Mùa hè nắng gắt khiến nhiều bậc phụ huynh đau đầu khi trẻ bỗng dưng quay mặt với chén cơm, chỉ đòi uống nước lạnh hoặc ăn vặt. Nhiều gia đình lo lắng trẻ sụt cân nên cố ép con ăn thật nhiều thịt cá hoặc pha sữa đặc hơn bình thường, vô tình làm bữa ăn trở nên căng thẳng.
Thực tế, việc trẻ giảm cảm giác thèm ăn khi trời nóng là phản ứng sinh lý tự nhiên của cơ thể để điều hòa thân nhiệt [1]. Để giúp trẻ dễ nuốt mà vẫn đủ chất, cha mẹ cần ưu tiên bù nước chủ động, làm mát không gian ăn uống và chuyển sang các món ăn giàu nước, dễ tiêu hóa thay vì ép trẻ ăn các món khô đặc.
Cơ chế khiến trẻ chán ăn và nhanh mệt vào mùa hè
Nhiệt độ môi trường tác động trực tiếp đến hành vi ăn uống thông qua cơ chế điều hòa cảm giác thèm ăn sinh lý chứ không đơn thuần do việc bảo quản hay tiếp cận thực phẩm [1]. Khi thời tiết nắng nóng, cơ thể tự động giảm tiêu thụ chất bột đường (carbohydrate) và chất đạm (protein), trong khi lượng chất béo tiêu thụ lại không giảm, từ đó làm tăng nguy cơ hình thành chế độ ăn tỷ lệ chất béo cao [1]. Việc giảm ăn chất đạm và bột đường giúp cơ thể hạn chế sinh nhiệt trong quá trình tiêu hóa, nhưng lại khiến cha mẹ cảm thấy trẻ "biếng ăn" các món chính.
Song song với việc giảm ăn, trẻ em rất dễ rơi vào trạng thái thiếu nước trong mùa nắng. Ở trẻ từ 9 đến 11 tuổi, tổng lượng nước trong cơ thể dao động khoảng 20 đến 23 lít [2]. So với người lớn, trẻ em có thể tích dịch cơ thể trên mỗi đơn vị diện tích bề mặt da nhỏ hơn [3]. Đặc điểm sinh lý này khiến trẻ dễ bị giảm tiết mồ hôi để duy trì huyết áp khi mất nước, dẫn đến nhiệt độ trung tâm của cơ thể tăng cao nhanh hơn khi vận động dưới trời nóng [3].
Đáng lưu ý, cảm giác khát của trẻ thường không theo kịp tốc độ mất nước thực tế. Trẻ vận động trong môi trường nóng thường rơi vào tình trạng "mất nước tự nguyện", tức là trẻ chỉ uống một lượng nước ít hơn nhiều so với lượng dịch đã mất qua mồ hôi nếu người lớn không nhắc nhở hoặc bắt buộc uống [4]. Khi cơ thể thiếu nước nhẹ, trẻ sẽ mệt mỏi, khô miệng và càng khó nuốt thức ăn đặc.
Nghiên cứu khoa học nói gì về ăn uống và bù nước mùa nóng?
Nhiều công trình nghiên cứu đã làm rõ tác động của nhiệt độ lên khẩu phần ăn và tình trạng dịch cơ thể ở các nhóm tuổi khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2025 tại Trung Quốc đã cung cấp bằng chứng hệ thống đầu tiên về việc tiếp xúc ngắn hạn với thời tiết nóng làm giảm lượng tiêu thụ chất bột đường và chất đạm ở các hộ gia đình [1]. Đáng chú ý, việc sử dụng quạt hoặc máy điều hòa nhiệt độ giúp giảm thiểu tác động này nhờ cải thiện sự thoải mái nhiệt, trong khi tủ lạnh hầu như không mang lại tác dụng tương tự [1].
