạn nội tiết kích hoạt sự phát triển mô tuyến vú sớm ở trẻ nhỏ [1].

Nhìn chung, sữa công thức đậu nành đã được sử dụng cho hàng triệu trẻ sơ sinh suốt hơn 60 năm qua và cung cấp đầy đủ dưỡng chất thiết yếu cho sự tăng trưởng bình thường [7]. Tuy nhiên, các đánh giá tổng quan vào năm 2023 vẫn nhận định rằng các bằng chứng hiện tại về tác động của isoflavone trong sữa đậu nành vẫn còn nhiều luồng ý kiến mâu thuẫn, đòi hỏi các nghiên cứu theo dõi dài hạn hơn để đưa ra kết luận dứt khoát [8].

Hiểu lầm thường gặp về sữa đậu nành và dậy thì sớm

Nhiều phụ huynh tin rằng hễ cho trẻ uống sữa đậu nành là chắc chắn sẽ bị biến đổi giới tính hoặc phát triển ngực sớm. Đây là sự nhầm lẫn phổ biến giữa hormone estrogen nội sinh của cơ thể và hợp chất phytoestrogen thực vật [1], [2]. Phytoestrogen liên kết với các thụ thể estrogen yếu hơn nhiều so với estradiol tự nhiên và không hoạt động hoàn toàn giống hệt nội tiết tố người [2]. Do đó, việc sử dụng các sản phẩm đậu nành trong khẩu phần ăn uống thông thường khó có thể gây đảo lộn toàn bộ hệ thống nội tiết sinh dục [6], [5].

Một ngộ nhận khác là quy kết toàn bộ nguyên nhân dậy thì sớm cho sữa đậu nành mà bỏ quên yếu tố năng lượng tổng thể và thừa cân béo phì. Việc tiêu thụ quá nhiều sữa công thức giàu đạm và năng lượng nói chung có thể dẫn tới tích lũy mỡ thừa và làm tăng nồng độ IGF-1 trong cơ thể [3]. Béo phì chính là yếu tố nguy cơ rõ rệt can thiệp vào quá trình khởi phát và thúc đẩy dậy thì sớm ở trẻ nhỏ [4]. Ngược lại, việc nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn được chứng minh là yếu tố bảo vệ trẻ trước nguy cơ dậy thì sớm, một phần nhờ tác dụng phòng ngừa béo phì và điều hòa hệ vi sinh đường ruột [4], [3], [8].

Nhóm đối tượng trẻ nhỏ cần thận trọng

Dù sữa công thức đậu nành là giải pháp thay thế hợp lý cho trẻ mắc chứng không dung nạp galactose hoặc dị ứng đạm sữa bò qua trung gian IgE, phụ huynh vẫn cần lưu ý một số trường hợp cụ thể:

  • Trẻ sơ sinh sinh non hoặc có cân nặng lúc sinh rất thấp: Nhóm trẻ này có nhu cầu dinh dưỡng và nồng độ protein đặc thù, hệ tiêu hóa và chuyển hóa chưa hoàn thiện để xử lý các hợp chất thực vật phức tạp [3].
  • Trẻ có biểu hiện phát triển tuyến vú đơn độc hoặc dấu hiệu dậy thì sớm: Cần rà soát lại toàn bộ khẩu phần ăn xem có hiện tượng lạm dụng thực phẩm chứa hàm lượng isoflavone hoặc phytoestrogen quá cao hay không [1].
  • Trẻ lạm dụng sữa đậu nành thay thế hoàn toàn nước uống: Việc tiêu thụ liên tục với lượng vượt ngưỡng khuyến cáo hàng ngày có thể dẫn tới sự tích tụ phytoestrogen ở mức không mong muốn [1].

Trước khi quyết định chuyển đổi lâu dài sang sữa công thức đậu nành cho trẻ có bệnh lý nền hoặc rối loạn tăng trưởng, phụ huynh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và xây dựng chế độ dinh dưỡng

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của đậu nành mà không gây lo ngại cho sự phát triển của trẻ, cha mẹ nên áp dụng những nguyên tắc sau:

  • Ưu tiên sữa mẹ hoàn toàn trong giai đoạn đầu đời: Sữa mẹ luôn là nguồn dinh dưỡng vàng giúp bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ béo phì và kiểm soát thời điểm dậy thì tối ưu [4], [3], [8]. Sự gắn kết giữa mẹ và bé trong quá trình bú mẹ cũng góp phần điều hòa sự phát triển sinh sản về sau [3].
  • Sử dụng sữa công thức đậu nành đúng chỉ định: Chỉ nên dùng khi trẻ thực sự bị dị ứng đạm sữa bò hoặc không thể dung nạp sữa mẹ và sữa động vật [5]. Chọn các dòng sản phẩm công thức chuyên biệt dành cho lứa tuổi, không tự ý dùng sữa đậu nành đóng hộp của người lớn cho trẻ sơ sinh.
  • Đa dạng hóa khẩu phần ăn dặm: Khi trẻ bước vào tuổi ăn dặm (sau 6 tháng), không nên để sữa đậu nành chiếm ưu thế tuyệt đối. Hãy cân đối nguồn đạm từ thịt nạc, cá, trứng và các loại đậu đỗ khác nhau để đảm bảo nguồn dinh dưỡng phong phú.
  • Giữ tần suất hợp lý: Đối với các chế phẩm từ đậu nành như đậu phụ, sữa đậu nành tươi, chỉ nên cho trẻ dùng xen kẽ từ 2 đến 3 bữa mỗi tuần trong thực đơn gia đình, tránh để trẻ tiêu thụ lượng lớn kéo dài mỗi ngày [1].

Lời kết

Việc trẻ nhỏ uống sữa công thức đậu nành không phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới dậy thì sớm theo các dữ liệu dịch tễ học hiện có [6], [5]. Tuy vậy, dinh dưỡng đầu đời cần hướng tới sự đa dạng và cân bằng, tránh lạm dụng một loại thực phẩm duy nhất ở nồng độ cao [1]. Nuôi con bằng sữa mẹ, kiểm soát cân nặng hợp lý và duy trì lối sống lành mạnh vẫn là những chìa khóa quan trọng nhất giúp trẻ phát triển đúng lứa tuổi [4], [3], [8].