Thèm ăn đá lạnh hoặc gạo sống: Dấu hiệu thiếu sắt pica?

Cơn thèm kỳ lạ: Khi đá lạnh và gạo sống trở thành nỗi ám ảnh

Nhiều người thường cảm thấy kỳ lạ khi bản thân bất chợt xuất hiện cảm giác thèm nhai đá viên đến mức không thể cưỡng lại, thậm chí tìm kiếm đá lạnh trong ngăn đông tủ lạnh bất kể ngày đêm hay thời tiết giá rét. Một số khác lại thấy hấp dẫn bởi mùi vị của gạo sống giòn cứng, đất sét, hoặc những thứ phi thực phẩm khác. Đa phần mọi người đều cho rằng đây chỉ là một sở thích cá nhân kỳ quặc, thói quen giảm bớt căng thẳng hoặc đơn thuần là một phản xạ giải khát khi cơ thể mệt mỏi.

Thực tế y khoa cho thấy những cơn thèm kỳ lạ này không đơn thuần xuất phát từ tâm lý ngẫu nhiên. Đây là dấu hiệu lâm sàng rõ nét của hội chứng Pica, một dạng rối loạn hành vi ăn uống có mối liên hệ mật thiết với tình trạng thiếu hụt vi chất sắt trong cơ thể ^[1]. Việc nhận diện sớm hành vi này giúp người bệnh kịp thời phát hiện các bệnh lý tiềm ẩn trước khi tình trạng thiếu máu tiến triển trầm trọng.

Hội chứng Pica và Pagophagia là gì?

Hội chứng Pica là thuật ngữ y khoa dùng để miêu tả tình trạng thèm ăn và tiêu thụ liên tục các chất không phải thực phẩm và không mang giá trị dinh dưỡng, chẳng hạn như bụi đất, phấn viết, than củi, bọt biển hoặc giấy ^[2]. Trong nhóm các biểu hiện của Pica, chứng thèm nhai đá viên hoặc tiêu thụ nước đá đông lạnh được gọi riêng bằng thuật ngữ y khoa là Pagophagia ^[3]. Đây là dạng Pica phổ biến nhất mà các bác sĩ thường ghi nhận được trên lâm sàng khi thăm khám cho người bệnh ^[4].

Điều trớ trêu là dù cơ thể đang rơi vào trạng thái thiếu hụt sắt trầm trọng, những người mắc hội chứng Pica lại không hề thèm ăn các loại thực phẩm giàu sắt tự nhiên như thịt bò hay rau xanh ^[1]. Thay vào đó, xung động thần kinh lại thúc đẩy họ tìm kiếm đá lạnh hoặc các đồ vật không có dinh dưỡng ^[1]. Các nhà khoa học xác định rằng thói quen này là một triệu chứng phản ánh sự thiếu hụt vi chất chứ không phải là nguyên nhân khởi phát việc thiếu máu ^[1].

Mặt khác, hình thức của chứng thèm nhai đá cũng dần thay đổi theo thời gian và sự phát triển của đời sống hiện đại ^[5]. Trước đây, người mắc Pagophagia thường cạo lớp tuyết bám ở thành ngăn đá tủ lạnh hoặc gặm các khay đá viên tự làm ^[5]. Ngày nay, khi các thiết bị làm đá tự động và chuỗi cửa hàng đồ uống phổ biến, bệnh nhân thường chuyển sang thói quen hút và nhai đá bào từ các ly nước giải khát cỡ lớn hoặc làm đông các chai nước khoáng để nhai dần suốt cả ngày ^[5].

Vì sao thiếu sắt lại khiến não bộ thèm nhai đá lạnh?

Mối liên hệ giữa tình trạng thiếu sắt và phản xạ nhai đá lạnh từ lâu đã thu hút sự chú ý của giới y khoa. Một giả thuyết kinh điển cho rằng việc nhai đá lạnh đóng vai trò như một biện pháp giảm đau tại chỗ cho các tổn thương răng miệng ^[6]. Tình trạng thiếu sắt thường dẫn đến những biểu hiện ngoài huyết học như viêm lưỡi, teo gai lưỡi, viêm miệng hoặc khô miệng ^[6], ^[7]. Cảm giác tê lạnh của đá có thể làm dịu cơn rát buốt lưỡi và hỗ trợ giảm bớt cảm giác khô khốc ở khoang miệng hiệu quả hơn so với việc uống nước lạnh thông thường ^[6]. Tuy nhiên, phần lớn những người mắc chứng thèm nhai đá không hề than phiền về các cơn đau buốt trong miệng, điều này cho thấy giả thuyết giảm đau không phải là nguyên nhân cốt lõi của hành vi ^[6].

