Thêm lá ngải thơm vào bữa ăn có giúp người tiểu đường ổn định đường huyết?

Thói quen gia vị quen thuộc và kỳ vọng kiểm soát đường huyết

Trong gian bếp của nhiều gia đình, các loại thảo mộc và rau gia vị không chỉ đóng vai trò làm dậy mùi thơm cho món ăn mà còn thường được truyền tai nhau như những phương thuốc tự nhiên giúp cải thiện sức khỏe. Đặc biệt, đối với những người đang phải sống chung với tình trạng tiền tiểu đường hoặc đái tháo đường tuýp 2, việc tìm kiếm một loại rau thơm hay chiết xuất tự nhiên có khả năng hỗ trợ ghìm cương chỉ số đường huyết luôn là chủ đề nhận được rất nhiều sự quan tâm.

Ngải thơm, còn được biết đến với tên gọi khoa học là Artemisia dracunculus, là một loại thảo mộc lâu năm thuộc họ Cúc thường xuyên xuất hiện trong ẩm thực phương Tây ^[1]. Trong y học dân gian truyền thống, loài thảo mộc này từ lâu đã được ứng dụng rộng rãi nhờ đặc tính kháng khuẩn và chống oxy hóa mạnh mẽ ^[1]. Tuy nhiên, liệu việc thêm vài nhánh lá ngải thơm tươi vào bữa ăn hằng ngày có thực sự tạo ra bước ngoặt giúp người bệnh tiểu đường ổn định đường huyết bền vững hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là các nghiên cứu khoa học hiện đại đã ghi nhận nhiều tín hiệu rất khả quan từ các hoạt chất chiết xuất của ngải thơm trong việc hỗ trợ tăng độ nhạy insulin và kiểm soát đường huyết ^[2], ^[1]. Dẫu vậy, việc sử dụng trực tiếp lá ngải thơm như một loại rau gia vị ăn kèm thông thường sẽ có khoảng cách rất lớn so với các dạng chiết xuất cô đặc chuẩn hóa được kiểm nghiệm trong phòng thí nghiệm lâm sàng.

Chiết xuất ngải thơm tác động như thế nào đến đường huyết?

Để hiểu được tác động của ngải thơm, trước hết chúng ta cần nhìn vào các thành phần hoạt tính sinh học bên trong loại cây này. Các phân tích hóa thực vật cho thấy các nhóm chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng nhất trong tinh dầu và dịch chiết của cây ngải thơm bao gồm coumarin, flavonoid và các axit phenolic ^[1]. Đây chính là những hợp chất mang hoạt tính chống oxy hóa cao, có khả năng can thiệp tích cực vào nhiều chuỗi phản ứng sinh hóa của cơ thể ^[1].

Cơ chế sinh lý bệnh cốt lõi ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 và tiền tiểu đường là tình trạng kháng insulin ^[3], ^[4]. Kháng insulin là hiện tượng mà các tế bào đích trong cơ thể, đặc biệt là tế bào cơ xương và gan, giảm khả năng đáp ứng với hormone insulin, khiến glucose không thể đi vào tế bào hiệu quả để tạo ra năng lượng, dẫn tới việc đường bị ứ đọng lại trong lòng mạch máu ^[5]. Trước tình trạng này, tuyến tụy buộc phải tăng tiết insulin bù trừ để cố gắng đưa đường huyết trở về mức bình thường ^[6].

Các nghiên cứu chuyên sâu đã phát hiện ra rằng một chiết xuất ethanol đặc hiệu từ ngải thơm mang tên PMI-5011 có khả năng tác động đa cơ chế ^[3], ^[1]. Chiết xuất này không chỉ kích hoạt giải phóng insulin từ tế bào beta đảo tụy mà còn giúp bảo vệ các tế bào beta này khỏi nguy cơ suy kiệt, góp phần bảo tồn cân bằng nội môi chuyển hóa ^[1]. Đồng thời, chiết xuất còn hỗ trợ ức chế các con đường truyền tín hiệu viêm do cytokine kích hoạt, mang lại hiệu quả kháng viêm có lợi cho việc cải thiện độ nhạy insulin ^[1].

Cơ chế tác động: Đánh thức độ nhạy insulin ở cấp độ tế bào

Cơ chế sinh học mà ngải thơm hỗ trợ cơ thể xử lý đường đã được làm sáng tỏ qua hàng loạt nghiên cứu sinh học phân tử trên mô cơ xương người và động vật ^[3], ^[5], ^[6], ^[4]. Cơ xương là mô tiêu thụ phần lớn lượng glucose sau các bữa ăn, vì vậy việc phục hồi chức năng của mô cơ đóng vai trò quyết định trong điều trị chuyển hóa ^[3].

