Nhiều người có thói quen hãm một ấm trà thảo mộc lớn vào buổi tối, sau đó cất phần còn lại vào tủ lạnh để ngày hôm sau uống tiếp nhằm tiết kiệm thời gian. Tuy nhiên, không ít người lại băn khoăn liệu nước trà để qua đêm như vậy có bị biến chất hay tự sản sinh ra các chất độc gây hại cho cơ thể hay không.
Câu trả lời ngắn gọn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Nước trà thảo mộc được đậy kín và bảo quản đúng cách trong ngăn mát tủ lạnh qua đêm không tự sinh ra độc tố nguy hiểm. Các hoạt chất chống oxy hóa quý giá trong trà nhìn chung vẫn giữ được sự ổn định tương đối tốt trong vòng 24 giờ đầu tiên, miễn là dụng cụ chứa đựng sạch sẽ và được che chắn khỏi tác động của ánh sáng.
Thói quen trữ trà và mối lo ngại về độ an toàn
Trà thảo mộc từ lâu đã trở thành thức uống quen thuộc nhờ hương vị thanh nhẹ và nhiều lợi ích sinh học đối với sức khỏe [1]. Không ít gia đình thường nấu hoặc hãm các loại lá thảo mộc với số lượng lớn để uống dần trong cả ngày hoặc để qua đêm.
Dù vậy, nỗi lo về việc trà bị thiu, xuất hiện vị lạ hoặc hình thành độc tố sau một đêm bảo quản lạnh vẫn khiến nhiều người e dè. Sự e ngại này xuất phát từ việc các loại nước sắc thảo mộc vốn là môi trường chứa nhiều hợp chất tự nhiên nhạy cảm và có thể bị biến đổi khi tiếp xúc với môi trường xung quanh [2].
Các chuyên gia kiểm nghiệm dược liệu quốc tế cũng nhấn mạnh rằng các sản phẩm dạng lỏng từ thảo mộc luôn phải trải qua quy trình kiểm soát vi sinh vật và độ ổn định hóa học rất nghiêm ngặt trước khi đến tay người tiêu dùng [3]. Do đó, việc hiểu rõ các biến đổi diễn ra trong nước trà khi để tủ lạnh là rất cần thiết để sử dụng an toàn.
Cơ chế biến đổi các chất trong nước trà sau khi pha
Nước chiết từ thảo mộc là một hỗn hợp phức tạp chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học khác nhau như polyphenol, flavonoid, tannin và alkaloid [2]. Khi lá trà khô tiếp xúc với nước nóng, các hoạt chất này hòa tan vào nước tạo nên màu sắc, mùi thơm cùng các hoạt tính chống oxy hóa [4].
Sau khi pha xong, các phản ứng hóa học tự nhiên vẫn tiếp diễn liên tục trong dung dịch lỏng. Tùy thuộc vào bản chất của từng loại hợp chất, một số chất có thể bị phân giải hoặc chuyển hóa thành các dạng phân tử khác theo thời gian bảo quản [2].
Hiện tượng suy giảm một phần hoạt tính sinh học thường là do quá trình oxy hóa tự nhiên khi tiếp xúc với không khí hoặc do tác động của nhiệt độ và ánh sáng [4]. Tuy nhiên, sự phân rã này đơn thuần chỉ làm hao hụt hàm lượng dinh dưỡng và thay đổi hương vị, chứ không đồng nghĩa với việc tự phát sinh các chất độc hóa học cấp tính nếu không có sự xâm nhập của vi khuẩn từ bên ngoài.
Các nghiên cứu nói gì về độ ổn định của trà thảo mộc
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm để theo dõi chính xác những gì xảy ra bên trong nước trà thảo mộc qua từng mốc thời gian bảo quản.
Một nghiên cứu công bố vào năm 2021 đã đánh giá chi tiết sự biến đổi thành phần polyphenol và khả năng chống oxy hóa của dịch hãm lá lựu tươi trong suốt 24 giờ lưu trữ, được phân tích tại các mốc 0, 2, 4, 6, 8 và 24 giờ [5]. Kết quả quang phổ cho thấy tổng lượng phenol (dao động 131,40 đến 133,47 mg axit gallic/g) và ortho-diphenol (dao động 239,91 đến 244,25 mg axit gallic/g) không có sự thay đổi đáng kể nào [5].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận dịch hãm duy trì độ ổn định rất cao đối với flavonoid trên 98% (đạt 53,30 đến 55,84 mg rutin/g) và tannin ngưng tụ trên 82% (đạt 102,15 đến 124,20 mg epicatechin/g) [5]. Khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ của trà vẫn được bảo tồn trên 90% (từ 1,5 đến 2,2 mmol Trolox/g) trong toàn bộ chu kỳ 24 giờ bảo quản [5]. Mặc dù phân tích sắc ký phát hiện có 7 hợp chất giảm đi và 11 hợp chất gia tăng, tổng thể hoạt tính vẫn được giữ vững nhờ sự chuyển đổi và bù trừ linh hoạt giữa các nhóm chất [5].
Trước đó, một nghiên cứu vào năm 2011 đã khảo sát các dạng dịch hãm và sắc trong nước của 4 loài thảo mộc gồm cỏ roi ngựa chanh, thì là, bạc hà pulegium và bạc hà lục ở các mốc thời gian lưu trữ dài ngày gồm 0, 30, 60 và 120 ngày [1]. Kết quả cho thấy phương pháp hãm luôn mang lại khả năng chống oxy hóa tốt hơn so với phương pháp sắc cô đặc [1].
Trong số các loài được khảo sát, dịch hãm bạc hà lục thể hiện hoạt tính chống oxy hóa cao nhất ở mọi thời điểm lưu trữ nhờ sự kết hợp hài hòa giữa phenolic, flavonoid và axit ascorbic [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng khẳng định thời gian lưu trữ kéo dài sẽ gây ảnh hưởng rõ rệt đến hàm lượng và hoạt tính chống oxy hóa, trong đó flavonoid và lượng đường khử là các chỉ số biến động mạnh nhất [1].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2019 về độ ổn định vi sinh vật của dung dịch chứa rutin cho thấy sự phát triển của vi sinh vật phụ thuộc rất lớn vào nhiệt độ bảo quản [6]. Khi bảo quản ở nhiệt độ lạnh đông âm 20 độ C thì hoàn toàn không có sự phát triển của vi khuẩn, trong khi ở nhiệt độ mát mẻ thì nguy cơ phát triển của vi sinh vật cũng giảm đi đáng kể so với môi trường thông thường [6].
Ánh sáng và bao bì quyết định chất lượng nước trà
Nhiệt độ thấp của tủ lạnh giúp ức chế đáng kể tốc độ oxy hóa và sự sinh sôi của vi sinh vật, nhưng ánh sáng lại là một yếu tố phá hủy thường bị bỏ quên [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã khảo sát ảnh hưởng của điều kiện bảo quản lạnh ở 4 độ C dưới ánh sáng và trong bóng tối đối với dịch hãm trà yerba mate [4]. Trong thử nghiệm này, việc hãm 6 g lá khô trong nước nóng suốt 10 phút giúp chiết xuất được lượng axit caffeoylquinic (CQA) tối đa khoảng 175 mg trên 150 mL nước [4].
Khi đem dịch trà bảo quản trong ngăn mát 4 độ C suốt 10 ngày, trà được đựng trong bình màu nâu tối màu hoàn toàn không có sự thay đổi đáng kể nào về hoạt tính chống oxy hóa, tổng hàm lượng phenolic cũng như lượng CQA [4]. Ngược lại, những mẫu trà đựng trong bình trong suốt để ánh sáng chiếu vào lại bị suy giảm nghiêm trọng cả về hàm lượng hoạt chất lẫn khả năng chống oxy hóa [4].
Điều này chứng minh rằng việc bảo quản trà trong tủ lạnh qua đêm có an toàn và giữ trọn vẹn dưỡng chất hay không phụ thuộc rất lớn vào vật dụng chứa đựng. Nếu để trà trong cốc không đậy nắp hoặc chai nhựa trong suốt dưới ánh đèn tủ lạnh, các phản ứng quang hóa sẽ làm trà nhanh hỏng và biến chất [4].
Những hiểu lầm phổ biến khi bảo quản trà qua đêm
Nhiều người tin rằng nước trà để qua đêm dù để ở nhiệt độ nào cũng sẽ chuyển hóa thành "thuốc độc" gây hại cho dạ dày hoặc gan. Đây là một quan niệm phóng đại và chưa chính xác về mặt khoa học thực nghiệm đối với các mẫu trà được trữ lạnh đúng quy cách [4][5].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng trà thảo mộc có tính kháng khuẩn tự nhiên nên để ở ngoài nhiệt độ phòng qua đêm vẫn an toàn. Thực tế, nước trà sau khi pha chứa độ ẩm rất cao, nếu để ngoài môi trường ấm và ẩm thì nấm mốc hoặc tạp khuẩn từ không khí sẽ rất dễ xâm nhập và phát triển nhanh chóng [2].
