Nỗi lo mang tên u xơ tử cung và tinh dầu hoa anh thảo

Tinh dầu hoa anh thảo (Evening Primrose Oil) từ lâu đã trở thành sản phẩm quen thuộc trong tủ thuốc của nhiều phụ nữ nhằm điều hòa kinh nguyệt, giảm đau ngực hay cải thiện các triệu chứng khó chịu giai đoạn mãn kinh. Tuy nhiên, với những người không may phát hiện có khối u xơ tử cung, việc sử dụng sản phẩm này thường đi kèm sự hoang mang lớn. Không ít người lo lắng hoạt tính nội tiết của thảo dược này có thể kích thích tế bào u phát triển nhanh hơn.

Để trả lời thẳng thắn thắc mắc này: Hiện tại chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp nào chứng minh tinh dầu hoa anh thảo làm tăng kích thước khối u xơ tử cung. Tuy vậy, do tinh dầu hoa anh thảo có đặc tính phytoestrogen (estrogen thực vật), có khả năng tương tác với các thụ thể estrogen trong cơ thể [1], những bệnh nhân có khối u nhạy cảm với hormone vẫn cần hết sức cẩn trọng và theo dõi y khoa sát sao khi dùng.

Bản chất khối u xơ và sự phụ thuộc vào nội tiết tố nữ

U xơ tử cung là khối u lành tính phổ biến ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, chịu sự chi phối mạnh mẽ từ hệ thống nội tiết tố, đặc biệt là estrogen [2]. Nồng độ thụ thể estrogen trong các mô u xơ tử cung cao hơn rõ rệt so với các mô cơ trơn bình thường ở xung quanh [3]. Bên cạnh đó, nghiên cứu cho thấy mRNA thụ thể estrogen gia tăng nhiều hơn ở khối u so với lớp cơ tử cung khỏe mạnh [4].

Khối u xơ cũng biểu hiện quá mức enzyme aromatase p450 – một loại men chịu trách nhiệm chuyển đổi androgen thành estrogen nội sinh tại chỗ, tạo điều kiện thuận lợi cho u phát triển [4]. Việc sử dụng các chất chủ vận estrogen có liên quan đến việc gia tăng tỷ lệ mắc u xơ tử cung [4]. Không chỉ vậy, estrogen còn điều hòa tăng các yếu tố tăng trưởng biểu bì cùng yếu tố tăng trưởng biến đổi beta-1 và beta-3 (TGF-beta1, TGF-beta3), vốn là những tác nhân thúc đẩy sự tăng sinh tế bào khối u [4].

Môi trường estrogen cao bất thường kéo dài, thiếu sự đối kháng chu kỳ của progesterone, là điều kiện then chốt để hình thành và nuôi dưỡng khối u xơ [3].

Cơ chế tác động estrogen của tinh dầu hoa anh thảo

Viên nang tinh dầu hoa anh thảo được xác định là một chế phẩm thảo dược có đặc tính phytoestrogen [1]. Cơ chế tác động của nó diễn ra thông qua việc tương tác trực tiếp với các thụ thể estrogen trong cơ thể người, hoạt động như một chất chủ vận (agonist) hoặc chất đối kháng (antagonist) tùy thuộc vào nồng độ nội tiết môi trường [1].

Khi nồng độ estrogen nội sinh trong cơ thể ở mức thấp (chẳng hạn như giai đoạn mãn kinh), các phytoestrogen này có thể cung cấp hiệu ứng estrogen mạnh hơn nhằm bù đắp sự thiếu hụt của hormone sinh dục 17 beta-estradiol [1]. Chính vì khả năng gắn vào thụ thể estrogen này, nhiều nghi vấn khoa học được đặt ra về khả năng tinh dầu hoa anh thảo tác động lên các thụ thể vốn đang biểu hiện quá mức tại khối u xơ tử cung [1, 4].

Ngoài ra, tinh dầu hoa anh thảo còn cung cấp các acid béo thiết yếu, tiêu biểu là gamma-linolenic acid (GLA), có ảnh hưởng đến nhiều quá trình sinh lý của cơ thể nữ giới [5].

Bằng chứng khoa học hiện có nói lên điều gì?

Đến nay, các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đo đạc kích thước u xơ tử cung khi dùng tinh dầu hoa anh thảo còn thiếu vắng. Dù vậy, dữ liệu từ các nghiên cứu liên quan giúp làm sáng tỏ phần nào bức tranh tác động của dược liệu này:

Thứ nhất, nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đơn mù công bố năm 2021 đánh giá tác dụng của viên nang tinh dầu hoa anh thảo trên phụ nữ sau mãn kinh [1]. Nghiên cứu ghi nhận thuốc không làm thay đổi mức độ nghiêm trọng, thời gian kéo dài hay tần suất của các cơn bốc hỏa, nhưng có hiệu quả đối với tần suất và mức độ của chứng đổ mồ hôi đêm [1]. Các tác giả ghi nhận tinh dầu hoa anh thảo có khả năng kích hoạt thụ thể estrogen [1].

Thứ hai, một nghiên cứu lâm sàng đánh giá tác động của tinh dầu hoa anh thảo trên u xơ tuyến vú (fibroadenomas - một dạng khối u lành tính nhạy cảm với hormone) trong vòng 6 tháng [6]. Kết quả cho thấy 11 trong số 21 đối tượng (tỷ lệ 52%) dùng tinh dầu hoa anh thảo giảm kích thước khối u, trong khi nhóm chứng có 8 trong số 19 người (tỷ lệ 42%) ghi nhận u nhỏ lại [6]. Sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê, cho thấy tinh dầu hoa anh thảo không làm thay đổi đáng kể diễn tiến tự nhiên của dạng u xơ lành tính này [2, 5].