Về khả năng tự bù nước của trẻ, một nghiên cứu thực hiện năm 1980 trên 11 bé trai từ 10 đến 12 tuổi đã cho các em đạp xe ở mức 45% khả năng hiếu khí trong phòng nóng 39 độ C, độ ẩm 45% [4]. Kết quả cho thấy khi chỉ uống theo cảm giác khát tự nguyện, các em chỉ nạp vào lượng nước bằng 72% so với khi được yêu cầu uống bù đủ lượng mất đi, dẫn đến mất nước lũy tiến ở mức 0,3% trọng lượng cơ thể mỗi giờ [4]. Lượng nước tiểu giảm xuống còn 55,7 ml/giờ (so với 81,6 ml/giờ khi uống đủ) và độ thẩm thấu nước tiểu tăng vọt lên 880 meq/lít (so với 523 meq/lít) [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở cùng một tỷ lệ phần trăm sụt cân do mất nước, trẻ em có mức tăng nhiệt độ trực tràng lớn hơn so với người trưởng thành gầy [4].
Tình trạng mất nước khi vận động tự do ngoài trời cũng được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2020 trên nhóm trẻ em không béo phì, thường xuyên vận động vào mùa hè [3]. Dù điều kiện thời tiết trong thử nghiệm tương đối ôn hòa, lượng mồ hôi mất đi ước tính qua thay đổi trọng lượng cơ thể vẫn trung bình ở mức 2,0%, và có tới 22% số trẻ (4 bé trai) mất từ 3% trọng lượng cơ thể trở lên [3]. Giới hạn của nghiên cứu này là chưa thực hiện so sánh trực tiếp với người lớn trong điều kiện mất nước có kiểm soát [3].
Ở quy mô trường học, khảo sát năm 2015 trên 519 học sinh từ 9 đến 11 tuổi tại Ai Cập đã thu thập mẫu nước tiểu và bảng hỏi sau bữa sáng [2]. Kết quả đo độ thẩm thấu nước tiểu trung bình lên tới 814 mOsmol/kg; trong đó 57% trẻ có mức trên 800 mOsmol/kg và 24,7% trên 1000 mOsmol/kg [2]. Đáng báo động, có tới 63% trẻ bỏ bữa sáng, và tổng lượng nước nạp vào buổi sáng dưới 400 ml làm tăng đáng kể nguy cơ mất nước khi đến trường [2].
Trong điều kiện sống tự nhiên khắc nghiệt hơn, nghiên cứu năm 2022 trên 266 hộ gia đình Tsimane (gồm 224 nam, 235 nữ, 219 trẻ em ở vùng nóng ẩm Bolivia) và 136 hộ gia đình Daasanach (gồm 107 nam, 120 nữ, 102 trẻ em ở vùng nóng khô Kenya) đã phân tích mẫu nước tiểu điểm để tìm tỷ lệ nước tiểu cô đặc (tỷ trọng từ 1,021 trở lên) [5]. Tỷ lệ thiếu nước ở trẻ em Tsimane là 37,0% và trẻ em Daasanach là 31,4%, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai vùng (P=0,33) [5]. Tuy nhiên, chỉ số nhiệt tăng thêm 2 độ C làm tăng 23% nguy cơ thiếu nước ở trẻ em Tsimane (P=0,01) [5].
Hiểu lầm nguy hiểm khi chăm trẻ mùa nắng
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho trẻ sơ sinh uống thêm nước lọc hoặc nước mát khi trời nắng. Một tổng quan hệ thống năm 2022 phân tích 18 nghiên cứu tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình khẳng định không có bất kỳ bằng chứng nào cho thấy trẻ dưới 6 tháng tuổi bú mẹ hoàn toàn cần bổ sung thêm thức ăn hay nước uống trong thời tiết nóng [6]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời vì sữa mẹ đã đáp ứng an toàn mọi nhu cầu dinh dưỡng, năng lượng và kháng thể ngay cả khi trời nóng [6].
Hiểu lầm thứ hai là pha đặc sữa công thức hoặc thức ăn vì sợ con ăn ít sẽ thiếu chất. Phân tích 132 ca mất nước ở trẻ dưới một tháng tuổi vào năm 1978 cho thấy tỷ lệ cao trẻ bị mất nước ưu trương có liên quan mật thiết đến chế độ ăn bị pha quá đặc (hyperconcentrated diet) và sự sụt giảm tiết sữa mẹ [7]. Tình trạng này gây sốt cao, tiêu chảy, rối loạn chuyển hóa nghiêm trọng và để lại hệ lụy thần kinh nặng nề về sau [7].
