Nhiều phụ nữ thường tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên theo thói quen bản địa nhằm tìm kiếm sự tỉnh táo hoặc giảm bớt cảm giác mệt mỏi trong thai kỳ. Tuy nhiên, không phải loại lá cây tự nhiên nào cũng an toàn cho sự phát triển của thai nhi, đặc biệt là các loại thực vật có chứa chất kích thích thần kinh mạnh như lá khát (Catha edulis) [3, 4]. Liệu việc sử dụng hay tiếp xúc với loại lá này trong thời gian mang thai có thể gây ra những hệ lụy gì cho sự an toàn của thai nhi?
Các bằng chứng nghiên cứu y khoa đã đưa ra câu trả lời rõ ràng rằng thai phụ sử dụng lá khát đối mặt với nguy cơ rất cao bị hạn chế tăng trưởng tử cung, sinh non, sinh con nhẹ cân và gia tăng tỷ lệ dị tật bẩm sinh [1, 2, 7]. Hợp chất kích thích tự nhiên có trong lá khát làm tổn hại nghiêm trọng đến môi trường nuôi dưỡng thai nhi và đe dọa trực tiếp sự an toàn tính mạng của trẻ sơ sinh [2, 4].
Độc chất trong lá khát tác động đến bào thai như thế nào?
Lá khát từ lâu đã được biết đến là một loại cây bụi chứa các hoạt chất kích thích thần kinh mạnh [1]. Khi người mẹ nhai hoặc sử dụng lá khát, các chất này đi vào tuần hoàn cơ thể và gây ảnh hưởng tiêu cực tới chức năng sinh sản [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc tiêu thụ lá khát ở thai phụ ức chế lưu lượng máu tử cung - nhau thai, từ đó trực tiếp làm suy giảm sự phát triển của bào thai [2].
Không chỉ gây co thắt hoặc cản trở nguồn dưỡng khí và dinh dưỡng qua nhau thai, các dữ liệu tổng hợp còn cho thấy lá khát có đặc tính gây độc di truyền (genotoxic) và có khả năng gây quái thai (teratogenic) khi người mẹ sử dụng thường xuyên [2]. Tác động độc hại của việc nhai lá khát trong thai kỳ còn gia tăng theo tần suất cũng như thời gian sử dụng [3]. Sự thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài do co mạch tử cung khiến bào thai không thể đạt được kích thước tiêu chuẩn theo tuần tuổi [4, 7].
Trẻ sơ sinh nhẹ cân và suy dinh dưỡng từ trong bụng mẹ
Một trong những tác hại rõ rệt nhất đã được nhiều công trình khoa học chứng minh là hiện tượng trẻ sinh ra bị nhẹ cân hoặc suy dinh dưỡng bào thai [1, 3]. Ngay từ năm 1987, một nghiên cứu trên những trẻ sinh đủ tháng, đơn thai khỏe mạnh sau những ca mang thai và sinh nở bình thường đã ghi nhận rằng cân nặng trung bình khi sinh của trẻ có mẹ nhai lá khát (dù dùng thường xuyên hay thỉnh thoảng) thấp hơn đáng kể so với nhóm không dùng (p < 0.001) [1].
Gần đây hơn, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu tại các bệnh viện ở miền đông Ethiopia công bố năm 2024 trên 344 thai phụ đã xác nhận nguy cơ sinh con nhẹ cân ở người nhai lá khát cao hơn gấp 4,17 lần so với người không dùng (aRR = 4,17; 95% CI: 2,11 - 8,25) [4]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố như tăng huyết áp thai kỳ, sinh mổ, sinh non và thiếu máu ở mẹ, hệ số hồi quy của thói quen nhai lá khát lên cân nặng thấp vẫn giữ mức ý nghĩa thống kê [4]. Phân tích gộp năm 2023 từ các cơ sở dữ liệu quốc tế như PubMed, Embase, Scopus cũng chỉ ra phụ nữ dùng lá khát tăng nguy cơ sinh con nhẹ cân với tỷ số chênh gộp OR là 2,51 (95% CI: 1,60 - 3,94) [5]. Do cân nặng sơ sinh thấp là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến tử vong sơ sinh, thói quen này trực tiếp đe dọa sự sống của trẻ [2].
