Nhiều người tập thể hình nhận thấy sau một thời gian bổ sung đạm whey, đặc biệt là các dòng tinh khiết như Whey Protein Isolate, vùng lưng và ngực bắt đầu xuất hiện những nốt mụn viêm dày đặc. Tình trạng này thường khiến người tập băn khoăn liệu bột đạm có thực sự là thủ phạm gây mụn hay do mồ hôi ứ đọng trong quá trình tập luyện.

Thực tế từ các nghiên cứu sinh học tế bào cho thấy việc lạm dụng hoặc nạp quá nhiều protein từ sữa, bao gồm cả đạm whey, có liên quan trực tiếp đến sự khởi phát và làm trầm trọng thêm tình trạng mụn trứng cá [1]. Dù Whey Protein Isolate đã được lọc bỏ gần như toàn bộ đường lactose và chất béo, bản chất nguồn axit amin đặc thù trong loại đạm này vẫn kích hoạt mạnh mẽ chuỗi phản ứng sinh học gây tăng tiết bã nhờn [1, 3].

Cơ chế sinh học: Đạm whey kích thích tuyến bã nhờn như thế nào?

Để hiểu tại sao đạm whey lại kích thích mụn lưng, cần xem xét vai trò của phức hợp protein kinase mang tên mTORC1 (mechanistic target of rapamycin complex 1). Trong cơ thể, mTORC1 đóng vai trò như một trạm điều phối trung tâm tiếp nhận tín hiệu dinh dưỡng, kiểm soát sự phát triển của tế bào cũng như quá trình tổng hợp protein và lipid [2]. Phức hợp này bị kích hoạt mạnh bởi nồng độ insulin, yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-1) và các axit amin thiết yếu chuỗi nhánh, đặc biệt là leucine [1, 6].

Khi mTORC1 bị kích hoạt quá mức, nó sẽ thúc đẩy hoạt động của yếu tố phiên mã SREBP-1c – nhân tố chủ chốt điều hòa quá trình tổng hợp lipid [3, 4, 8]. Cụ thể, mTORC1 phosphoryl hóa lipin-1, mở đường cho SREBP-1 tiếp cận vùng khởi động của các gen sinh mỡ trong nhân tế bào [3]. Kết quả là các tế bào tuyến bã nhờn (sebocytes) tăng cường sản xuất bã nhờn, dẫn đến hiện tượng tăng tiết chất nhờn và tăng sản tuyến bã [1, 8].

Ngoài ra, nồng độ leucine cao không chỉ kích thích trục tín hiệu mTORC1-SREBP mà còn được các tế bào tuyến bã chuyển hóa trực tiếp thành axit béo và sterol để tổng hợp lipid bã nhờn [4]. Đạm sữa cũng làm tăng nồng độ insulin và IGF-1 [1, 3]. Sự kết hợp này kích hoạt dòng thác PI3K/Akt, khiến yếu tố phiên mã FoxO1 bị đẩy ra ngoài tế bào chất [4, 8]. Ở trạng thái bình thường trong nhân tế bào, FoxO1 đóng vai trò là "chiết áp" ức chế mTORC1 thông qua việc kích hoạt AMPK [4, 8]. Khi FoxO1 bị đẩy ra tế bào chất, sự ức chế này biến mất, khiến mTORC1 hoạt động không kiểm soát và kích thích tuyến bã nhờn sản sinh dầu thừa liên tục [4, 8].

Hàm lượng leucine và glutamine cao vượt trội trong đạm whey

Đạm whey là nguồn cung cấp dồi dào leucine – loại axit amin có khả năng kích hoạt mTORC1 mạnh nhất [1, 3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng whey protein chứa tỷ lệ leucine lên tới 14%, cao nhất trong số tất cả các loại protein có nguồn gốc động vật (trong khi thịt bò chỉ chứa khoảng 8%) [1].

Bên cạnh leucine, sữa và các sản phẩm đạm từ sữa còn chứa lượng glutamine rất cao. So với protein thịt bò chứa 4,74 g glutamine trên 100 g, protein sữa chứa khoảng 8,09 g glutamine trên 100 g, tức gấp gần hai lần [1]. Lượng glutamine dồi dào này đem lại tác động kép: vừa thúc đẩy tế bào hấp thu leucine, vừa là tiền chất của con đường glutaminolysis – một chu trình chuyển hóa then chốt tham gia kích hoạt mTORC1 [1]. Con đường glutaminolysis giữ vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng sinh tế bào bã nhờn và tạo mỡ ở tuyến bã [1].