Để giải mã bản chất của hành vi này, các nhà nghiên cứu đã hướng sự chú ý vào tác động sinh hóa thần kinh trung ương do thiếu sắt gây ra ^[8]. Khi thiếu sắt, khả năng vận chuyển oxy và chức năng nhận thức của não bộ bị suy giảm rõ rệt ^[3]. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2025 đã làm sáng tỏ cơ chế sinh lý học thần kinh này: những người thiếu sắt thường suy giảm điểm số trong các bài kiểm tra khả năng tập trung chú ý ^[3]. Đáng chú ý, khi cho nhóm người này nhai đá lạnh, tốc độ phản xạ và mức độ tập trung của họ được cải thiện đáng kể so với những người chỉ uống nước ở nhiệt độ phòng ^[3].

Cơ chế giải thích cho hiện tượng này nằm ở phản xạ kích thích nhiệt độ lạnh tại khoang miệng ^[3]. Khi các thụ thể thần kinh ở miệng tiếp xúc với kích thích cực lạnh từ đá, cơ thể sẽ kích hoạt phản xạ co mạch ngoại vi, làm tăng huyết áp ngoại biên, giảm nhịp tim và thúc đẩy lưu tốc dòng máu chảy qua động mạch não giữa ^[3]. Sự gia tăng tưới máu đột ngột này giúp cung cấp nhiều oxy và dưỡng chất hơn lên não bộ và tim, từ đó tạm thời xua tan trạng thái lơ mơ, mệt mỏi và phục hồi khả năng tỉnh táo cho người bệnh ^[3]. Do đó, việc nhai đá vô thức trở thành một phản xạ tự điều hòa của hệ thần kinh nhằm bù đắp tình trạng thiếu oxy mô não ^[3].

Bằng chứng từ các công trình nghiên cứu lâm sàng

Mối liên quan trực tiếp giữa hội chứng nhai đá Pagophagia và tình trạng thiếu máu thiếu sắt đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm chặt chẽ trên toàn thế giới.

Trong một nghiên cứu lâm sàng được công bố vào năm 2014, các bác sĩ đã tiến hành theo dõi 81 bệnh nhân được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt, dựa trên tiêu chuẩn huyết sắc tố hemoglobin dưới 12,0 g/dl và nồng độ ferritin huyết thanh dưới 12 ng/ml ^[8]. Các đối tượng được phỏng vấn tỉ mỉ về thói quen tiêu thụ đá lạnh và các chất phi thực phẩm khác, trong đó Pagophagia được xác định khi người bệnh tiêu thụ liên tục ít nhất một khay đá mỗi ngày ^[8]. Kết quả ghi nhận có 13 bệnh nhân (chiếm tỷ lệ 16,0%) mắc chứng Pagophagia ^[8]. Đáng chú ý, khi những bệnh nhân này được điều trị bổ sung sắt đường uống, triệu chứng thèm nhai đá đã biến mất hoàn toàn ngay trước khi chỉ số hemoglobin phục hồi và trước khi các kho dự trữ sắt mô được lấp đầy ^[8].

Một nghiên cứu bệnh chứng thực hiện tại Pháp từ ngày 19 tháng 4 năm 1999 đến ngày 18 tháng 4 năm 2000 trên 158 bệnh nhân thiếu máu nhập viện cũng mang lại con số thống kê rất thuyết phục ^[1]. Nhóm nghiên cứu nhận thấy việc thường xuyên ăn các chất không phải thực phẩm, chủ yếu là đất sét và đá lạnh, xuất hiện ở 35 trong số 81 bệnh nhân thiếu máu thiếu sắt (tương đương 44%), trong khi ở nhóm đối chứng gồm 77 bệnh nhân thiếu máu do nguyên nhân khác chỉ có 7 người (chiếm 9%) có hành vi này ^[1]. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê rất cao với chỉ số P < 0,0001, trong khi tỷ lệ thèm các loại thực phẩm thông thường giữa hai nhóm lại không hề có sự khác biệt ^[1].

Ngoài các nghiên cứu can thiệp nhóm, nhiều báo cáo ca bệnh chi tiết cũng củng cố tính chất phục hồi ngoạn mục của triệu chứng này. Năm 1990, một báo cáo ghi nhận trường hợp thanh niên 17 tuổi nhập viện vì thiếu máu thiếu sắt nghiêm trọng kèm hội chứng Pagophagia ^[7]. Sau đó, một loạt 3 ca bệnh khác được công bố cho thấy những người mắc thiếu máu thiếu sắt nặng kèm ferritin huyết thanh rất thấp đã tiêu thụ nhiều túi và nhiều khay đá mỗi ngày ^[1]. Ngay sau khi được áp dụng liệu pháp bổ sung sắt, hành vi thèm ăn đá cưỡng bức ở các bệnh nhân này đã biến mất hoàn toàn ^[1]. Tương tự, y văn cũng ghi nhận các trường hợp bệnh nhân nuốt dây thun cao su hoặc bọt mút xốp do thiếu sắt cũng lập tức từ bỏ hành vi này sau khi nồng độ sắt được bù đắp ^[5].

