Bạc hà là thảo mộc quen thuộc trong đời sống hằng ngày của người Việt, xuất hiện phổ biến từ ly trà ấm, viên kẹo ngậm đến các loại tinh dầu xông phòng giúp thư giãn. Nhiều phụ nữ khi bước vào giai đoạn mang thai hoặc nuôi con nhỏ thường tìm đến các chế phẩm tự nhiên vì nghĩ rằng thảo mộc luôn an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, việc sử dụng bạc hà tùy tiện trong thời kỳ nhạy cảm này lại tiềm ẩn những nguy cơ sức khỏe đáng lưu tâm mà không phải ai cũng biết.

Thực tế, bạc hà chứa nhiều hoạt chất sinh học đậm đặc, nổi bật là menthol và menthone, có khả năng tác động mạnh lên hệ cơ trơn và chuyển hóa cơ thể [1, 3]. Phụ nữ mang thai không nên dùng tinh dầu bạc hà liều cao qua đường uống do nguy cơ kích thích kinh nguyệt [1]. Phụ nữ đang cho con bú cũng cần thận trọng vì dữ liệu an toàn còn rất hạn chế [1].

Bạc hà chứa những hợp chất gì?

Bạc hà cay có tên khoa học là Mentha x piperita L., một loài lai tự nhiên thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) [2]. Bộ phận dùng làm dược liệu chủ yếu là lá bạc hà phơi khô hoặc tinh dầu thu được qua chưng cất lôi cuốn hơi nước [2]. Cây bạc hà nguyên bản chứa ít nhất 12 mL/kg tinh dầu, trong khi phần dược liệu cắt nhỏ chứa ít nhất 9 mL/kg [2].

Thành phần của lá bạc hà rất đa dạng, bao gồm các acid béo (palmitic, linoleic, linolenic acid), các hợp chất flavonoid (như luteolin, rutin, hesperidin, eriocitrin), acid phenolic và triterpene [2]. Đáng chú ý nhất, tinh dầu bạc hà chứa tới 55% menthol và tới 32% menthone [2]. Ngoài ra, trong tinh dầu còn ghi nhận nhiều hợp chất bay hơi khác như limonene, cineole, menthofuran, isomenthone, methyl acetate, pulegone, carvone và isopulegol [1, 3].

Chính hàm lượng đậm đặc của menthol, menthone cùng các hoạt chất đi kèm như pulegone là yếu tố tạo nên hương thơm đặc trưng, nhưng đồng thời cũng là nguồn gốc gây ra các lo ngại về độc tính sinh học nếu dùng sai cách [1, 3].

Cơ chế tác động và rủi ro kích thích tử cung

Trong y học dân gian và một số ứng dụng trị liệu, tinh dầu bạc hà từng được ghi nhận là thảo dược có tác dụng thúc kinh (kích thích chu kỳ kinh nguyệt) [1]. Tác dụng thúc đẩy co bóp hoặc kích thích vùng chậu này là lý do các chuyên gia y tế khuyến cáo phụ nữ mang thai không được sử dụng tinh dầu bạc hà liều cao theo đường uống [1]. Sự co bóp tử cung bất thường ngoài ý muốn có thể đe dọa sự ổn định của thai kỳ.

Bên cạnh nguy cơ kích thích kinh nguyệt, một số thành phần tự nhiên trong tinh dầu bạc hà cũng có độc tính đáng kể [2, 3]. Hợp chất pulegone được giới khoa học xác định là một chất gây độc cho gan [3]. Khi đi vào cơ thể người mẹ ở nồng độ cao, các chất này phải trải qua quá trình chuyển hóa phức tạp tại gan, có thể gây gánh nặng chuyển hóa không cần thiết trong giai đoạn nhạy cảm của thai kỳ [3].

Ngoài ra, menthone có trong tinh dầu bạc hà cũng là thành phần dễ gây kích ứng mô và da [1]. Khi dùng qua đường tiêu hóa không kiểm soát, các hoạt chất cay the này có thể gây kích ứng mạnh lên niêm mạc đường ruột của thai phụ [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tính an toàn của bạc hà?

Các nghiên cứu độc học đã đưa ra nhiều dữ liệu định lượng nhằm xác định ngưỡng an toàn cũng như mức độ nguy hại của các chế phẩm từ bạc hà.

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2015 đã xem xét độc tính và nguy cơ gây quái thai của các hoạt chất, trong đó có tinh dầu bạc hà [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng liều gây chết trung bình qua đường uống (LD50) của tinh dầu bạc hà là 2490 mg/kg ở chuột nhắt và 2426 mg/kg ở chuột cống [1]. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tinh dầu bạc hà được coi là phụ gia an toàn ở mức liều lên tới 4 mg/kg thể trọng [1]. Viên nang bao tan trong ruột chứa tinh dầu bạc hà ở liều 0,2 đến 0,4 mL dùng 3 lần mỗi ngày từng được sử dụng để điều trị hội chứng ruột kích thích mà không ghi nhận biến cố bất lợi [1]. Mức dùng trung bình từ 6 đến 8 giọt tinh dầu mỗi ngày ở người lớn không mang thai cũng không gây tác dụng phụ rõ rệt [1]. Dẫu vậy, nghiên cứu này nhấn mạnh rằng tinh dầu bạc hà tuyệt đối không được khuyên dùng ở liều uống cao cho thai phụ, đồng thời chưa có đủ bằng chứng an toàn vững chắc cho phụ nữ đang cho con bú [1].