Dữ liệu thực nghiệm trên các tuyến bã nhờn tươi được phân lập từ vùng ngực của người chứng minh rằng: khi thiếu hụt glutamine, sự tăng sinh tế bào và quá trình tạo mỡ giảm lần lượt 41% và 37% [1]. Điều này giải thích tại sao vùng lưng và ngực – nơi tập trung mật độ tuyến bã nhờn dày đặc – lại trở thành mục tiêu bùng phát mụn dữ dội nhất khi cơ thể tiếp nhận một lượng lớn đạm sữa [1]. Việc bổ sung whey protein tạo ra nguồn nguyên liệu hoàn hảo nuôi dưỡng con đường FoxO1/mTORC1/SREBP-1c, kích hoạt phì đại tuyến bã nhờn và tăng sinh dầu thừa nhanh chóng [1].

Bằng chứng khoa học về đáp ứng mTORC1 của đạm whey

Tác động tăng vọt leucine và kích hoạt mTORC1 của whey protein đã được kiểm chứng rõ nét qua nhiều thiết kế thử nghiệm khác nhau:

Đầu tiên, một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên mù đôi năm 2019 tiến hành trên 10 nam thanh niên khỏe mạnh (độ tuổi 28,7 ± 3,6 tuổi, chỉ số khối cơ thể BMI 25,2 ± 2,9 kg/m²) đã đánh giá phản ứng sinh học sau khi uống protein [5]. Các tình nguyện viên được cho dùng đạm whey thủy phân (WPH) hoặc whey protein thông thường ở mức liều 0,08 g/kg trọng lượng cơ thể [5]. Kết quả ghi nhận nồng độ leucine trong máu, khả năng vận chuyển leucine vào cơ bắp và nồng độ leucine nội bào đều tăng rõ rệt chỉ sau 1 giờ uống [5]. Đồng thời, sự phosphoryl hóa S6K1 (dấu ấn sinh học xác nhận mTORC1 hoạt động) tăng khoảng 20% tại thời điểm 1 giờ sau nạp [5].

Thứ hai, một nghiên cứu trên động vật năm 2021 so sánh trực tiếp tác động kích hoạt mTORC1 của đạm whey với các nguồn đạm khác [6]. Chuột thí nghiệm C57BL/6J được cho ăn bằng ống xông các dung dịch protein khác nhau: whey protein, hỗn hợp đạm đậu Hà Lan - gạo (được cân bằng mức protein tổng số hoặc nồng độ leucine tương đương whey), đạm sâu bọ hoặc nước muối sinh lý [6]. Máu được thu thập ở các mốc 30, 60, 105 và 150 phút, mẫu cơ được lấy tại mốc 60 phút và 150 phút để phân tích hoạt động của mTORC1 [6].

Kết quả cho thấy đạm thực vật tạo ra mức tăng leucine trong máu thấp hơn so với đạm whey, đồng thời mức độ kích hoạt mTORC1 cũng thấp hơn ở cả thời điểm tức thì lẫn sau 150 phút [6]. Đáng chú ý, ngay cả khi các nhà nghiên cứu chủ động bổ sung leucine vào đạm thực vật cho bằng với mức có trong whey protein, mức tăng axit amin trong huyết tương và mức kích hoạt mTORC1 vẫn thấp hơn so với việc dung nạp whey tự nhiên [6].

Thứ ba, một thử nghiệm in vitro năm 2017 trên tế bào cơ C2C12 của chuột đánh giá khả năng kích hoạt con đường mTORC1 (thông qua mức phosphoryl hóa p70S6K) của nhiều nguồn đạm thương mại sau khi mô phỏng tiêu hóa ở ruột [7]. Mức hoạt hóa sinh học của các nhóm protein gồm cá (81,3 ± 10,6%), đậu nành (66,2 ± 4,7%), sữa (61,8 ± 4,3%), thịt bò (53,7 ± 8,6%), trứng (52,3 ± 10,6%), đạm whey từ đậu nành (43,4 ± 8,6%) và đậu Hà Lan (31,4 ± 10,6%) không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê [7]. Phân tích hồi quy từ nghiên cứu này chỉ ra rằng riêng hàm lượng leucine hay tổng lượng axit amin chuỗi nhánh không phải là yếu tố dự đoán duy nhất cho hoạt tính của mTORC1, mà điều kiện xử lý cùng nguồn đạm tổng thể đóng vai trò quyết định [7].

Hiểu lầm: Đổi sang Whey Isolate có hết mụn lưng?

Nhiều người đi tập gym lầm tưởng rằng mụn lưng chỉ xuất hiện do không dung nạp đường lactose hoặc chất béo có trong Whey Concentrate, và việc chuyển sang Whey Protein Isolate đắt tiền hơn sẽ giải quyết triệt để tình trạng mụn. Tuy nhiên, đây là quan niệm chưa chính xác dựa trên cơ chế chuyển hóa dinh dưỡng.