Những nhóm đối tượng có nguy cơ cao

Tình trạng thiếu sắt và hội chứng Pica có thể xuất hiện ở bất kỳ ai, nhưng một số nhóm đối tượng có nguy cơ sinh học cao hơn rõ rệt do nhu cầu sử dụng vi chất lớn hoặc do mất máu mạn tính:

Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ là nhóm đối tượng phổ biến nhất ^[6]. Phụ nữ có kinh nguyệt nhiều, phụ nữ đang mang thai và cho con bú thường xuyên đối mặt với nguy cơ thiếu hụt sắt ^[6]. Các số liệu công bố cho thấy tỷ lệ mắc Pica ở phụ nữ mang thai thiếu sắt dao động trong khoảng từ 8% đến 65% ^[1]. Một nghiên cứu tiến hành tại khu vực Mỹ Latinh của tác giả Lopez cùng các cộng sự ghi nhận tỷ lệ mắc Pica lên tới 23% đến 44% ở nhóm thai phụ bị thiếu sắt ^[1]. Trẻ em ở lứa tuổi tiền vị thành niên cũng là nhóm thường xuyên được phát hiện mắc chứng bệnh này ^[1].

Nhóm người bị mất máu mạn tính cũng là đối tượng dễ phát sinh triệu chứng thèm đá lạnh ^[6]. Điển hình là những người hiến máu thường xuyên, bệnh nhân từng trải qua đại phẫu thuật, người chịu chấn thương lớn hoặc những người bị chảy máu rỉ rả kéo dài từ đường mũi, khoang miệng, đường tiết niệu và đặc biệt là xuất huyết đường tiêu hóa ^[6].

Những người mắc các bệnh lý làm giảm khả năng hấp thu sắt ở ruột non cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao ^[6]. Bệnh nhân mắc bệnh Celiac, người bị nhiễm khuẩn Helicobacter pylori mạn tính tại dạ dày, hoặc những người từng trải qua phẫu thuật bắc cầu dạ dày (Roux-en-Y gastric bypass) để giảm béo thường bị giảm mạnh diện tích hấp thu sắt ^[6], ^[4]. Rất nhiều trường hợp sau phẫu thuật bắc cầu dạ dày đã khởi phát chứng Pagophagia nặng và chỉ được chữa khỏi sau khi truyền hoặc uống bù sắt ^[5], ^[4].

Các nguyên nhân không do thiếu sắt và hiểu lầm phổ biến

Mặc dù thiếu sắt là nguyên nhân hàng đầu, không phải mọi trường hợp thèm nhai đá đều bắt nguồn từ việc thiếu vi chất ^[6]. Pagophagia và Pica đôi khi xuất hiện ở những bệnh nhân mắc rối loạn phổ tự kỷ, sa sút trí tuệ, chậm phát triển trí tuệ hoặc các rối loạn tâm thần phân liệt ^[6], ^[2]. Ở nhóm đối tượng này, hành vi ăn dị vật thường được xếp vào nhóm hành vi tự gây thương tích và cần các can thiệp chuyên khoa tâm thần chuyên sâu ^[6].

Bên cạnh đó, thói quen nhai đá lạnh cũng có thể liên quan mật thiết đến các rối loạn hành vi cưỡng bức hoặc trầm cảm tái diễn ^[1], ^[2]. Một báo cáo lâm sàng năm 2018 đã miêu tả trường hợp nữ bệnh nhân 44 tuổi có tiền sử rối loạn trầm cảm tái diễn suốt 11 năm ^[2]. Bệnh nhân xuất hiện cảm giác thèm đá lạnh dữ dội mỗi khi tâm trạng chùng xuống hoặc gặp căng thẳng tâm lý ^[2]. Ban đầu, bệnh nhân chỉ tiêu thụ khoảng 250 g đến 500 g đá mỗi ngày, nhưng sau đó số lượng tăng vọt lên tới 10 kg đến 12 kg đá viên mỗi ngày, gây suy giảm chức năng xã hội nghiêm trọng và mâu thuẫn gia đình ^[2]. Sau khi được điều trị bằng thuốc chống trầm cảm venlafaxine liều 187,5 mg/ngày kết hợp liệu pháp tâm lý hành vi nhận thức (CBT), triệu chứng trầm cảm cùng thói quen nhai đá của bệnh nhân mới giảm đi rõ rệt ^[2]. Trong những trường hợp này, việc nhai đá hoạt động như một cơ chế đối phó để bệnh nhân tự giải tỏa các áp lực tâm lý ^[1], ^[2].