Tăng vọt nguy cơ hạn chế tăng trưởng tử cung
Hạn chế tăng trưởng tử cung (FGR) là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến thai chết lưu, tử vong chu sinh và các biến chứng sức khỏe kéo dài [6]. Nhằm làm rõ tác động riêng biệt của thảo dược này, nghiên cứu đoàn hệ năm 2024 tại miền đông Ethiopia trên 344 thai phụ đã tiến hành đo đạc thông qua phỏng vấn, nhân trắc học, khám lâm sàng và siêu âm [6].
Kết quả nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ hạn chế tăng trưởng tử cung trong toàn bộ nhóm nghiên cứu là 95 ca (chiếm 29,7%), và đáng lưu ý là có tới 81 ca (85,3%) tập trung ở nhóm người mẹ có nhai lá khát [6]. Nguy cơ tương đối bị hạn chế tăng trưởng thai nhi ở những bà mẹ nhai lá khát cao gấp 4,32 lần so với nhóm không sử dụng (aRR = 4,32; 95% CI: 2,62 - 7,12) [6]. Điều này chứng minh tác hại tiêu cực rõ rệt của lá khát đối với sự tăng trưởng kích thước thai nhi ngay trong tử cung [6].
Nguy cơ sinh non, ối vỡ sớm và dị tật bẩm sinh
Bên cạnh cân nặng và kích thước, việc tiếp xúc với lá khát còn làm tăng nguy cơ sinh non và các bất thường chu sinh [1, 2]. Nghiên cứu đoàn hệ năm 2024 ở Ethiopia ghi nhận nguy cơ sinh non ở nhóm phụ nữ mang thai nhai lá khát cao hơn đáng kể với nguy cơ tương đối điều chỉnh aRR là 2,19 (95% CI: 1,21 - 3,96) [4]. Sau khi hiệu chỉnh tăng huyết áp thai kỳ và sinh mổ, mối liên hệ giữa việc nhai lá khát và sinh non vẫn có ý nghĩa thống kê [4].
Phân tích gộp năm 2023 cung cấp thêm bức tranh toàn diện về các tai biến chu sinh khác: thai phụ sử dụng lá khát có nguy cơ vỡ màng ối sớm tăng cao (OR = 1,99; 95% CI: 1,59 - 2,50), nguy cơ tử vong chu sinh tăng gấp 1,95 lần (OR = 1,95; 95% CI: 1,26 - 3,03) và chỉ số APGAR sau sinh ở phút thứ 5 bị giảm đáng kể (chênh lệch trung bình MD = -1,7; 95% CI: -2,32 đến -1,07) [5]. Đáng báo động hơn, nguy cơ dị tật bẩm sinh ở thai nhi tăng gấp 3,17 lần trong phân tích gộp năm 2023 (OR = 3,17; 95% CI: 1,30 - 7,73) [5]. Một phân tích gộp khác năm 2021 bao gồm 5.343 cặp mẹ con từ 15 nghiên cứu cũng ghi nhận thai phụ sử dụng lá khát có nguy cơ sinh con bị khuyết tật bẩm sinh cao gấp 2,4 lần (AOR = 2,4; 95% CI: 1,11 - 5,19) [7].
Sức khỏe người mẹ cũng bị tàn phá nặng nề
Tác hại của lá khát không dừng lại ở bào thai mà còn tác động trực tiếp đến thể chất và tinh thần của người mang thai [2, 6]. Phân tích tổng hợp chỉ ra rằng phụ nữ dùng lá khát trong thai kỳ đối mặt với nguy cơ gia tăng tình trạng thiếu máu và căng thẳng tâm lý (stress) [5].
Ngoài ra, thói quen này còn liên quan đến thai chết lưu và suy giảm khả năng tiết sữa sau sinh [3]. Khảo sát tại các trung tâm chăm sóc ban đầu ở Ethiopia cho thấy người đang hoặc từng sử dụng lá khát có mức độ triệu chứng trầm cảm và đau khổ tinh thần cao hơn [3]. Nguy hiểm hơn, việc sử dụng lá khát trong thai kỳ diễn ra khá phổ biến ở một số khu vực; khảo sát quốc gia năm 1997 tại Yemen trên 7.343 phụ nữ từng kết hôn cho thấy có tới 40,7% phụ nữ từng nhai lá khát trong các lần mang thai ở giai đoạn 5 năm trước khảo sát [8].