Tại mô cơ, một enzym mang tên PTP1B (protein tyrosine phosphatase 1B) hoạt động như một "chiếc phanh" làm tắt tín hiệu thụ thể insulin ^[3], ^[4]. Ở người bị kháng insulin hoặc tiểu đường tuýp 2, sự hoạt động quá mức của phosphatase này làm cản trở tín hiệu nạp đường ^[3]. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chiết xuất PMI-5011 từ ngải thơm làm giảm đáng kể mức độ cũng như hoạt tính của enzym PTP1B trong tế bào cơ xương ^[3], ^[4]. Khi "chiếc phanh" này được giải phóng, quá trình phosphoryl hóa thụ thể insulin và các phân tử truyền tin nội bào như Akt và PI-3 kinase được gia tăng mạnh mẽ ^[3], ^[4].

Bên cạnh đó, phân tích phosphoproteome và hệ protein (proteomics) trên môi trường nuôi cấy tế bào cơ người béo phì kháng insulin cho thấy chiết xuất PMI-5011 làm thay đổi biểu hiện của hơn 200 protein khác nhau và điều hòa tăng 35 phosphopeptide liên quan đến quá trình vận chuyển đường và khung xương tế bào ^[5], ^[6]. Đáng chú ý nhất, chiết xuất này thúc đẩy sự dịch chuyển của protein vận chuyển glucose GLUT4 từ bên trong tế bào ra màng tế bào ^[5], ^[6]. Nhờ đó, lượng glucose được đưa từ máu vào trong tế bào cơ gia tăng rõ rệt, đồng thời khả năng tích lũy glycogen dự trữ cũng được phục hồi ^[6], ^[4].

Ngoài ra, ở gan, một chiết xuất cồn khác của ngải thơm là Tarralin đã được chứng minh có khả năng làm giảm 28% biểu hiện mRNA của enzym phosphoenolpyruvate carboxykinase (PEPCK) ở chuột cống mắc tiểu đường ^[7]. PEPCK là enzym chủ chốt thúc đẩy quá trình tân tạo glucose tại gan, do đó việc ức chế enzym này giúp hạn chế tình trạng gan tự ý sản xuất và bơm thêm đường vào máu ^[7]. Chiết xuất này cũng làm tăng khả năng gắn kết của hormone đường ruột GLP-1 vào thụ thể của nó trong các thử nghiệm in vitro ^[7].

Nghiên cứu lâm sàng trên người: Những phát hiện thực tế

Mặc dù các cơ chế sinh học trong ống nghiệm rất ấn tượng, giá trị thực tiễn đối với sức khỏe con người phải được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược.

Một thử nghiệm lâm sàng như vậy đã được thực hiện trên 24 bệnh nhân được chẩn đoán mắc chứng rối loạn dung nạp glucose (tiền tiểu đường) ^[2]. Trong nghiên cứu này, các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: 12 người sử dụng chiết xuất ngải thơm (Artemisia dracunculus) với liều lượng 1000 mg uống trước bữa ăn sáng và bữa ăn tối mỗi ngày trong vòng 90 ngày; 12 người còn lại sử dụng giả dược ^[2]. Các nhà nghiên cứu đã đo lường nồng độ glucose và insulin cứ 30 phút một lần trong vòng 2 giờ sau khi cho người bệnh uống nghiệm pháp nạp 75g dextrose, đồng thời định lượng chỉ số đường huyết trung bình HbA1c và bộ mỡ máu trước và sau can thiệp ^[2].

Kết quả sau 90 ngày can thiệp cho thấy nhóm sử dụng chiết xuất ngải thơm có những cải thiện chuyển hóa rất đáng kể ^[2]. Chỉ số đường huyết dài hạn HbA1c giảm từ 5,8 ± 0,3% xuống còn 5,6 ± 0,4% (P < 0,05) ^[2]. Diện tích dưới đường cong (AUC) của insulin giảm từ 56.136,0 ± 27.426,0 xuống 44.472,0 ± 23.370,0 pmol/L (P < 0,05) và tổng lượng insulin tiết ra giảm từ 0,45 ± 0,23 xuống 0,35 ± 0,18 (P < 0,05) ^[2]. Việc lượng insulin tiết ra giảm đi nhưng đường huyết vẫn được kiểm soát chứng tỏ độ nhạy insulin của cơ thể bệnh nhân đã được cải thiện rõ rệt, tuyến tụy không còn phải gồng mình làm việc quá tải ^[2].

