Nỗi băn khoăn chọn sữa khi trẻ dị ứng đạm sữa bò
Dị ứng đạm sữa bò là một trong những dạng dị ứng thực phẩm phổ biến nhất ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, khiến nhiều bậc phụ huynh hoang mang khi con xuất hiện các triệu chứng quấy khóc, nôn trớ hoặc nổi mẩn đỏ [1], [2], [3]. Khi nhận được kết luận chẩn đoán từ các bác sĩ chuyên khoa nhi, cha mẹ thường được tư vấn chuyển sang các dòng sữa công thức thủy phân. Tuy nhiên, trước hàng loạt tên gọi trên nhãn hộp như thủy phân một phần hay thủy phân hoàn toàn, không ít gia đình lúng túng vì không rõ sự khác biệt giữa hai loại này.
Nhiều cha mẹ nhầm tưởng rằng hai loại sữa này chỉ khác nhau đôi chút về mức độ êm dịu cho hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ. Sự nhầm lẫn tai hại này có thể dẫn tới việc trẻ dùng sai loại sữa, làm bùng phát các phản ứng dị ứng từ nhẹ đến sốc phản vệ nguy hiểm [1]. Hiểu đúng bản chất của từng dòng sữa là chìa khóa then chốt giúp phụ huynh bảo vệ sức khỏe và sự phát triển toàn diện của con.
Khác biệt cốt lõi giữa hai cấp độ thủy phân
Nguyên tắc điều trị hiệu quả nhất đối với dị ứng đạm sữa bò ở trẻ nhỏ là loại bỏ hoàn toàn đạm sữa bò nguyên vẹn ra khỏi khẩu phần ăn [4]. Khi đạm sữa bò được đưa vào quy trình xử lý nhiệt và enzyme, các chuỗi protein dài sẽ bị cắt đứt thành các chuỗi peptide ngắn hơn. Cấp độ cắt đứt này quyết định sữa thuộc nhóm thủy phân một phần hay thủy phân hoàn toàn.
Sữa thủy phân một phần chỉ cắt đạm sữa bò thành các đoạn peptide có kích thước trung bình. Các đoạn đạm này vẫn còn đủ lớn để hệ thống miễn dịch của trẻ bị dị ứng nhận diện và khởi phát phản ứng quá mẫn [2]. Do đó, sữa thủy phân một phần không phải là sữa công thức dùng để điều trị cho những trẻ đã được chẩn đoán mắc dị ứng đạm sữa bò.
Trong khi đó, sữa thủy phân hoàn toàn được xử lý bằng công nghệ cắt đạm triệt để hơn rất nhiều. Các chuỗi protein bị bẻ gãy thành các chuỗi peptide siêu ngắn và các phân tử nhỏ, làm giảm đáng kể khả năng nhận diện của hệ miễn dịch [1], [3]. Chính vì vậy, sữa thủy phân hoàn toàn mới là lựa chọn tiêu chuẩn được các hướng dẫn y khoa khuyến cáo trong can thiệp điều trị cho trẻ dị ứng [4], [1].
Cơ chế tác động sinh học và phản ứng dị ứng
Hệ thống miễn dịch của trẻ dị ứng đạm sữa bò phản ứng bất thường với các đoạn quyết định kháng nguyên trên phân tử protein sữa bò. Khi protein còn nguyên vẹn hoặc bị cắt chưa đủ nhỏ, các thụ thể miễn dịch sẽ nhanh chóng liên kết và kích hoạt phản ứng dị ứng [2], [3]. Nguy hiểm nhất là phản ứng thông qua kháng thể IgE, giải phóng hàng loạt chất trung gian hóa học gây tổn thương da, hệ hô hấp và hệ tiêu hóa [5], [3].
Nghiên cứu trên mô hình sinh học cho thấy việc sử dụng sữa thủy phân hoàn toàn giúp điều hòa miễn dịch rất rõ nét [3]. Cụ thể, công thức thủy phân hoàn toàn làm tăng nồng độ các tế bào điều hòa Treg và tế bào Th1 [3]. Đồng thời, công thức này làm giảm mạnh nồng độ tế bào Th2, kháng thể IgE, kháng thể IgG1, histamine huyết tương cũng như các enzyme của tế bào mast [3].
