Băn khoăn của cha mẹ và bước ngoặt trong quan điểm y khoa
Nhiều bậc phụ huynh khi bắt đầu cho con ăn dặm thường có tâm lý lo ngại trước các loại thực phẩm dễ gây dị ứng như đậu phộng. Quan niệm truyền thống trước đây cho rằng trẻ nhỏ nên kiêng hoàn toàn các món ăn từ đậu phộng trong những năm tháng đầu đời để bảo vệ hệ tiêu hóa non nớt. Thậm chí, nhiều gia đình có tiền sử dị ứng thường chủ động trì hoãn việc cho bé tiếp xúc với thực phẩm này tới khi 3 tuổi [1].
Tuy nhiên, các khuyến cáo dinh dưỡng hiện đại trên thế giới đã đảo ngược hoàn toàn cách tiếp cận này [1]. Thay vì né tránh kéo dài, các cơ quan y tế chuyển sang chiến lược phòng ngừa chủ động bằng cách giới thiệu đậu phộng vào bữa ăn dặm từ rất sớm [1]. Việc trì hoãn thực tế không giúp trẻ an toàn hơn mà còn làm gia tăng nguy cơ mắc dị ứng khi trẻ lớn lên [2]. Bơ đậu phộng mịn chính là dạng thực phẩm lý tưởng nhất để bắt đầu quá trình tập ăn này một cách an toàn cho đường thở của bé.
Trẻ mấy tháng tuổi có thể bắt đầu ăn bơ đậu phộng?
Thời điểm vàng để bắt đầu cho trẻ làm quen với bơ đậu phộng phụ thuộc vào mức độ nguy cơ dị ứng của từng trẻ [3]. Với nhóm trẻ có nguy cơ cao (bị chàm da nặng hoặc dị ứng trứng), các hướng dẫn y khoa tại Anh và Mỹ khuyến nghị có thể bắt đầu tập ăn từ 4 đến 6 tháng tuổi [4], [5]. Đối với những trẻ phát triển bình thường, không có cơ địa chàm nặng, mốc thời gian phù hợp là khoảng 6 tháng tuổi, trùng với thời điểm bắt đầu ăn dặm theo khuyến cáo chung [4], [3].
Các chuyên gia dị ứng quốc tế hiện thống nhất rằng trẻ nên được làm quen với đậu phộng trước 12 tháng tuổi tại các quốc gia có tỷ lệ dị ứng đậu phộng cao [6]. Việc trì hoãn giới thiệu thực phẩm này sau 1 tuổi sẽ làm suy giảm đáng kể hiệu quả phòng ngừa dị ứng tự nhiên của cơ thể [3]. Do đó, giai đoạn từ 4 đến 6 tháng tuổi được xem là "cửa sổ cơ hội" tốt nhất để hệ thống miễn dịch của trẻ hình thành sự thích ứng [3].
Cơ chế sinh học: Vì sao ăn sớm giúp trẻ không bị dị ứng?
Nhiều người lầm tưởng hệ miễn dịch của trẻ sơ sinh quá yếu để xử lý các protein lạ từ các loại hạt. Thực tế, đường tiêu hóa của trẻ trong năm đầu đời có khả năng huấn luyện các tế bào miễn dịch ghi nhận protein đậu phộng là chất dinh dưỡng vô hại. Quá trình tiếp xúc sớm qua đường miệng giúp kích hoạt các kháng thể bảo vệ, ngăn chặn cơ chế tấn công sai lệch của hệ thống phòng vệ cơ thể [7].
Các nghiên cứu miễn dịch học ghi nhận rằng việc cho trẻ ăn đậu phộng đều đặn làm tăng nồng độ kháng thể đặc hiệu IgG4 [7]. Đây là loại kháng thể dung nạp, có vai trò bảo vệ và ngăn chặn phản ứng quá mẫn [7]. Ngược lại, những trẻ bị cách ly hoàn toàn khỏi đậu phộng lại có xu hướng gia tăng nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu [7]. Nồng độ IgE cao chính là tác nhân kích hoạt các tế bào mast giải phóng histamin, gây ra các triệu chứng dị ứng từ nổi mề đay đến khó thở khi tiếp xúc với đậu phộng [7].
Bằng chứng khoa học từ các thử nghiệm lâm sàng lớn
Bước ngoặt lớn nhất trong lịch sử phòng ngừa dị ứng thực phẩm đến từ thử nghiệm lâm sàng LEAP (Learning Early About Peanut Allergy) tiến hành tại Anh [7]. Nghiên cứu này tuyển chọn 834 trẻ sơ sinh trong độ tuổi từ 4 đến 10 tháng, chia thành nhóm có chàm nhẹ không dị ứng trứng và nhóm có chàm nặng, dị ứng trứng hoặc cả hai [7]. Khi phân loại theo kích thước nốt sẩn trên da (skin prick test), nhóm có nốt sẩn trên 4 mm ghi nhận tới 91% trường hợp đã có kháng thể IgE đặc hiệu với đậu phộng [7].