Một hiểu lầm hết sức tai hại trong cộng đồng là xem việc thèm nhai đá chỉ là tật xấu nhỏ của răng miệng và tự ý bỏ qua. Ngay cả các nhân viên y tế đôi khi cũng bỏ sót chẩn đoán Pica do thiếu sự nhận thức đầy đủ về hội chứng này và không chủ động thăm hỏi bệnh nhân trong quá trình thăm khám lâm sàng ^[6], ^[1].

Nếu không được chẩn đoán và điều trị, việc dung nạp lượng lớn dị vật hoặc đá lạnh có thể dẫn tới những biến chứng thực thể nguy hiểm. Nhai đá liên tục với độ cứng cao dễ làm mòn men răng, nứt vỡ răng, tổn thương nướu và hỏng các phục hình nha khoa. Nguy hiểm hơn, việc tiêu thụ nhiều túi hoặc hàng chục kilôgam đá mỗi ngày tương đương với việc nạp vào cơ thể một lượng nước khổng lồ không kèm điện giải, có thể dẫn đến biến chứng hạ natri máu nặng gây co giật và đe dọa tính mạng ^[1], ^[2]. Ngoài ra, việc ăn các chất phi thực phẩm khác như đất sét còn có thể cản trở sự hấp thu sắt của đường ruột hoặc gây ra các rối loạn điện giải khác như hạ kali máu ^[1], ^[5].

Hướng dẫn nhận diện và cách xử trí chuẩn y khoa

Để phát hiện sớm và xử lý đúng đắn tình trạng thèm nhai đá hoặc thèm ăn gạo sống, người bệnh và thầy thuốc cần phối hợp thực hiện các bước sau:

Về mặt chẩn đoán y tế, hiện tại không có một xét nghiệm hóa học chuyên biệt nào để phát hiện trực tiếp chứng Pagophagia ^[6]. Do đó, việc chủ động khai thác thói quen ăn uống đóng vai trò then chốt ^[6]. Các chuyên gia khuyến nghị các bác sĩ lâm sàng nên đưa câu hỏi về hành vi nhai đá vào quy trình đánh giá dinh dưỡng thường quy cho các nhóm đối tượng có nguy cơ cao thiếu sắt ^[6]. Bản thân người bệnh khi nhận thấy mình thường xuyên thèm nhai ít nhất một khay đá mỗi ngày hoặc cảm thấy không cưỡng lại được cảm giác nhai gạo sống, bã trà, đất sét cần chủ động thông báo cho bác sĩ ^[8].

Bước tiếp theo là tiến hành các xét nghiệm máu toàn diện. Bác sĩ thường chỉ định tổng phân tích tế bào máu ngoại vi để kiểm tra chỉ số huyết sắc tố (hemoglobin) cùng với việc định lượng nồng độ ferritin huyết thanh ^[8]. Chỉ số ferritin phản ánh chính xác lượng sắt dự trữ trong cơ thể, giúp xác định tình trạng thiếu sắt ngay cả khi bệnh nhân chưa có biểu hiện thiếu máu rõ rệt trên chỉ số hemoglobin thông thường ^[1], ^[8].

Về phương diện can thiệp, liệu pháp thay thế bằng các chế phẩm sắt là phương pháp điều trị hàng đầu và mang lại hiệu quả dứt điểm nhanh chóng cho phần lớn các trường hợp ^[3], ^[8]. Hành vi thèm nhai đá thường thuyên giảm và biến mất chỉ sau một thời gian ngắn dùng thuốc bổ sung sắt, nhanh hơn nhiều so với thời gian cần thiết để chỉ số hồng cầu hồi phục hoàn toàn ^[1], ^[8].

Tuy nhiên, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý mua các loại thuốc sắt liều cao về uống mà không có sự chỉ định của bác sĩ. Việc tự ý bổ sung sắt có thể gây ngộ độc sắt, táo bón nặng, đau dạ dày hoặc bỏ sót nguyên nhân gốc rễ gây mất máu mạn tính như loét dạ dày, polyp đại tràng hoặc các bệnh lý kém hấp thu ^[6]. Đối với những bệnh nhân mà cơn thèm đá đi kèm căng thẳng tâm lý, mất ngủ hoặc trầm cảm, việc phối hợp trị liệu tâm lý và sử dụng thuốc điều hòa thần kinh theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa là điều kiện tiên quyết để hồi phục toàn diện ^[2].

Những cơn thèm ăn kỳ lạ đối với đá lạnh hay gạo sống là tín hiệu cảnh báo quan trọng mà hệ thần kinh gửi gắm khi cơ thể thiếu sắt. Lắng nghe những thay đổi bất thường của bản thân và chủ động thăm khám y tế sớm sẽ giúp bảo vệ răng miệng, hồi phục vi chất và ngăn ngừa những biến chứng sức khỏe lâu dài.