Hiểu lầm thường gặp về nguồn gốc tự nhiên của thảo dược
Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người cho rằng lá khát là thảo mộc tự nhiên, nhai theo tập quán thì vô hại hoặc chỉ giúp giảm mệt mỏi trong thai kỳ [3, 8]. Tuy nhiên, dữ liệu khoa học chứng minh việc nhai lá khát mang độc tính di truyền, gây co thắt mạch máu nhau thai và gây quái thai [2]. Dù dùng thường xuyên hay thỉnh thoảng, lá khát đều gây sụt giảm cân nặng thai nhi [1].
Mặt khác, các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có những giới hạn nhất định. Một phân tích gộp năm 2023 lưu ý rằng dù lá khát làm tăng nguy cơ nhẹ cân, vỡ ối sớm và dị tật, sự khác biệt về tỷ lệ thai chết lưu (stillbirth) và sinh non giữa nhóm dùng và không dùng ở một số nghiên cứu gộp chưa đạt mức ý nghĩa thống kê [5]. Dù vậy, phần lớn các nghiên cứu đoàn hệ cập nhật năm 2024 và phân tích gộp năm 2021 đều đồng thuận rằng tác hại của lá khát đối với thai nhi là nghiêm trọng và không thể xem nhẹ [1, 5, 7].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa
Phụ nữ dự định mang thai, đang mang thai và đang cho con bú là nhóm đối tượng bắt buộc phải tránh xa hoàn toàn lá khát [4, 6]. Việc người mẹ sử dụng không chỉ gây suy dinh dưỡng bào thai mà còn làm gián đoạn nguồn sữa nuôi con [3].
Bên cạnh đó, các yếu tố xã hội và nhận thức đóng vai trò lớn trong việc tiếp xúc chất này. Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra sự thiếu hiểu biết về tác hại đối với thai nhi, tiền sử dùng chất kích thích trước mang thai, cùng với thói quen giao lưu xã hội là những yếu tố làm tăng nguy cơ dùng lá khát ở thai phụ [3]. Phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn, sống ở vùng sâu vùng xa, trình độ học vấn thấp cũng là nhóm dễ bị ảnh hưởng và cần được hỗ trợ truyền thông đặc biệt [8].
Hướng xử trí thực tế và bảo vệ sức khỏe mẹ bầu
Đối với phụ nữ mang thai, nguyên tắc an toàn hàng đầu là tuyệt đối không sử dụng lá khát dưới bất kỳ hình thức nào, bao gồm nhai tươi, ngâm hay sắc uống [1, 2]. Nếu đang sinh sống hoặc di chuyển qua các vùng có tập quán sử dụng thảo dược này (như khu vực Đông Phi, Biển Đỏ), thai phụ cần chủ động từ chối khi được mời trong các dịp giao lưu xã hội [3, 6, 8].
Trường hợp thai phụ từng có tiền sử sử dụng hoặc vô tình tiếp xúc với lá khát, cần thông báo trung thực với bác sĩ sản khoa trong các đợt khám thai định kỳ [5]. Bác sĩ sẽ tiến hành theo dõi sát sao lưu lượng tuần hoàn tử cung - nhau thai, sự tăng trưởng kích thước thai qua siêu âm, và tầm soát sớm các dị tật hình thái bẩm sinh [2, 7]. Đồng thời, mẹ bầu cần duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ, kiểm soát tốt huyết áp thai kỳ và khám sức khỏe đúng lịch để đảm bảo một thai kỳ an toàn nhất [4].
Tiếp xúc với lá khát trong thai kỳ đem lại rủi ro rất lớn đối với tính mạng và sự phát triển của thai nhi, từ suy dinh dưỡng tử cung, nhẹ cân đến sinh non và dị tật bẩm sinh [1, 2, 7]. Mẹ bầu cần luôn cẩn trọng với các loại thảo mộc chưa được kiểm chứng y khoa, chủ động tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào nhằm bảo vệ trọn vẹn sức khỏe cho cả mẹ và con.