Trong số 640 trẻ thuộc nhóm nguy cơ cao được theo dõi đến 5 tuổi, kết quả cho thấy sự chênh lệch rõ rệt giữa hai chế độ ăn [7]. Với nhóm trẻ ban đầu có phản ứng da âm tính, tỷ lệ mắc dị ứng đậu phộng lúc 5 tuổi ở nhóm được ăn đậu phộng chỉ là 1,9%, thấp hơn rất nhiều so với mức 13,7% ở nhóm kiêng hoàn toàn [7]. Đối với nhóm trẻ vốn đã có phản ứng da dương tính nhẹ ban đầu, việc kiêng cữ dẫn đến tỷ lệ dị ứng lên tới 35,3%, trong khi nhóm được cho ăn thường xuyên chỉ có tỷ lệ dị ứng là 10,6% [7]. Như vậy, việc tập ăn sớm giúp giảm tới 81% nguy cơ dị ứng tương đối ở nhóm trẻ có nguy cơ cao khi lên 5 tuổi [5]. Một tổng kết khác trên trẻ ăn đậu phộng từ 4 đến 11 tháng tuổi cũng ghi nhận chỉ 3% bị dị ứng so với 17% ở nhóm tránh xa đậu phộng [2].
Một mô hình dịch tễ học năm 2023 kết hợp dữ liệu từ thử nghiệm EAT (1.303 trẻ nguy cơ bình thường), thử nghiệm LEAP (640 trẻ nguy cơ cao) và nghiên cứu PAS (194 trẻ) đã phân tích thời điểm can thiệp trên diện rộng [3]. Kết quả tính toán cho thấy nếu can thiệp cho toàn bộ trẻ em (4 tháng tuổi đối với trẻ bị chàm và 6 tháng tuổi đối với trẻ không bị chàm), tỷ lệ dị ứng đậu phộng trong cộng đồng có thể giảm tới 77% [3]. Nếu trì hoãn việc giới thiệu đến 12 tháng tuổi, mức độ giảm dị ứng của can thiệp tụt xuống chỉ còn 33% [3]. Đáng chú ý, nếu can thiệp chỉ nhắm vào nhóm trẻ chàm nặng, gánh nặng bệnh tật của toàn cộng đồng chỉ giảm được 4,6% do phần lớn trẻ dị ứng lại phát sinh từ nhóm dân số nguy cơ trung bình và thấp [3].
Lợi ích toàn diện và những giới hạn của bằng chứng
Việc tập cho trẻ ăn bơ đậu phộng sớm mang lại lợi ích phòng vệ rất lớn, nhưng phụ huynh cần hiểu rõ phạm vi tác động của biện pháp này. Theo kết quả từ nghiên cứu LEAP, việc ăn đậu phộng sớm chỉ đặc hiệu trong việc ngăn ngừa dị ứng đậu phộng, hoàn toàn không giúp phòng ngừa các bệnh dị ứng khác như hen suyễn, viêm kết mạc mũi dị ứng hay bệnh chàm da ở trẻ [7].
Bên cạnh đó, việc thực hiện chế độ ăn dặm từ 4 tháng tuổi không phải lúc nào cũng dễ dàng đối với mọi gia đình [4]. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu từng lưu ý rằng chưa có bằng chứng cho thấy việc ăn dặm trước 6 tháng tuổi mang lại lợi ích vượt trội cho việc ngừa dị ứng ở trẻ phát triển bình thường [4]. Đồng thời, sự ngần ngại của cha mẹ và khó khăn trong việc duy trì cho trẻ ăn đậu phộng đều đặn là những rào cản lớn trong thực tế đời sống [1]. Đối với những trường hợp phòng ngừa ban đầu không thành công và trẻ đã phát triển dị ứng, liệu pháp miễn dịch đường miệng (OIT) dưới sự giám sát y tế đang nổi lên như một giải pháp can thiệp an toàn và hiệu quả tiếp theo [1].
Những hiểu lầm phổ biến cha mẹ cần xóa bỏ
Nhiều phụ huynh lo lắng rằng gia đình có người bị dị ứng thì trẻ sinh ra nhất định cũng sẽ bị dị ứng nặng, do đó không dám cho con ăn bơ đậu phộng. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy tiền sử gia đình không phải là yếu tố nguy cơ chủ yếu của dị ứng đậu phộng ở trẻ sơ sinh, mà mức độ nghiêm trọng của bệnh chàm và độ tuổi tiếp xúc mới là yếu tố quyết định [4]. Trong một nghiên cứu trên 115 trẻ chỉ có yếu tố nguy cơ duy nhất là tiền sử gia đình bị dị ứng nhưng không bị chàm vừa hoặc nặng, kết quả chỉ có duy nhất 1 trẻ phát triển dị ứng đậu phộng [4].