Không chỉ dừng lại ở chỉ số đường huyết, nghiên cứu này còn ghi nhận huyết áp tâm thu của bệnh nhân giảm từ 120,0 ± 11,3 xuống 113,0 ± 11,2 mmHg (P < 0,05) ^[2]. Đồng thời, nồng độ cholesterol tốt HDL-C tăng từ 1,3 ± 0,3 lên 1,4 ± 0,3 mmol/L (P < 0,05) ^[2]. Ở nhóm dùng giả dược, không có bất kỳ sự thay đổi có ý nghĩa thống kê nào ^[2]. Đây là minh chứng lâm sàng trực tiếp cho thấy chiết xuất ngải thơm có thể mang lại lợi ích đa chiều đối với cả đường huyết, huyết áp và mỡ máu ở người tiền tiểu đường ^[2], ^[1].

Dữ liệu thực nghiệm trên động vật củng cố bằng chứng

Các dữ liệu lâm sàng kể trên hoàn toàn đồng nhất với các quan sát thực nghiệm tiền lâm sàng trước đó trên các mô hình động vật mắc bệnh tiểu đường ^[3], ^[7], ^[8].

Trong một nghiên cứu tiến hành trên chuột biến đổi gen mắc tiểu đường KK-Ay, việc bổ sung 1% chiết xuất PMI-5011 vào khẩu phần ăn liên tục trong 8 tuần đã làm tăng độ nhạy insulin và khuếch đại hoạt động của thụ thể insulin tại cơ xương ^[3]. Đáng chú ý, chiết xuất này làm giảm hoạt tính của proteasome 20S và giảm biểu hiện gen của một số protein ubiquitin cụ thể, qua đó hạn chế sự suy thoái protein cơ bắp do biến chứng đái tháo đường ^[3].

Một nghiên cứu khác tiến hành thử nghiệm dịch chiết Tarralin trên chuột KK-A(gamma) mắc tiểu đường với liều 500 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày bằng đường uống qua ống xông trong 7 ngày ^[7]. Kết quả cho thấy mức đường huyết cao đã giảm 24%, từ 479 ± 25 mg/dl xuống 352 ± 16 mg/dl so với nhóm đối chứng ^[7]. Để so sánh, các loại thuốc điều trị tiểu đường thông dụng là troglitazone (30 mg/kg/ngày) và metformin (300 mg/kg/ngày) làm giảm đường huyết lần lượt là 28% và 41% ^[7]. Nồng độ insulin trong máu chuột cũng giảm 33% ở nhóm dùng Tarralin, 48% ở nhóm dùng troglitazone và 52% ở nhóm dùng metformin ^[7]. Khi thử nghiệm trên chuột bị gây tiểu đường bằng streptozotocin (STZ), liều dùng tương tự trong 7 ngày cũng làm giảm đường huyết 20%, từ 429 ± 41 xuống 376 ± 58 mg/dl ^[7].

Điều thú vị là trên động vật khỏe mạnh không mắc bệnh tiểu đường, việc sử dụng chiết xuất ngải thơm không làm thay đổi biểu hiện enzym PEPCK, không làm tụt đường huyết và không làm thay đổi nồng độ insulin ^[7]. Điều này gợi ý rằng chiết xuất thảo mộc này dường như chỉ phát huy tác động điều hòa khi hệ thống chuyển hóa bị rối loạn ^[7]. Khi nghiên cứu trên chuột béo phì do ăn nhiều chất béo (C57BL/6J) được bổ sung 1% chiết xuất PMI-5011 trong 30 ngày, các nhà khoa học không thấy sự thay đổi về quá trình tân tạo mỡ (de novo lipogenesis) tại gan hay mô mỡ, nhưng ghi nhận nồng độ các axit béo chuỗi dài tự do trong huyết tương giảm rõ rệt ^[8].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các dữ liệu khoa học về ngải thơm rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận các kết quả này một cách khách quan để tránh những ngộ nhận có hại cho sức khỏe.

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc ăn vài cọng lá ngải thơm tươi trong bữa ăn với việc sử dụng chiết xuất thảo mộc liều cao trong nghiên cứu. Thử nghiệm trên người sử dụng liều 1000 mg chiết xuất chuẩn hóa mỗi lần, dùng hai lần một ngày liên tục suốt 90 ngày ^[2]. Lá ngải thơm tươi dùng làm gia vị chủ yếu chứa nước, chất xơ và hàm lượng hoạt chất phenolic thấp hơn rất nhiều lần so với các chế phẩm chiết xuất ethanol cô đặc ^[1]. Do đó, chỉ thêm ngải thơm vào canh hay salad không thể tạo ra nồng độ hoạt chất đủ mạnh để hạ đường huyết tức thì như thuốc.