Một quan niệm sai lầm khác là nghĩ rằng cất trà vào tủ lạnh thì có thể để bao lâu tùy thích mà không mất chất. Mặc dù trà có thể ổn định tốt trong 24 giờ đầu, nhưng thời gian lưu trữ càng kéo dài thì các hợp chất hoạt tính như flavonoid sẽ càng suy giảm đáng kể theo quy luật biến đổi tự nhiên [1][5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng trà thảo mộc
Trà thảo mộc mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe nhưng một số nhóm người vẫn cần lưu ý đặc biệt khi sử dụng, nhất là các loại nước sắc thảo mộc đã qua bảo quản.
Những người có hệ tiêu hóa yếu, dễ bị lạnh bụng hoặc hội chứng ruột kích thích không nên uống nước trà vừa lấy trực tiếp từ tủ lạnh ra. Nước lạnh kết hợp với một lượng tannin có sẵn trong trà thảo mộc có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, dẫn đến cảm giác cồn cào hoặc khó tiêu [5].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần hết sức cẩn trọng với các loại trà thảo mộc có thành phần dược tính mạnh như bạc hà pulegium hay các bài thuốc cổ truyền [1]. Nhiều loài thảo mộc chứa các alkaloid hoặc tinh dầu có thể gây co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến huyết áp nếu dùng không đúng liều lượng [2].
Người mắc các bệnh mãn tính về thận hoặc tim mạch đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng trà thảo mộc thường xuyên. Một số hoạt chất tự nhiên trong thảo mộc có thể tương tác với thuốc điều trị, làm thay đổi sinh khả dụng hoặc tạo gánh nặng cho chức năng lọc của cơ thể [2].
Hướng dẫn bảo quản và sử dụng trà đúng cách tại nhà
Để việc thưởng thức trà thảo mộc vừa mang lại lợi ích sức khỏe vừa đảm bảo an toàn tối đa, bạn nên áp dụng các bước chuẩn bị và bảo quản hợp lý sau:
Khi pha trà, bạn nên căn chỉnh tỷ lệ và thời gian hãm thích hợp để tối ưu hóa việc trích xuất các hợp chất quý. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy việc hãm thảo mộc khô trong nước nóng khoảng 10 phút sẽ giúp chiết xuất được tối đa các chất chống oxy hóa quan trọng [4].
Sau khi hãm xong, bạn hãy lọc bỏ hoàn toàn phần bã lá thảo mộc. Việc ngâm bã trà quá lâu trong nước không chỉ làm nước trà bị đắng chát do phóng thích quá nhiều tannin mà còn làm tăng nguy cơ biến chất [5].
Nếu muốn để qua đêm, bạn cần rót trà vào các bình thủy tinh sẫm màu có nắp đậy thật kín để ngăn ngừa sự xâm nhập của vi khuẩn và tránh tác hại từ ánh sáng [4]. Đặt bình trà vào ngăn mát tủ lạnh ở nhiệt độ khoảng 4 độ C ngay khi trà nguội bớt [4].
Trà thảo mộc bảo quản lạnh nên được sử dụng hết trong vòng 24 giờ để đảm bảo hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa được bảo toàn ở mức trên 90% [5]. Trước khi uống lại vào ngày hôm sau, bạn có thể để trà về nhiệt độ phòng hoặc hâm ấm nhẹ, tuyệt đối không dùng nếu trà xuất hiện váng nhớt, có mùi chua hoặc màu sắc biến đổi bất thường.
Lời khuyên tổng kết
Nước trà thảo mộc để qua đêm trong tủ lạnh không sinh ra độc tố gây hại nếu được thực hiện trong điều kiện vệ sinh sạch sẽ và bảo quản đúng cách. Dù vậy, việc pha một lượng vừa đủ để uống tươi trong ngày vẫn là giải pháp lý tưởng nhất giúp bạn tận hưởng trọn vẹn hương vị tự nhiên và giá trị dinh dưỡng của thảo mộc. Hãy luôn lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu bạn có bệnh lý nền cần điều trị.