Thứ ba, một thử nghiệm lâm sàng bán ngẫu nhiên thực hiện năm 2015 trên 90 bệnh nhân bị đau ngực theo chu kỳ nhằm so sánh hạt lanh, tinh dầu hoa anh thảo (uống 2 viên 1000 mg/ngày) và Vitamin E (400 IU/ngày) dùng trong 2 chu kỳ kinh nguyệt [7]. Kết quả chỉ ra tinh dầu hoa anh thảo có xu hướng làm giảm thời gian đau ngực nhưng mức giảm không đạt ý nghĩa thống kê (p = 0.058), trong khi hạt lanh mang lại hiệu quả rõ rệt (p = 0.006) [7].

Ở khía cạnh can thiệp sản phụ khoa, tinh dầu hoa anh thảo đặt âm đạo đã được chứng minh có tác dụng làm chín muồi và giãn mở cổ tử cung trước khi nội soi buồng tử cung hiệu quả hơn dùng thanh nong laminaria [5].

Lợi ích, giới hạn bằng chứng và các yếu tố nguy cơ khác

Cần phân định rõ ràng giữa thuốc điều trị u xơ và thảo dược bổ trợ. Tinh dầu hoa anh thảo hoàn toàn không phải là thuốc làm teo hay loại bỏ khối u xơ tử cung [5]. Các nghiên cứu can thiệp nội tiết mạnh mẽ nhằm ức chế u xơ hiện nay chủ yếu dùng thuốc ức chế giải phóng gonadotropin như linzagolix để triệt tiêu nồng độ steroid sinh dục [8].

Mặt khác, nguy cơ phát triển u xơ tử cung còn chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi lối sống và chuyển hóa. Tình trạng béo phì và mỡ nội tạng làm gia tăng nồng độ estrone máu thông qua men aromatase trong mô mỡ, đẩy cao nguy cơ hình thành u xơ [3]. Phụ nữ có tỷ lệ mỡ cơ thể trên 30% hoặc chỉ số mỡ nội tạng cao có nguy cơ mắc u xơ tử cung tăng rõ rệt [3]. Đồng thời, sự mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột (gut dysbiosis) cũng được xem là yếu tố liên quan đến tình trạng ưu thế estrogen trong bệnh sinh u xơ [2].

Do đó, người bệnh không nên chỉ tập trung lo lắng vào một loại thảo dược mà bỏ quên việc kiểm soát cân nặng, mỡ nội tạng và chế độ ăn cân bằng [4, 8].

Hiểu lầm thường gặp và đối tượng cần thận trọng

Một hiểu lầm phổ biến là xem mọi thảo dược tự nhiên đều an toàn tuyệt đối hoặc ngược lại, quy chụp rằng uống tinh dầu hoa anh thảo sẽ ngay lập tức làm khối u xơ bùng phát kích thước. Thực tế, phytoestrogen trong hoa anh thảo có cơ chế tác động kép, vừa có thể chủ vận vừa có thể đối kháng thụ thể estrogen tùy theo môi trường nội tiết từng người [1].

Tuy nhiên, các đối tượng sau cần hết sức thận trọng khi cân nhắc dùng tinh dầu hoa anh thảo:

  • Phụ nữ đã được chẩn đoán u xơ tử cung kích thước lớn hoặc u xơ đang gây biến chứng như chảy máu kinh nguyệt nhiều [3, 6].
  • Người có khối u xơ nằm ở vị trí dưới niêm mạc gây biến dạng buồng tử cung hoặc gây cản trở khả năng sinh sản [4].
  • Phụ nữ thừa cân, béo phì hoặc có tỷ lệ mỡ cơ thể cao, bởi cơ thể vốn đã ở trong trạng thái kích thích estrogen nội sinh liên tục [3].
  • Bệnh nhân đang sử dụng các liệu pháp hormone thay thế hoặc thuốc điều trị ức chế hormone đặc hiệu [1, 3].

Áp dụng thực tế an toàn và kết luận

Trong trường hợp được chỉ định hoặc cho phép sử dụng để hỗ trợ chứng đau ngực lành tính, liều dùng tinh dầu hoa anh thảo trong các tài liệu y khoa thường dao động từ 2,6 đến 5,2 g mỗi ngày (tương ứng với lượng gamma-linolenic acid từ 250 đến 600 mg/ngày) [5]. Đối với chứng đau ngực chu kỳ, liều dùng nghiên cứu là 2 viên nang 1000 mg mỗi ngày uống duy trì qua các chu kỳ kinh [7].

Nếu có ý định dùng sản phẩm này, chị em nên đi siêu âm phụ khoa để xác định chính xác kích thước và vị trí khối u. Khi sử dụng, cần uống cùng bữa ăn để tăng hấp thu và phải tái khám siêu âm định kỳ sau 3 đến 6 tháng. Khi xuất hiện các dấu hiệu như rong kinh, kinh nguyệt ra nhiều bất thường hoặc đau tức vùng chậu, cần dừng ngay và đến bệnh viện kiểm tra [3, 6].

Nhìn chung, tinh dầu hoa anh thảo chưa bị chứng minh là thủ phạm trực tiếp làm u xơ tử cung to lên, nhưng hoạt tính tương tác với thụ thể estrogen của nó đòi hỏi người bệnh không được chủ quan [1]. Phụ nữ có u xơ tử cung nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa phụ sản trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nội tiết nào để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.