Trong thai kỳ, sự phát triển của thai nhi luôn là mối quan tâm hàng đầu của mỗi gia đình, đặc biệt là chỉ số cân nặng lúc chào đời. Nhiều mẹ bầu băn khoăn liệu chế độ ăn uống thiếu hụt một số vi chất, chẳng hạn như kẽm, có phải là nguyên nhân khiến thai nhi chậm tăng trưởng hay sinh ra bị nhẹ cân hay không.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học cho thấy kẽm đóng vai trò thiết yếu đối với sự phân chia tế bào và tăng trưởng thai nhi, và tình trạng thiếu kẽm nghiêm trọng ở mẹ bầu có liên quan đến việc tăng nguy cơ sinh con nhẹ cân hoặc sinh non [1], [2]. Tuy nhiên, việc bổ sung kẽm đại trà bằng viên uống có giúp mọi thai nhi tăng cân hay không lại cho kết quả rất khác nhau tùy thuộc vào tình trạng dinh dưỡng ban đầu của người mẹ [3], [4], [5].

Kẽm tác động như thế nào đến sự phát triển của thai nhi?

Để hiểu tại sao kẽm lại liên quan mật thiết đến cân nặng thai nhi, cần nhìn vào chức năng sinh học nền tảng của nguyên tố vi lượng này trong cơ thể. Trong suốt 9 tháng mang thai, các tế bào phôi thai liên tục phân chia, biệt hóa và phát triển thành các cơ quan hoàn chỉnh. Quá trình này đòi hỏi một lượng lớn vật liệu di truyền và protein cấu trúc mới được tạo thành mỗi ngày.

Các đánh giá khoa học chỉ ra rằng tình trạng thiếu hụt kẽm ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển phôi và thai nhi thông qua việc làm giảm tốc độ phân chia tế bào [6]. Bên cạnh đó, thiếu hụt vi chất này còn làm chậm trễ quá trình tổng hợp protein và giảm tốc độ polyme hóa tubulin – một loại protein thiết yếu để tạo nên bộ khung xương tế bào [6]. Đáng chú ý, cơ chế này không xuất phát từ việc gia tăng tổn thương oxy hóa tế bào hay chết rụng tế bào theo chương trình [6]. Khi quá trình nhân bản tế bào bị đình trệ, sự gia tăng khối lượng cơ thể của bào thai trong tử cung sẽ bị chậm lại [1], [6].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên động vật từ nhiều thập kỷ trước đã ghi nhận thiếu kẽm có thể gây quái thai, sẩy thai hoặc khiến thai nhi chậm phát triển trong tử cung [1], [6]. Ví dụ, gà mẹ bị thiếu kẽm sinh ra gà con bị dị tật xương và não bất thường, dẫn đến tử vong trong vòng 4 ngày sau nở [6]. Ở chuột mang thai được cho ăn chế độ thiếu kẽm, số lượng con sinh ra ít hơn hẳn và nhiều con bị chậm tăng trưởng kèm nhiều bất thường về hình thái [6]. Những cơ chế sinh học này giải thích vì sao thiếu kẽm ở người mẹ lại tác động tiêu cực đến kích thước và cân nặng sơ sinh [1].

Nguy cơ sinh con nhẹ cân từ các nghiên cứu quan sát

Mối liên hệ giữa chế độ ăn nghèo kẽm và nguy cơ thai nhi sinh nhẹ cân (dưới 2.500 gram) đã được nhiều công trình dịch tễ học làm rõ. Tại Mỹ, một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi 818 phụ nữ mang thai tại một cộng đồng dân cư nghèo ở Camden, New Jersey giai đoạn 1985–1990 đã cung cấp nhiều con số đáng chú ý [2]. Mức tiêu thụ kẽm trung bình của nhóm đối tượng này là 11,1 mg/ngày, được tính toán từ các bảng ghi nhớ khẩu phần ăn 24 giờ trong thai kỳ [2].