Một hiểu lầm khác là coi ngải thơm như một phương thức thay thế hoàn toàn thuốc điều trị tiểu đường. Nghiên cứu lâm sàng được trích dẫn mới chỉ thực hiện trên cỡ mẫu rất nhỏ gồm 24 bệnh nhân rối loạn dung nạp glucose trong 90 ngày ^[2]. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô hàng nghìn người kéo dài nhiều năm để khẳng định ngải thơm có thể thay thế metformin hay các liệu pháp điều trị chuẩn khác. Việc tự ý bỏ thuốc được bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng ngải thơm có thể dẫn đến nguy cơ biến chứng cấp tính nguy hiểm do tăng đường huyết mất kiểm soát.

Ai nên thận trọng khi muốn dùng ngải thơm?

Mặc dù là thảo mộc quen thuộc, việc sử dụng ngải thơm dưới dạng chế phẩm bổ sung hàm lượng cao cần có sự cẩn trọng trên một số nhóm đối tượng:

Người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường: Do chiết xuất ngải thơm có khả năng làm tăng độ nhạy insulin và hỗ trợ hạ đường huyết, việc phối hợp đồng thời các chế phẩm bổ sung này với các thuốc hạ đường huyết như metformin, sulfonylurea hoặc insulin ngoại sinh có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức ^[2], ^[7]. Bệnh nhân cần theo dõi sát chỉ số đường huyết mao mạch và tham khảo ý kiến bác sĩ để điều chỉnh liều thuốc nếu cần.

Người có tiền sử dị ứng thực vật: Ngải thơm thuộc họ Cúc (Asteraceae) ^[1]. Những người có cơ địa dị ứng với các loài thực vật cùng họ như hoa cúc, cỏ phấn hương hoặc bồ công anh cần thận trọng khi tiếp xúc hoặc dùng ngải thơm vì nguy cơ xuất hiện phản ứng dị ứng chéo.

Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng nhiều loại thuốc: Do chiết xuất ngải thơm có thể tác động đến men gan và quá trình chuyển hóa tại gan thông qua việc điều hòa các enzym như PEPCK ^[7], người có bệnh gan tiến triển hoặc phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú nên tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ dạng thực phẩm bổ sung cô đặc nào từ thảo mộc này.

Gợi ý áp dụng ngải thơm hợp lý trong đời sống hằng ngày

Nếu yêu thích hương vị của ngải thơm, người bệnh tiền tiểu đường và tiểu đường tuýp 2 hoàn toàn có thể đưa loại rau gia vị này vào thực đơn hằng ngày như một phần của chế độ ăn uống lành mạnh:

Sử dụng làm gia vị tươi hoặc khô: Lá ngải thơm có mùi thơm thảo mộc hơi nồng nhẹ, rất thích hợp để ướp các món ức gà, cá nướng hoặc trộn vào các món salad rau củ nhiều chất xơ. Việc dùng ngải thơm để tăng độ đậm đà của món ăn giúp giảm bớt nhu cầu sử dụng muối và đường khi nêm nếm, gián tiếp hỗ trợ kiểm soát huyết áp và cân nặng ^[2].

Kết hợp trong chế độ ăn cân bằng: Thay vì kỳ vọng ngải thơm hoạt động như một "thần dược", hãy kết hợp nó trong một cấu trúc bữa ăn giàu chất xơ, giàu protein nạc và kiểm soát lượng carbohydrate phức hợp. Các món rau trộn dùng giấm táo cùng vài nhánh ngải thơm xắt nhỏ trước bữa ăn có thể tạo cảm giác ngon miệng và hỗ trợ tiêu hóa tốt hơn.

Sử dụng dạng chế phẩm bổ sung: Nếu có ý định sử dụng các sản phẩm chứa chiết xuất chuẩn hóa ngải thơm (Artemisia dracunculus) để hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin theo các thông tin nghiên cứu ^[2], ^[1], người bệnh dứt khoát phải thông báo cho bác sĩ điều trị. Không bao giờ tự ý mua và dùng các sản phẩm không rõ nguồn gốc hoặc tự ý tăng liều.

Tóm lại, ngải thơm là một loại thảo mộc giàu tiềm năng với các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất của nó hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin, giảm HbA1c và hỗ trợ sức khỏe tim mạch ^[2], ^[3]. Tuy nhiên, việc rắc thêm lá ngải thơm vào bữa ăn chỉ nên được xem là một thói quen ẩm thực lành mạnh hỗ trợ lối sống, hoàn toàn không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng cá thể hóa, luyện tập thể lực và phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực.