Bạn thường xuyên ngồi vào bàn làm việc nhưng đầu óc trống rỗng, khó ghi nhớ các chi tiết nhỏ hay liên tục mất tập trung dù đã ngủ đủ giấc? Đây không chỉ là sự mệt mỏi nhất thời hay áp lực công việc thông thường, mà rất có thể là dấu hiệu cảnh báo tình trạng thiếu sắt và thiếu máu thiếu sắt trong cơ thể.
Tình trạng thiếu máu thiếu sắt khiến khả năng tập trung suy giảm bắt nguồn từ việc tế bào não bị thiếu hụt vi chất thiết yếu để duy trì cấu trúc bao myelin dẫn truyền tín hiệu, ức chế quá trình tổng hợp các chất dẫn truyền thần kinh quan trọng và làm biến đổi hoạt động của mạng lưới mạng thần kinh phụ trách nhận thức [1], [2].
Não bộ thiếu hụt nguồn nguyên liệu và các biến đổi vi mô
Sắt là một nguyên tố vi lượng quan trọng tham gia vào nhiều quá trình chuyển hóa thiết yếu của cơ thể [3]. Trên phạm vi toàn cầu, thiếu sắt là tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng hàng đầu, ảnh hưởng tới xấp xỉ 115 triệu trẻ em trên thế giới và hơn 1,5 triệu trẻ em tại Mỹ [4]. Não bộ phụ thuộc mật thiết vào nguồn sắt dự trữ trong huyết thanh để duy trì nồng độ sắt nội tại của mô thần kinh [2]. Khi cơ thể rơi vào trạng thái thiếu hụt nghiêm trọng, lượng sắt cung cấp cho não bộ bị suy giảm sẽ gây xáo trộn sâu sắc chức năng hoạt động của hệ thần kinh trung ương [2].
Về mặt sinh học thần kinh, tình trạng thiếu sắt trong giai đoạn phát triển làm gián đoạn quá trình tạo bao myelin bao bọc sợi trục thần kinh, cản trở sự sinh sản tế bào thần kinh, ức chế sự phát triển của các nhánh gai và làm suy yếu khả năng kết nối giữa các vùng não bộ [4]. Các tổn thương cấu trúc này trực tiếp kéo lùi tốc độ xử lý thông tin, độ tập trung tinh thần và khả năng kiểm soát điều hành của não bộ [4].
Khi các kết nối dẫn truyền tín hiệu bị chậm lại do thiếu dưỡng chất, người bệnh sẽ mất nhiều thời gian hơn để tiếp nhận và phản hồi thông tin từ môi trường xung quanh [4]. Sự suy giảm này tạo ra hiện tượng phân tán chú ý, khiến người mắc bệnh rất khó duy trì trạng thái tỉnh táo và tập trung cao độ trong công việc thường ngày [4], [2].
Rối loạn dẫn truyền dopamine và tổn thương vùng mạng lưới chú ý
Cơ chế sinh học thần kinh lý giải cho hiện tượng mất tập trung còn liên quan mật thiết đến sự rối loạn chuyển hóa của các enzyme phụ thuộc sắt [3], [2]. Sắt tham gia trực tiếp vào con đường sinh tổng hợp các catecholamine [3]. Nghiên cứu trên mô hình động vật gặm nhấm chỉ ra rằng tình trạng thiếu hụt sắt huyết thanh kéo theo sự sụt giảm nồng độ sắt trong não, dẫn đến gián đoạn quá trình dẫn truyền dopamine trung tâm và làm biến đổi quá trình lưu chuyển của thụ thể, trong đó thụ thể D2 bị ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng [2].
Dopamine là chất dẫn truyền thần kinh giữ vai trò điều hòa trực tiếp khả năng chú ý của con người [2]. Chức năng chú ý không nằm ở một điểm đơn lẻ mà vận hành dựa trên một mạng lưới quy mô lớn trải rộng khắp vỏ não trước trán lưng bên, vỏ não trán giữa, đồi thị, hạch nền, thùy đỉnh sau và thùy thái dương trên [2].
Khi các thụ thể dopamine như D2 bị suy yếu hoạt động do thiếu hụt sắt, việc kiểm soát và phân phối tài nguyên chú ý qua mạng lưới thần kinh phức tạp này lập tức bị gián đoạn [2]. Hệ quả là não bộ không thể duy trì cơ chế lọc bỏ các kích thích gây nhiễu bên ngoài, dẫn tới tình trạng người bệnh dễ bị phân tâm và không thể tập trung kéo dài vào một nhiệm vụ trí óc [2].
Nghiên cứu chứng minh: Người lớn bị thiếu sắt giảm sút chú ý ra sao?