Nhờ sự suy giảm hoạt tính miễn dịch này, các triệu chứng viêm dị ứng tại mô ruột non và phổi đã được cải thiện rõ rệt trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [3]. Điều này chứng minh rằng việc cắt nhỏ chuỗi peptide không chỉ giúp trẻ tiêu hóa dễ dàng hơn mà thực sự làm biến đổi phản ứng tương tác với hệ thống phòng vệ của cơ thể.
Bằng chứng khoa học về hiệu quả của sữa thủy phân hoàn toàn
Hiệu quả lâm sàng của sữa thủy phân hoàn toàn đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu nghiêm ngặt trên thế giới [4], [6]. Trong một nghiên cứu đánh giá công thức thủy phân hoàn toàn từ đạm casein và whey trên 33 trẻ có phản ứng quá mẫn tức thì với đạm sữa bò, kết quả cho thấy có tới 31 trẻ dung nạp tốt sản phẩm [6]. Tỷ lệ hiệu quả này đạt mức 94%, với khoảng tin cậy dao động từ 84,4% đến 99%, đáp ứng tiêu chuẩn khuyến nghị dành cho sữa điều trị dị ứng [6].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên tiến cứu khác theo dõi 170 trẻ dị ứng đạm sữa bò được phân ngẫu nhiên dùng sữa đậu nành hoặc sữa thủy phân hoàn toàn từ đạm whey cho đến 2 tuổi [7]. Kết quả thử nghiệm thử thách mù đôi có đối chứng giả dược ghi nhận chỉ có 2 trẻ (chiếm 2,2%) gặp phản ứng bất lợi với sữa thủy phân hoàn toàn [7]. Trong khi đó, nhóm sử dụng sữa đậu nành ghi nhận 8 trường hợp gặp phản ứng bất lợi (chiếm 10%) [7].
Bên cạnh đó, nghiên cứu so sánh sữa thủy phân hoàn toàn từ casein với sữa công thức từ thịt gà trên 58 trẻ hoàn thành nghiên cứu cho thấy sự khác biệt về dung nạp [4]. Trong nghiên cứu này, 20 trẻ dung nạp được sữa thủy phân hoàn toàn trong khi 38 trẻ không dung nạp; ngược lại có 33 trẻ dung nạp sữa nền thịt gà và 25 trẻ không dung nạp [4]. Điều này cho thấy đáp ứng lâm sàng có thể khác nhau tùy thuộc vào cơ địa và nguồn gốc đạm của từng công thức [4].
Nguy cơ dị ứng tồn dư và phản ứng hiếm gặp
Mặc dù tính sinh dị ứng đã giảm đi đáng kể, sữa thủy phân hoàn toàn vẫn không thể loại bỏ hoàn toàn 100% nguy cơ dị ứng ở những trẻ có cơ địa cực kỳ nhạy cảm [4], [5], [2]. Một nghiên cứu trên mô hình chuột BALB/c ghi nhận rằng khi gây miễn dịch bằng sữa thủy phân một phần và một loại sữa thủy phân hoàn toàn, có 6 trên 8 cá thể chuột vẫn cho kết quả thử nghiệm da dương tính [2]. Nghiên cứu chỉ ra tiềm năng gây dị ứng tồn dư dù giảm mạnh nhưng vẫn có thể kích thích miễn dịch trong một số điều kiện thử nghiệm [2].