Kết quả nghiên cứu này chỉ ra rằng những thai phụ có mức nạp kẽm thấp (dưới hoặc bằng 6 mg/ngày, tương đương khoảng 40% nhu cầu khuyến nghị cho thai kỳ) đối mặt với nguy cơ sinh con nhẹ cân dưới 2.500 gram tăng xấp xỉ gấp đôi so với nhóm nạp đủ kẽm, sau khi đã kiểm soát lượng calo tiêu thụ và các yếu tố gây nhiễu khác [2]. Lượng kẽm thấp trong khẩu phần còn liên quan đến việc tăng nguy cơ sinh non dưới 37 tuần với tỷ số chênh đã điều chỉnh là 3,46, đặc biệt khi có vỡ ối trước chuyển dạ [2]. Nếu tình trạng thiếu kẽm xảy ra sớm trong thai kỳ, nguy cơ sinh cực non dưới 33 tuần tăng hơn 3 lần [2]. Đáng lo ngại hơn, khi kết hợp với tình trạng thiếu máu thiếu sắt lúc bắt đầu chăm sóc tiền sản, nguy cơ sinh cực non tăng vọt với tỷ số chênh đã điều chỉnh lên tới 5,44 [2].

Tại các nước đang phát triển, mối tương quan giữa nồng độ kẽm trong máu mẹ và cân nặng của trẻ cũng được ghi nhận rõ nét. Một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2012 thực hiện trên 117 sản phụ nhằm đánh giá nồng độ kẽm huyết thanh đo bằng quang phổ hấp thụ nguyên tử trong vòng 5 phút sau sinh [7]. Nghiên cứu gồm 65 trường hợp sinh con nhẹ cân với cân nặng trung bình 1.845 gram và 52 trường hợp đối chứng sinh con có cân nặng bình thường trung bình 3.166 gram [7]. Kết quả cho thấy nồng độ kẽm huyết thanh ở nhóm sinh con nhẹ cân khác biệt rõ rệt so với nhóm sinh con đủ cân, cụ thể là 753,34 microg/l so với 654,76 microg/l, đồng thời nồng độ kẽm của mẹ cũng có sự khác biệt giữa các ca sinh non và sinh đủ tháng [7].

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tiến hành so sánh 200 thai phụ tại hai nhóm có uống và không uống bổ sung kẽm trong thai kỳ [8]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ thiếu kẽm ở nhóm không uống bổ sung lên tới 81%, trong khi ở nhóm có uống bổ sung chỉ là 35% [8]. Cân nặng lúc sinh của trẻ ở nhóm có bổ sung kẽm cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm không dùng [8]. Phân tích số liệu cho thấy cân nặng sơ sinh có mối tương quan vừa phải với nồng độ kẽm trong huyết thanh của mẹ, nhưng lại tương quan rất yếu với nồng độ kẽm trong máu dây rốn của trẻ [8].

Bổ sung viên kẽm cho bà bầu: Vì sao kết quả không đồng nhất?

Dù các nghiên cứu quan sát cho thấy mối liên hệ rõ rệt giữa thiếu kẽm và nhẹ cân, các thử nghiệm lâm sàng can thiệp bổ sung kẽm lại đưa ra bức tranh phức tạp hơn rất nhiều. Không phải cứ uống viên kẽm là thai nhi chắc chắn sẽ nặng cân hơn lúc chào đời.

Điển hình là một thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên thực hiện tại khu ổ chuột đô thị ở Lima, Peru trên 1.295 thai phụ có khẩu phần ăn thường ngày nghèo kẽm [3]. Bắt đầu từ tuần thứ 10 đến 24 của thai kỳ, các thai phụ được chia ngẫu nhiên để uống bổ sung viên sắt và axit folic đơn thuần hoặc viên kết hợp thêm 15 mg kẽm [3]. Khi kết thúc nghiên cứu, dữ liệu cân nặng sơ sinh của 957 trẻ được thu thập đầy đủ [3]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về thời gian mang thai (39,4 tuần so với 39,5 tuần) cũng như cân nặng lúc chào đời giữa hai nhóm (3.267 gram ở nhóm bổ sung kẽm so với 3.300 gram ở nhóm không bổ sung kẽm) [3]. Tỷ lệ sinh non, sinh nhẹ cân hay các chỉ số nhân trắc như chiều dài, vòng đầu, vòng ngực, vòng cánh tay của trẻ sơ sinh cũng hoàn toàn tương đương nhau giữa hai nhóm [3].

Hiện tượng không nhất quán này tiếp tục được khẳng định qua một đánh giá hệ thống quy mô lớn công bố năm 2013 [4]. Các tác giả đã tổng hợp 20 thử nghiệm can thiệp độc lập với hơn 11.000 ca sinh trên khắp 5 châu lục, sử dụng liều bổ sung kẽm dao động từ 5 đến 50 mg/ngày [4]. Kết quả phân tích gộp chỉ ra rằng bổ sung kẽm chỉ giúp giảm nhẹ nguy cơ sinh non với nguy cơ tương đối là 0,86 [4]. Ngược lại, các nhà nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng cho thấy việc bổ sung kẽm cải thiện bất kỳ chỉ số tăng trưởng nào của thai nhi, bao gồm nguy cơ sinh nhẹ cân, cân nặng khi sinh, chiều dài hay chu vi vòng đầu lúc sinh [4]. Do đó, mức độ bằng chứng cho lợi ích của việc bổ sung kẽm lên cân nặng thai nhi được xếp loại là rất thấp [4].