Nhiều bằng chứng lâm sàng đã xác nhận mối liên hệ trực tiếp giữa chỉ số sắt trong cơ thể và năng lực nhận thức ở người trưởng thành [5], [2]. Trong một nghiên cứu quan sát trên phụ nữ trẻ khỏe mạnh năm 2017, các nhà khoa học phát hiện ra rằng những phụ nữ bị thiếu máu thiếu sắt có điểm số thực hiện bài kiểm tra khả năng chú ý thấp hơn rõ rệt so với những người chỉ bị thiếu sắt tiềm ẩn đơn thuần [2]. Phát hiện này nhấn mạnh rằng khi thiếu sắt đã tiến triển đến mức gây thiếu máu thực sự, chức năng tập trung chú ý sẽ bị tác động tiêu cực nhất [2].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi được công bố năm 2025 đã làm sáng tỏ thêm cơ chế tác động lên cấu trúc não bộ [1]. Nghiên cứu này thực hiện trên 67 người hiến máu bị thiếu sắt trong độ tuổi từ 19 đến 73, được chia ngẫu nhiên để tiêm truyền tĩnh mạch 1 gam sắt hoặc dùng giả dược [1]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ bản đồ định lượng độ cảm từ (QSM) để đo lượng sắt trong não và mức độ myelin hóa, kết hợp chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) và bộ công cụ đánh giá nhận thức NIH Toolbox sau khoảng 4 tháng can thiệp [1].
Kết quả chụp cộng hưởng từ cho thấy việc bù sắt bằng đường tĩnh mạch giúp hồi phục tình trạng thiếu sắt toàn thân, đồng thời tạo ra xu hướng gia tăng hàm lượng sắt trong toàn bộ não bộ (P = 0,04) và tăng cường bao myelin (P = 0,02), trong khi nhóm giả dược không ghi nhận biến đổi này [1]. Đáng chú ý, những người được truyền sắt cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong việc kích hoạt các mạng lưới thần kinh chức năng, ví dụ như kích hoạt mô hình mạng lưới trí nhớ trong suốt các bài kiểm tra tốc độ (P < 0,001) [1].
Nghiên cứu cũng chứng minh sự thay đổi theo từng vùng chuyên biệt: mức tích tụ sắt ở nhân bèo tương quan thuận với điểm trí nhớ làm việc (P < 0,01), còn mức độ myelin hóa ở vùng đồi thị tương quan chặt chẽ với khả năng chú ý và khả năng kiểm soát ức chế hành vi (P < 0,01) [1]. Điều này khẳng định vỏ bọc myelin hoàn chỉnh tại đồi thị là yếu tố then chốt giúp não bộ giữ vững sự chú ý và kiểm soát phân tâm [1].
Vết hằn lâu dài từ thời thơ ấu kéo dài đến tuổi trưởng thành
Tác động tiêu cực của thiếu sắt lên khả năng tập trung không chỉ là vấn đề trước mắt mà có thể để lại hệ lụy kéo dài nhiều thập kỷ [4]. Một nghiên cứu theo dõi đoàn hệ quy mô lớn công bố năm 2022 đã đánh giá tác động lâu dài của tình trạng thiếu sắt giai đoạn sơ sinh trên 1.000 thanh niên (độ tuổi trung bình 21,3 tuổi, 52% là nữ giới) thuộc tầng lớp lao động tại Santiago, Chile [4]. Tình trạng sắt của các đối tượng được ghi nhận tại các thời điểm 6, 12 và 18 tháng tuổi, sau đó họ được đánh giá trí thông minh ngôn ngữ, triệu chứng thiếu chú ý và nhịp độ nhận thức chậm chạp (SCT) lúc 10 tuổi, trước khi kiểm tra chức năng điều hành ở tuổi 21 [4].
Kết quả nghiên cứu kéo dài hơn hai thập kỷ này cho thấy mức độ thiếu sắt trong giai đoạn 6 đến 24 tháng tuổi liên quan trực tiếp đến chỉ số IQ ngôn ngữ thấp hơn, làm gia tăng tần suất xuất hiện các triệu chứng thiếu chú ý và triệu chứng nhịp độ nhận thức chậm chạp ở độ tuổi lên 10 [4]. Đến khi bước sang tuổi 21, những thanh niên từng thiếu sắt thuở nhỏ có khả năng kiểm soát điều hành kém hơn hẳn các bạn cùng trang lứa [4]. Tình trạng thiếu sắt nghiêm trọng thời thơ ấu còn gián tiếp làm giảm mức độ hoàn thành giáo dục ở tuổi trưởng thành thông qua chính tác động suy giảm khả năng chú ý đã hình thành từ trước [4].