Trên lâm sàng thực tế, các bác sĩ cũng đã ghi nhận những ca dị ứng với chính sữa thủy phân hoàn toàn [5], [1]. Một báo cáo theo dõi 8 trường hợp dị ứng sữa thủy phân hoàn toàn trong giai đoạn 1985–1998 cho thấy có 4 trẻ xuất hiện phản ứng phản vệ cấp tính ngay sau uống và 4 trẻ có biểu hiện đường tiêu hóa bán cấp hoặc mạn tính [5]. Tất cả 4 trẻ phản vệ cấp tính đều có kết quả thử nghiệm da và kháng thể IgE đặc hiệu dương tính [5]. Ngược lại, nhóm trẻ có biểu hiện tiêu hóa mạn tính có mô học niêm mạc ruột bất thường khi bú sữa thủy phân, nhưng cấu trúc ruột đã hồi phục sau khi ngừng sử dụng loại sữa này [5].
Một báo cáo ca bệnh khác mô tả một bé trai 3 tháng tuổi sau khi bị sốc phản vệ với sữa bò đã tiếp tục xuất hiện phản ứng toàn thân nghiêm trọng với cả sữa đậu nành và sữa thủy phân hoàn toàn [1]. Ngay sau khi bú sữa thủy phân hoàn toàn, trẻ xuất hiện phù mạch vùng mặt và tổn thương mày đay lan tỏa khắp người [1]. Những bằng chứng này nhấn mạnh rằng dù hiếm gặp, phản ứng toàn thân với sữa thủy phân hoàn toàn vẫn có thể xảy ra và không thể chủ quan [1].
Sữa axit amin: Cứu cánh khi sữa thủy phân thất bại
Khoảng 10% trẻ dị ứng đạm sữa bò vẫn tiếp tục dị ứng với các loại sữa công thức thủy phân hoàn toàn [4]. Đối với nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm này, sữa công thức dựa trên axit amin tự do là giải pháp thay thế an toàn và triệt để nhất [4], [8]. Do các axit amin hoàn toàn là đơn phân và không còn cấu trúc peptide, hệ miễn dịch của trẻ không thể kích hoạt phản ứng dị ứng thông thường [4], [2].
Một nghiên cứu theo dõi 52 trẻ dị ứng với cả đạm sữa bò lẫn sữa thủy phân hoàn toàn khi được chuyển sang dùng sữa công thức axit amin đã khẳng định tính an toàn vượt trội của dòng sản phẩm này [8]. Toàn bộ trẻ trong nghiên cứu đều ghi nhận sự tăng trưởng ổn định cả về chiều dài lẫn cân nặng trong suốt thời gian theo dõi [8]. Trẻ chỉ dị ứng đơn thuần với sữa thủy phân hoàn toàn thường được chẩn đoán sớm hơn và dung nạp lại đạm sữa bò sớm hơn so với nhóm trẻ bị đa dị ứng thực phẩm [8].
Dù sữa axit amin mang lại hiệu quả điều trị tuyệt đối, rào cản lớn nhất của loại sữa này là giá thành rất đắt đỏ [4]. Do đó, sữa axit amin thường không phải là lựa chọn ưu tiên hàng đầu cho tất cả mọi trẻ ngay từ đầu, trừ khi trẻ có tiền sử sốc phản vệ nghiêm trọng hoặc thất bại điều trị với sữa thủy phân hoàn toàn [4], [1].
Hiểu lầm thường gặp khi chọn sữa điều trị
Hiểu lầm phổ biến nhất của cha mẹ là cho rằng sữa thủy phân một phần có thể dùng cho trẻ đã xác định dị ứng đạm sữa bò. Trên thực tế, sữa thủy phân một phần chỉ có tác dụng hỗ trợ tiêu hóa hoặc phòng ngừa ở một số đối tượng nguy cơ, hoàn toàn không có giá trị điều trị khi phản ứng miễn dịch đã hình thành [2]. Việc cho trẻ đã dị ứng uống sữa thủy phân một phần có nguy cơ cao khiến các triệu chứng viêm da, tiêu chảy hay khó thở tái phát [2].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm trẻ dị ứng sữa bò thì có thể đổi ngay sang sữa công thức từ đậu nành một cách tùy tiện. Mặc dù sữa đậu nành có thể dung nạp tốt ở nhiều trẻ trên 6 tháng tuổi, tỷ lệ gặp phản ứng bất lợi với đậu nành ở trẻ dị ứng đạm sữa bò vẫn được ghi nhận ở mức 10% [7]. Đáng chú ý, trẻ dưới 6 tháng tuổi có nguy cơ phản ứng với sữa đậu nành cao hơn rõ rệt so với trẻ từ 6 đến 12 tháng tuổi, với tỷ lệ ghi nhận là 5 trên 20 trẻ so với 3 trên 60 trẻ [7].
Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng trẻ dị ứng đạm sữa bò sẽ phải kiêng sữa bò suốt đời. Theo dõi dài hạn trên 8 trẻ dị ứng với sữa thủy phân hoàn toàn cho thấy có tới 6 trẻ đã dung nạp lại hoàn toàn đạm sữa bò chưa thủy phân sau 18 tháng tuổi [5]. Hệ thống miễn dịch của trẻ sẽ dần hoàn thiện và nhiều trẻ sẽ tự khỏi dị ứng khi lớn lên [5].
Ai nên đặc biệt thận trọng khi đổi sữa?
Những trẻ từng có tiền sử phản ứng phản vệ cấp tính, khó thở, thở rít hoặc phù mạch môi mắt sau khi tiếp xúc với sữa bò cần được theo dõi đặc biệt nghiêm ngặt [1]. Dù sữa thủy phân hoàn toàn an toàn cho đa số, nguy cơ xuất hiện phản ứng bất lợi ở nhóm trẻ quá mẫn này vẫn luôn tiềm ẩn [1], [6]. Do đó, cữ bú đầu tiên của bất kỳ loại sữa thủy phân nào đối với trẻ có cơ địa nhạy cảm cao nên được thực hiện dưới sự giám sát trực tiếp của nhân viên y tế [6].
Nhóm trẻ dưới 6 tháng tuổi cũng là đối tượng cần hết sức thận trọng khi phụ huynh có ý định cân nhắc các dòng sữa thay thế như sữa đậu nành [7]. Nguy cơ xảy ra các phản ứng bất lợi ở lứa tuổi này cao hơn hẳn so với trẻ lớn hơn [7]. Ngoài ra, những trẻ có biểu hiện tiêu hóa mạn tính như tiêu chảy kéo dài, chậm tăng cân cần được đánh giá kỹ lưỡng vì tổn thương niêm mạc ruột có thể âm thầm tiến triển mà các xét nghiệm dị ứng thông thường không phát hiện được [5].
Cha mẹ tuyệt đối không nên tự ý đổi qua lại giữa các nhãn sữa mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa [1]. Bất kỳ biểu hiện bất thường nào như nôn mửa, phát ban hay lừ đừ sau cữ sữa mới đều cần được đưa tới cơ sở y tế gần nhất kịp thời [1].
Lời khuyên áp dụng thực tế cho phụ huynh
Khi nghi ngờ hoặc đã có chẩn đoán trẻ dị ứng đạm sữa bò, cha mẹ nên đọc kỹ nhãn thành phần dinh dưỡng trên hộp sữa. Tuyệt đối không chọn các sản phẩm ghi thông tin đạm thủy phân một phần (Partially Hydrolyzed) cho mục đích điều trị. Hãy ưu tiên tìm kiếm các dòng sữa thủy phân hoàn toàn (Extensively Hydrolyzed) từ whey hoặc casein theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị [4], [3].
Trong trường hợp trẻ sử dụng sữa thủy phân hoàn toàn nhưng các triệu chứng dị ứng không thuyên giảm sau vài tuần hoặc xuất hiện dấu hiệu nghiêm trọng hơn, phụ huynh cần đưa trẻ tái khám để được cân nhắc chuyển sang sữa công thức axit amin [4], [8]. Việc kiên trì tuân thủ phác đồ dinh dưỡng, tái khám định kỳ để đánh giá khả năng dung nạp lại đạm sữa bò là con đường an toàn nhất giúp trẻ vượt qua giai đoạn dị ứng đầu đời [5], [8].