Những nhóm thai phụ nào thực sự hưởng lợi từ việc bổ sung kẽm?

Sự trái ngược giữa các công trình nghiên cứu trên toàn cầu không có nghĩa là kẽm vô giá trị đối với cân nặng thai nhi. Các chuyên gia dinh dưỡng nhận định rằng hiệu quả của việc bổ sung kẽm phụ thuộc rất lớn vào tình trạng dinh dưỡng ban đầu của thai phụ [5].

Các bằng chứng khoa học cho thấy phần lớn các nghiên cứu ghi nhận tác động tích cực của kẽm đối với cân nặng sơ sinh đều được thực hiện trên những phụ nữ thiếu cân hoặc thực sự bị thiếu kẽm [5]. Chẳng hạn, một nghiên cứu tại Ấn Độ cho thấy thai phụ được bổ sung kẽm có tuổi thai dài hơn và sinh con có cân nặng cao hơn [5]. Tương tự, tại một vùng nông thôn Trung Quốc, những thai phụ nhận mức bổ sung kẽm cao nhất là 30 mg/ngày đã sinh ra những em bé có cân nặng lớn hơn và chu vi vòng đầu to hơn nhóm dùng giả dược [5]. Tại Mỹ, một thử nghiệm trên các thai phụ người Mỹ gốc Phi không có bảo hiểm y tế và có nồng độ kẽm huyết tương dưới mức trung bình ở tuần thai thứ 20 cho thấy: việc bổ sung 25 mg kẽm mỗi ngày trong nửa sau thai kỳ đã giúp tăng đáng kể cân nặng và vòng đầu của trẻ, đặc biệt rõ nét ở nhóm phụ nữ không bị béo phì có chỉ số BMI dưới 26 [5].

Ngược lại, ở những quần thể thai phụ không bị thiếu hụt vi chất nghiêm trọng, hoặc phụ nữ bị suy dinh dưỡng quá nặng đi kèm nhiều thiếu hụt phức tạp khác, việc chỉ bổ sung đơn độc một mình kẽm thường không mang lại kết quả [5]. Điển hình là tại Bangladesh, khi những thai phụ nghèo thành thị có chỉ số BMI rất thấp (trung bình 18,9) được cho uống 30 mg kẽm mỗi ngày trong hai tam cá nguyệt cuối, cân nặng sơ sinh, tuổi thai hay chiều dài của trẻ hoàn toàn không có sự thay đổi [5].

Các yếu tố như sự thiếu hụt đồng thời nhiều vi chất, bệnh lý đường tiêu hóa, tuổi mẹ, chỉ số khối cơ thể và sự thích ứng sinh lý của từng cá nhân trong việc hấp thu vi chất là những nguyên nhân tạo nên sự khác biệt này [5]. Trong một tổng quan gồm 46 nghiên cứu trên toàn cầu, có 23 nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ tích cực giữa nồng độ kẽm của mẹ và cân nặng của trẻ, trong khi 23 nghiên cứu còn lại không thấy mối liên quan rõ rệt [6].

Hiểu lầm phổ biến: Uống càng nhiều kẽm thai nhi càng to?

Một sai lầm rất thường gặp ở các mẹ bầu là tâm lý muốn con sinh ra đạt cân nặng chuẩn nên đã tự ý tìm mua các loại thực phẩm chức năng chứa kẽm liều cao để sử dụng. Nhiều người tin rằng kẽm là thuốc bổ nên uống thừa cũng không gây hại.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học cho thấy việc tự ý bổ sung kẽm liều cao không mang lại hiệu quả vượt trội cho cân nặng thai nhi nếu mẹ không thuộc nhóm thiếu hụt [3], [4]. Cơ thể người mẹ có cơ chế tự điều hòa nội mô kẽm trong thai kỳ, bao gồm việc thay đổi phân bố kẽm trong mô và tăng cường hiệu suất hấp thu vi chất từ đường tiêu hóa [5]. Do đó, thai phụ ăn uống cân đối, đa dạng thường đã đáp ứng đủ nhu cầu mà không cần can thiệp viên uống liều cao [3].