Một hiểu lầm khác là bắt buộc phải đưa mọi trẻ đi xét nghiệm dị ứng trước khi cho ăn dặm đậu phộng. Các hướng dẫn y khoa tại Mỹ và Úc đã dần từ bỏ khuyến cáo xét nghiệm đại trà cho toàn bộ trẻ sơ sinh trước khi tập ăn [6]. Bằng chứng thực tế tại Úc cho thấy việc khuyến nghị cho trẻ ăn đậu phộng sớm mà không cần xét nghiệm trước vẫn an toàn và hiệu quả cho cả nhóm nguy cơ cao lẫn nguy cơ thấp [6]. Thêm vào đó, dù hiện tượng sốc phản vệ gây tử vong do đậu phộng là nỗi ám ảnh lớn của cha mẹ, tỷ lệ tử vong thực tế trong dân số chung là rất hiếm, chỉ dao động từ 0,03 đến 0,3 trường hợp trên một triệu người mỗi năm [5].
Nhóm trẻ nào cần thận trọng và tham vấn bác sĩ?
Mặc dù việc ăn sớm an toàn cho đại chúng, một số nhóm trẻ đặc thù cần có sự đồng hành của nhân viên y tế trước khi bắt đầu tiếp xúc với bơ đậu phộng. Trẻ bị chàm da nặng dai dẳng, trẻ đã được chẩn đoán dị ứng với trứng, hoặc trẻ từng có biểu hiện sưng phù, nổi mề đay sau khi bú mẹ là những đối tượng cần được đánh giá cẩn thận [7], [5].
Đối với nhóm trẻ có cơ địa nhạy cảm cao này, Viện Dị ứng và Bệnh Truyền nhiễm Quốc gia Mỹ (NIAID) khuyến nghị các bác sĩ nên xem xét làm xét nghiệm kháng thể IgE đặc hiệu hoặc xét nghiệm lẩy da trước khi cho trẻ ăn [5]. Nếu kết quả xét nghiệm cho thấy phản ứng nhẹ hoặc trung bình, trẻ có thể được bác sĩ hướng dẫn ăn bữa đầu tiên ngay tại phòng khám hoặc cơ sở y tế có chuẩn bị sẵn phương tiện cấp cứu [6], [5]. Đối với trẻ có tiền sử dị ứng đậu phộng nhưng không có chàm từ vừa đến nặng, việc kiểm tra sàng lọc thường không bắt buộc [4].
Hướng dẫn thực hành: Cách cho trẻ ăn bơ đậu phộng an toàn
Khi cho trẻ làm quen với bơ đậu phộng, nguyên tắc quan trọng hàng đầu là đảm bảo cấu trúc thức ăn phù hợp với khả năng nuốt của trẻ nhỏ. Tuyệt đối không bao giờ cho trẻ dưới 5 tuổi ăn nguyên hạt đậu phộng hoặc các mẩu hạt cứng vì nguy cơ gây hóc, nghẹt thở vào đường thở là cực kỳ nguy hiểm. Phụ huynh cũng không nên đút trực tiếp một thìa bơ đậu phộng đặc quánh, vì độ kết dính cao có thể làm trẻ bị nghẹn.
Cách chuẩn bị chuẩn nhất là sử dụng bơ đậu phộng mịn nguyên chất, không chứa thêm đường, muối hay hạt vụn thô. Mẹ có thể lấy một lượng nhỏ khoảng 1/4 đến 1/2 thìa cà phê bơ đậu phộng, đem hòa tan với một ít nước ấm, sữa mẹ hoặc sữa công thức để tạo thành hỗn hợp sệt lỏng. Ngoài ra, việc trộn đều bơ đậu phộng vào cháo loãng, bột ăn dặm hoặc các loại củ quả nghiền mà bé đã quen ăn (như chuối, bí đỏ, khoai lang) cũng là một cách tiếp cận rất thuận tiện.
Thời điểm thích hợp để thử món mới là vào buổi sáng, trong lúc trẻ hoàn toàn khỏe mạnh, không bị sốt hay có vấn đề về tiêu hóa. Cho trẻ nếm một đầu muỗng nhỏ hỗn hợp lỏng và theo dõi phản ứng trong khoảng 20 đến 30 phút. Nếu không có dấu hiệu nổi ban, đỏ quanh miệng hay khó chịu, cha mẹ có thể cho trẻ ăn tiếp phần còn lại của cữ ăn dặm. Sau khi xác định trẻ dung nạp tốt, hãy duy trì việc đưa bơ đậu phộng vào thực đơn từ 2 đến 3 lần mỗi tuần để hệ miễn dịch của bé liên tục duy trì trạng thái dung nạp bền vững [1].
Lời khuyên cân bằng cho các bậc phụ huynh
Việc chủ động đưa bơ đậu phộng mịn vào khẩu phần ăn dặm từ 4 đến 6 tháng tuổi là một biện pháp y khoa đơn giản nhưng mang lại hiệu quả cao trong việc bảo vệ con khỏi nguy cơ dị ứng suốt đời [3], [5]. Cha mẹ không nên vì tâm lý e sợ quá mức mà trì hoãn thời điểm vàng này của trẻ [1], [3]. Hãy lắng nghe phản ứng của con, bắt đầu bằng lượng nhỏ và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ nhi khoa nếu trẻ có bệnh lý chàm da nặng hoặc cơ địa dị ứng phức tạp [5].