Ngoài ra, việc để trẻ dùng quá nhiều nước ngọt có ga, đồ uống có đường và thức ăn nhanh trong mùa hè để "dỗ" trẻ ăn cũng mang lại hậu quả xấu cho sức khỏe [2]. Song song đó, thói quen bỏ bữa sáng khiến trẻ hụt một lượng lớn dịch và năng lượng ngay từ đầu ngày [2].
Ai nên thận trọng trong những đợt nắng nóng?
Trẻ sơ sinh dưới 1 tháng tuổi và trẻ dưới 6 tháng tuổi là nhóm cần được bảo vệ đặc biệt trước các sai lầm về pha sữa hoặc tự ý cho uống nước [6], [7]. Đối với các bà mẹ đang cho con bú, nghiên cứu năm 2022 cho thấy tình trạng cho con bú làm tăng nguy cơ thiếu nước ở người mẹ lên gấp 3,43 lần (P=0,001) trong môi trường nóng ẩm [5]. Do đó, người mẹ cần uống đủ nước để duy trì nguồn sữa ổn định cho con [5], [7].
Ở nhóm trẻ lớn hơn, những trẻ có thể lực hiếu khí kém, trẻ bị béo phì hoặc chưa kịp thích nghi với thời tiết nắng nóng sẽ gặp nhiều cản trở trong việc tỏa nhiệt, đứng trước nguy cơ cao mắc các bệnh lý do nhiệt khi vận động [3]. Ngoài ra, trẻ em sống ở khu vực nông thôn hoặc trong các gia đình có điều kiện kinh tế - xã hội hạn chế cũng dễ bị chuyển dịch sang chế độ ăn nhiều chất béo bất lợi khi thời tiết khắc nghiệt [1]. Nếu trẻ có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc, hoặc xuất hiện dấu hiệu sốt và tiêu chảy [7], gia đình cần đưa trẻ đi khám và hỏi ý kiến bác sĩ.
Cách đổi thực đơn và thói quen giúp trẻ dễ nuốt
Để khôi phục cảm giác ngon miệng cho trẻ, bước đầu tiên không nằm ở mâm cơm mà ở nhiệt độ phòng. Gia đình nên bật quạt hoặc máy điều hòa nhiệt độ vào giờ ăn để tạo sự thoải mái nhiệt, giúp giảm bớt sự ức chế sinh lý đối với việc tiêu thụ chất đạm và bột đường [1].
Thứ hai, tuyệt đối không để trẻ bỏ bữa sáng [2]. Bữa sáng cần đảm bảo cung cấp từ 400 ml chất lỏng trở lên (tính tổng cả nước uống, sữa, súp, cháo loãng hoặc trái cây mọng nước) để ngăn ngừa nguy cơ thiếu nước ngay từ đầu ngày [2].
Thứ ba, thiết lập lịch uống nước chủ động thay vì đợi trẻ kêu khát [8], [4]. Các cơ sở chăm sóc trẻ và phụ huynh cần giáo dục thói quen uống nước từ sớm để thích ứng với biến đổi khí hậu [8]. Khi trẻ chơi đùa hoặc vận động, cần chia nhỏ lượng nước và nhắc trẻ uống định kỳ để bù lại 2% đến 3% trọng lượng cơ thể có thể mất qua mồ hôi [4], [3].
Thứ tư, điều chỉnh kết cấu và thành phần món ăn. Thay vì các món chiên rán nhiều dầu mỡ dễ làm tăng nguy cơ béo phì mùa nóng [1], hãy ưu tiên trái cây tươi, rau xanh, thực phẩm giàu chất xơ, sữa và các chế phẩm giàu canxi [2]. Các món canh thanh mát, cháo, súp hoặc sữa chua mát vừa giúp trẻ dễ nuốt, vừa bổ sung lượng nước tự nhiên mà không gây quá tải cho hệ tiêu hóa.
Biếng ăn mùa nắng là phản ứng tự nhiên của cơ thể trẻ trước nhiệt độ cao và tình trạng thiếu hụt dịch [1], [4]. Thay vì ép con ăn đặc hay lạm dụng đồ ngọt, cha mẹ hãy làm mát không gian sống, duy trì bữa sáng giàu nước và nhắc con uống nước đều đặn để trẻ đi qua mùa hè khỏe mạnh [1], [2].