Hơn nữa, việc lạm dụng kẽm ở liều cao còn có thể gây tương tác bất lợi với các vi chất khác. Việc bổ sung sắt liều cao và kẽm đồng thời có thể gây cạnh tranh hấp thu tại ruột non, làm giảm hiệu quả của cả hai chất. Thai phụ không nên xem viên kẽm là giải pháp thần kỳ thay thế cho một chế độ dinh dưỡng tổng thể lành mạnh.

Ai nên thận trọng và khi nào cần tham khảo bác sĩ?

Việc bổ sung kẽm dạng viên uống cần được thực hiện cẩn trọng và có chỉ định y khoa rõ ràng, đặc biệt đối với các nhóm đối tượng sau:

  • Thai phụ có chế độ ăn đầy đủ, đa dạng: Những người đã duy trì khẩu phần ăn giàu protein động vật, hải sản và các loại hạt thường không cần uống thêm viên kẽm đơn lẻ nếu không có chỉ định từ bác sĩ [3], [4].
  • Thai phụ đang uống viên bổ sung đa vi chất: Hầu hết các loại vitamin tổng hợp dành cho bà bầu đã chứa sẵn một lượng kẽm nhất định. Việc uống thêm viên kẽm riêng biệt có thể dẫn đến quá liều khuyến nghị hàng ngày.
  • Thai phụ mắc bệnh lý nền: Những người mắc bệnh lý về gan, thận hoặc các rối loạn hấp thu đường tiêu hóa cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá liều lượng kỹ lưỡng trước khi dùng [5].

Mẹ bầu tuyệt đối không nên tự ý mua viên kẽm liều cao (từ 25–50 mg/ngày) để uống kéo dài mà không có kết quả xét nghiệm hoặc tư vấn từ bác sĩ sản khoa [4]. Khi nghi ngờ bản thân có nguy cơ thiếu vi chất, hãy chủ động trao đổi với nhân viên y tế trong các lần khám thai định kỳ.

Áp dụng thực tế: Bổ sung kẽm an toàn và đúng cách trong thai kỳ

Thay vì lạm dụng viên uống, cách an toàn và bền vững nhất để đảm bảo đủ kẽm cho sự phát triển của thai nhi là thông qua chế độ ăn uống hàng ngày. Một khẩu phần ăn phong phú không chỉ cung cấp kẽm mà còn mang lại sự cân bằng hoàn hảo của nhiều vi chất thiết yếu khác.

Các nguồn thực phẩm tự nhiên giàu kẽm bao gồm:

  • Thịt đỏ và gia cầm: Thịt bò nạc, thịt lợn, thịt gà là những nguồn cung cấp kẽm có giá trị sinh học cao, rất dễ hấp thu cho cơ thể mẹ bầu.
  • Thủy hải sản: Hàu, tôm, cua, cá biển chứa lượng kẽm dồi dào. Tuy nhiên, mẹ bầu cần đảm bảo các loại hải sản luôn được nấu chín kỹ để phòng tránh nhiễm khuẩn.
  • Trứng và sản phẩm từ sữa: Cung cấp cả kẽm lẫn nguồn đạm và canxi chất lượng cao cho thai nhi.
  • Các loại đậu và hạt: Đậu xanh, đậu đen, hạt bí ngô, hạt điều là nguồn kẽm thực vật phong phú cho thai phụ ăn chay. Mẹ bầu nên ngâm hoặc nấu kỹ các loại hạt để giảm hàm lượng phytate, từ đó tăng hiệu quả hấp thu kẽm.

Trong trường hợp được bác sĩ chỉ định uống viên bổ sung kẽm do thiếu hụt, thai phụ nên uống xa thời điểm uống viên sắt hoặc canxi ít nhất 1–2 giờ để tránh hiện tượng cạnh tranh hấp thu giữa các khoáng chất. Thời điểm uống kẽm thích hợp nhất thường là sau bữa ăn khoảng 1 giờ để giảm kích ứng dạ dày.

Tóm lại, thiếu kẽm nghiêm trọng trong thai kỳ là một yếu tố nguy cơ có thể dẫn đến sinh non và sinh nhẹ cân do ảnh hưởng đến sự phân chia tế bào thai nhi [1], [2], [6]. Tuy nhiên, giải pháp bảo vệ cân nặng cho con không nằm ở việc tự ý uống viên kẽm bừa bãi, mà nằm ở một chế độ ăn uống cân bằng, khoa học và sự hướng dẫn sát sao từ bác sĩ chuyên khoa [4], [5].