Whey Isolate dù đã được lọc bỏ gần như toàn bộ tạp chất, đường và chất béo, nhưng thành phần cốt lõi của nó vẫn là chuỗi protein sữa với nồng độ leucine cực kỳ cô đặc (14%) và hàm lượng glutamine rất cao [1]. Khi nạp Whey Isolate, các axit amin này được hấp thu vào máu với tốc độ rất nhanh [2, 7].

Sự gia tăng đột ngột của leucine trong huyết tương sẽ kích hoạt trực tiếp chuỗi phản ứng mTORC1 và SREBP-1c tại các nang tuyến bã nhờn [1, 3]. Hơn nữa, đạm sữa nói chung còn thúc đẩy bài tiết hormone IGF-1 [1, 3]. Kể cả khi không có lactose, tín hiệu IGF-1 kết hợp với leucine vẫn kích thích tuyến bã nhờn vùng lưng và ngực phì đại, tăng tiết dầu nhờn và làm bít tắc cổ nang lông [1, 4]. Việc lạm dụng đạm sữa tinh khiết trong tập thể hình đã được các nhà khoa học cảnh báo có liên quan mật thiết đến sự khởi phát và trở nặng của mụn trứng cá [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng đạm whey?

Không phải tất cả những người uống đạm whey đều bị mụn lưng mức độ nặng, tuy nhiên những đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:

  • Người có tiền sử mụn trứng cá nặng hoặc đang điều trị mụn: Chế độ ăn phương Tây giàu calo, nhiều đạm sữa và nồng độ leucine cao kích thích trục mTORC1, làm mất cân bằng nội mô da và khiến mụn tái phát dữ dội [3, 6].
  • Người có cơ địa da nhờn bẩm sinh, lỗ chân lông dễ bít tắc: Khi nạp đạm whey, quá trình tạo mỡ bã nhờn bị thúc đẩy thêm do glutamine và leucine chuyển hóa trực tiếp thành lipid [1, 3].
  • Người có tình trạng đề kháng insulin hoặc chỉ số BMI cao: Hoạt hóa mTORC1/S6K1 mạn tính do dinh dưỡng có liên quan đến hội chứng chuyển hóa, béo phì và tình trạng đề kháng insulin – những yếu tố làm tăng nặng bệnh sinh của mụn [6, 8].

Nếu đang phải điều trị mụn trứng cá bằng thuốc theo đơn như isotretinoin, người tập cần thảo luận kỹ với bác sĩ da liễu. Isotretinoin phát huy tác dụng điều trị thông qua việc đưa FoxO1 vào lại nhân tế bào và ức chế mTORC1 [8]. Việc tiếp tục nạp đạm whey liều cao có thể đối nghịch với cơ chế kiểm soát này [3, 4].

Lời khuyên điều chỉnh dinh dưỡng cho người tập thể hình

Để bảo vệ sức khỏe làn da vùng lưng mà vẫn duy trì mục tiêu phát triển cơ bắp, người tập gym có thể áp dụng các điều chỉnh thực tế sau:

  • Kiểm soát lượng dùng: Không nên lạm dụng bột đạm vượt quá nhu cầu xây dựng cơ thể; chỉ dùng lượng vừa đủ theo khuyến cáo dinh dưỡng, tránh nạp dồn dập nhiều muỗng đạm whey trong một ngày [1].
  • Cân nhắc chuyển đổi nguồn đạm: Nghiên cứu cho thấy đạm nguồn gốc thực vật (như đậu Hà Lan, gạo) tạo ra mức tăng leucine trong máu thấp hơn và đáp ứng mTORC1 thấp hơn so với đạm whey, giúp giảm bớt kích thích lên tuyến bã nhờn [6].
  • Cân bằng chế độ ăn tổng thể: Hạn chế các nguồn carbohydrate có chỉ số đường huyết cao và giảm tổng năng lượng dư thừa [3, 6]. Chế độ ăn giàu rau xanh, cá và giảm thiểu tiêu thụ sữa hay các sản phẩm từ sữa giúp hạ thấp tín hiệu mTORC1 quá mức [2].
  • Vệ sinh sau tập luyện: Mặc quần áo thoáng khí, thấm hút mồ hôi và tắm rửa sạch sẽ ngay sau các buổi tập nặng để giảm thiểu dầu nhờn và vi khuẩn tích tụ tại lỗ chân lông vùng lưng.

Nhìn chung, Whey Protein Isolate là nguồn bổ sung dinh dưỡng tiện lợi cho cơ bắp nhưng cũng mang đặc tính sinh học kích hoạt mạnh tuyến bã nhờn qua con đường leucine và mTORC1 [1, 7]. Lựa chọn nguồn đạm phù hợp với thể trạng da và duy trì lối sống khoa học là chìa khóa để giữ vững hình thể mà không phải đánh đổi sức khỏe làn da. Khi mụn lưng kéo dài hoặc viêm nhiễm nặng, người tập nên đến cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thăm khám và hướng dẫn điều trị đúng cách.