Nghiên cứu điện thế liên quan đến sự kiện (ERP) năm 2007 trên các trẻ sơ sinh 9 và 12 tháng tuổi cũng ghi nhận khiếm khuyết phân phối tài nguyên chú ý diễn ra từ rất sớm [6]. Nghiên cứu gồm 15 trẻ bị thiếu máu thiếu sắt và 19 trẻ đủ sắt tham gia bài kiểm tra phân biệt kích thích thị giác giữa khuôn mặt quen thuộc của mẹ và khuôn mặt người lạ [6].
Ở mốc 9 tháng tuổi, trẻ có đủ sắt cho thấy phản ứng tập trung chú ý vượt trội (thể hiện qua sóng âm giữa) đối với khuôn mặt mẹ và cập nhật trí nhớ tốt hơn (sóng dương chậm) đối với người lạ [6]. Ngược lại, nhóm trẻ sơ sinh bị thiếu máu thiếu sắt phải đợi đến tận 12 tháng tuổi mới xuất hiện mô hình sóng não tương đương, phản ánh sự chậm trễ rõ rệt trong việc phân bổ tài nguyên sinh lý thần kinh dành cho quá trình xử lý thông tin và tập trung chú ý [6].
Khả năng phục hồi nhận thức qua các can thiệp bổ sung sắt
Mặc dù thiếu sắt gây ảnh hưởng rõ rệt đến não bộ, các bằng chứng khoa học cho thấy tình trạng suy giảm chú ý này có thể được phục hồi nếu được can thiệp đúng cách [5], [3], [7]. Trong một nghiên cứu năm 2008 trên nhóm trẻ em từ 8 đến 10 tuổi bị thiếu sắt, các nhà khoa học đã ghi nhận hiện tượng suy giảm biên độ điện não ERP ở các vùng trán, trung tâm, đỉnh và thái dương so với trẻ bình thường khi thực hiện bài kiểm tra trí nhớ làm việc dạng Sternberg [3]. Tuy nhiên, sau khi được bổ sung sắt và phục hồi lượng sắt dự trữ trong cơ thể, sự khác biệt về cả hành vi nhận thức lẫn biên độ sóng não ERP giữa trẻ thiếu sắt và nhóm đối chứng hoàn toàn biến mất [3]. Điều này cho thấy việc bổ sung vi chất đã hỗ trợ tái tạo khả năng tập trung và năng lực trí nhớ làm việc [3].
Hiệu quả này cũng được ghi nhận ở người trưởng thành qua một thử nghiệm mù đôi có đối chứng năm 2017 tại vùng Darjeeling, Ấn Độ [7]. Nghiên cứu tiến hành trên 126 nữ công nhân hái chè khỏe mạnh trong độ tuổi sinh sản từ 18 đến 55 tuổi, trong đó có 66% bị thiếu sắt và 49% bị thiếu máu ở thời điểm ban đầu [7]. Họ được chia ngẫu nhiên để sử dụng muối tăng cường kép (chứa 47 mg kali iodat/kg và 3,3 mg sắt fumarat vi bao/g, tương đương 1,1 mg sắt nguyên tố/g) hoặc dùng muối iod thông thường trong suốt 10 tháng [7].
Kết quả sau 10 tháng cho thấy nhóm dùng muối bổ sung sắt đã cải thiện đáng kể chỉ số sắt máu và đạt mức nâng cao năng lực nhận thức tổng thể (chiếm 16,5% phương sai), trong đó hiệu quả ghi nhận mạnh nhất là ở chức năng tri giác và khả năng chú ý mức độ cơ bản [7]. Mức độ cải thiện nhận thức có mối tương quan thuận rõ rệt với mức độ thay đổi của các chỉ số sắt trong máu người tham gia (chiếm 16,0% phương sai) [7].
Các tổng hợp y văn khác cũng ghi nhận kết quả tích cực tương tự [5]. Một nghiên cứu có đối chứng tốt trên 149 phụ nữ trẻ bị thiếu sắt hoặc thiếu máu thiếu sắt do Murray-Kolb và Beard thực hiện cho thấy chức năng chú ý, trí nhớ và khả năng học tập đều tiến triển tốt sau khi họ được điều trị bù sắt [5]. Tương tự, tác giả Blanton ghi nhận sự cải thiện về tốc độ lập kế hoạch và chiến lược trí nhớ làm việc không gian ở 54 phụ nữ sau can thiệp bù sắt [5].
Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp
Mặc dù có nhiều kết quả khả quan, bức tranh khoa học về bổ sung sắt và chức năng nhận thức vẫn tồn tại một số điểm không đồng nhất [5], [8]. Một nghiên cứu phân tích tổng hợp năm 2022 trên 9 thử nghiệm lâm sàng với 1.196 trẻ em và thanh thiếu niên từ 5 đến 19 tuổi tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình đã chỉ ra điều này [8]. Can thiệp bổ sung sắt đường uống giúp cải thiện điểm kiểm tra trí thông minh nói chung (SMD = 0,47; khoảng tin cậy 95%: 0,10 đến 0,83) và điểm số này tăng dần theo liều lượng bổ sung (OR = 1,02; khoảng tin cậy 95%: 1,00 đến 1,04) [8]. Tuy nhiên, phân tích gộp này lại chưa ghi nhận được hiệu ứng cải thiện có ý nghĩa thống kê riêng biệt đối với chức năng chú ý, trí nhớ ngắn hạn, trí nhớ dài hạn hay kết quả học tập ở trường [8].
Sự khác biệt giữa các công trình nghiên cứu bắt nguồn từ nhiều yếu tố phương pháp luận [5]. Nhiều nghiên cứu trước đây chỉ sử dụng chỉ số huyết sắc tố (haemoglobin) đơn thuần để đánh giá mà không tiến hành tầm soát căn nguyên thực sự của tình trạng thiếu máu [5].
Bên cạnh đó, các công cụ đo lường nhận thức được sử dụng rất khác nhau giữa các nhóm nghiên cứu, từ các bài kiểm tra thành phần riêng lẻ (như chuỗi chữ số, biểu tượng chữ số, kiểm tra mê cung, bài kiểm tra chú ý duy trì) cho tới các bộ công cụ nhận thức phức hợp điện tử (như CANTAB hay Cognitive Abilities Test) [5]. Ngoài ra, kích thước mẫu nghiên cứu dao động rất lớn, từ những nhóm nhỏ chỉ 24 hay 38 người cho đến các nghiên cứu quy mô 152, 222 hay 375 người, gây ảnh hưởng đến tính đồng nhất của kết luận lâm sàng [5].
Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người cho rằng hễ giảm tập trung là lập tức tự ý mua viên sắt liều cao để uống. Thiếu sắt chỉ là một trong nhiều nguyên nhân khiến suy giảm khả năng tập trung chú ý [2]. Uống sắt khi cơ thể không thiếu hụt chẳng những không đem lại lợi ích cho não bộ mà còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc hoặc ứ đọng sắt gây tổn thương các cơ quan nội tạng.
Ai nên thận trọng và cách bổ sung sắt an toàn
Trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung sắt nào, người dân cần đến cơ sở y tế làm xét nghiệm máu để định lượng huyết sắc tố và nồng độ ferritin huyết thanh nhằm xác định chính xác tình trạng dự trữ vi chất trong cơ thể [5], [2]. Việc tự ý uống thuốc bổ sung sắt liều cao tuyệt đối không được khuyến khích, đặc biệt đối với những nhóm người sau:
- Người mắc các rối loạn chuyển hóa sắt bẩm sinh hoặc bệnh lý huyết sắc tố như Thalassemia (tan máu bẩm sinh) hay Hemochromatosis (bệnh thừa sắt). Việc nạp thêm sắt ở các đối tượng này có thể dẫn đến quá tải sắt nghiêm trọng, gây suy tim và xơ gan.
- Người đang có các bệnh lý nhiễm trùng cấp tính hoặc bệnh viêm mạn tính, bởi vì vi khuẩn và các phản ứng viêm có thể làm biến đổi quá trình điều hòa sắt nội sinh.
- Người có bệnh lý loét dạ dày, tá tràng nặng cần thận trọng vì các chế phẩm sắt đường uống có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa.
Để phòng ngừa thiếu sắt ảnh hưởng đến trí não thông qua lối sống, chế độ ăn uống hàng ngày đóng vai trò nền tảng. Bạn nên ưu tiên các nguồn thực phẩm dồi dào chất sắt như thịt đỏ nạc, gan, thịt gia cầm, hải sản, các loại đậu và rau lá xanh đậm. Để tăng cường hấp thu sắt phi-heme từ thực vật, hãy kết hợp các thực phẩm giàu vitamin C (như cam, ổi, ớt chuông, cà chua) trong cùng bữa ăn. Ngược lại, nên tránh uống trà đặc, cà phê hoặc sữa ngay trong hoặc ngay sau bữa ăn chính vì hợp chất tannin và canxi có thể gây cản trở hấp thu vi chất sắt tại ruột non non.
Khả năng tập trung và năng suất trí óc phản ánh trực tiếp sức khỏe thể chất và nồng độ vi chất bên trong cơ thể [1], [2]. Khi nhận thấy các dấu hiệu lơ đãng, mệt mỏi và suy giảm trí nhớ kéo dài, bạn không nên xem nhẹ hoặc lạm dụng chất kích thích như caffeine để duy trì sự tỉnh táo nhất thời. Thay vào đó, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và tư vấn kế hoạch điều chỉnh dinh dưỡng cân bằng, bảo vệ nguồn năng lượng bền vững cho não bộ.