Một báo cáo toàn diện khác công bố năm 2001 chuyên đánh giá mức độ an toàn của tinh dầu lá, chiết xuất và nước cất từ bạc hà Mentha piperita [3]. Nghiên cứu cho thấy tinh dầu bạc hà có độc tính cấp tính đường uống ở mức tối thiểu [3]. Tuy nhiên, trong các thử nghiệm ngắn hạn và bán mạn tính trên chuột, tổn thương dạng nang tại tiểu não đã được quan sát thấy khi chuột uống tinh dầu bạc hà chứa pulegone, dùng pulegone đơn lẻ, hoặc dùng menthone với lượng lớn vượt quá 200 mg/kg/ngày [3]. Về thử nghiệm đột biến gene, tinh dầu bạc hà cho kết quả âm tính trong thử nghiệm Ames và thử nghiệm u lympho ở chuột, nhưng lại cho kết quả chưa rõ ràng (equivocal) trong thử nghiệm bất thường nhiễm sắc thể tế bào nguyên bào sợi chuột hamster Trung Quốc [3]. Thử nghiệm tiêm trong da lặp lại trên thỏ cũng gây ra phản ứng từ vừa đến nghiêm trọng [3].

Rủi ro giảm tiết sữa và tác động tới trẻ bú mẹ

Đối với phụ nữ đang nuôi con bú, sự hiện diện của các hợp chất bay hơi như menthol trong khẩu phần ăn uống là điều cần đặc biệt lưu tâm. Hiện nay, các tài liệu độc học quốc tế đều chỉ ra rằng bằng chứng về tính an toàn của tinh dầu bạc hà trong giai đoạn cho con bú vẫn chưa đầy đủ [1].

Trong thực tế dân gian và kinh nghiệm lâm sàng, bạc hà thường được truyền tai như một loại thảo dược có khả năng làm giảm lượng sữa mẹ hoặc hỗ trợ tiêu sữa khi cai sữa. Việc nạp vào cơ thể các chế phẩm chứa nồng độ cao menthol và menthone có thể ảnh hưởng đến quá trình tiết sữa cũng như bài tiết một phần qua sữa mẹ [1, 2].

Hệ tiêu hóa và chức năng gan thận của trẻ sơ sinh còn non nớt, khó dung nạp các hợp chất chuyển hóa phức tạp từ tinh dầu đậm đặc. Do đó, việc thiếu hụt dữ liệu an toàn rõ ràng buộc các bà mẹ đang trong giai đoạn cho con bú phải hết sức cẩn trọng trước các sản phẩm chứa bạc hà đậm đặc [1].

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "nguồn gốc thiên nhiên" với sự lành tính tuyệt đối. Nhiều người tin rằng uống trà bạc hà đậm đặc hoặc uống tinh dầu bạc hà nguyên chất sẽ giúp giảm nhanh cơn ốm nghén, đầy hơi khi mang thai mà không gây hại gì. Tuy nhiên, tinh dầu là dạng cô đặc cao độ của thảo mộc, trong đó menthol chiếm tới hơn một nửa và menthone chiếm gần một phần ba [2].

Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng bạc hà dùng dưới bất kỳ hình thức nào cũng cho tác dụng giống nhau. Tinh dầu cô đặc dùng qua đường uống mang nguy cơ độc tính vượt trội so với việc ngửi nhẹ hoặc bôi ngoài da với nồng độ cho phép [2, 3]. Báo cáo an toàn cho thấy tinh dầu bạc hà được dùng với nồng độ không quá 3% trong các sản phẩm rửa trôi và không quá 0,2% trong các sản phẩm bôi lưu lại trên da [3]. Việc tự ý uống tinh dầu nguyên chất hoặc dùng các liều cao vượt ngưỡng an toàn có thể gây ngộ độc và ảnh hưởng xấu đến hệ thần kinh [2, 3].

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng bạc hà?

Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:

  • Phụ nữ đang mang thai trong mọi giai đoạn của thai kỳ: Tuyệt đối tránh uống tinh dầu bạc hà liều cao do rủi ro kích thích chu kỳ kinh nguyệt và nguy cơ co bóp tử cung [1].
  • Phụ nữ đang trong thời kỳ nuôi con bằng sữa mẹ: Cần thận trọng và hạn chế tối đa việc sử dụng các chế phẩm đậm đặc, do bằng chứng an toàn chưa đầy đủ và nguy cơ ảnh hưởng nguồn sữa [1].
  • Người có cơ địa dễ dị ứng hoặc nhạy cảm niêm mạc: Tinh dầu bạc hà có thể gây kích ứng da và phản ứng quá mẫn ở những cá nhân nhạy cảm [2, 3].
  • Thai phụ có bệnh lý nền về gan hoặc thần kinh: Cần tuyệt đối tránh các chế phẩm chứa pulegone hoặc menthone liều cao vì đây là các chất có nguy cơ độc tính đã được ghi nhận trên mô hình động vật [3].

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Để vừa tận hưởng hương vị dễ chịu của bạc hà vừa bảo vệ tối đa sức khỏe của mẹ và bé, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thận trọng:

  • Ưu tiên thực phẩm thông thường: Chỉ nên dùng vài lá bạc hà tươi sạch để nêm nếm món ăn hoặc hãm một tách trà thật loãng. Không nên uống trà bạc hà liên tục nhiều ngày hay dùng trà quá đậm đặc.
  • Tránh xa đường uống đối với tinh dầu: Tuyệt đối không nhỏ tinh dầu bạc hà vào nước để uống nhằm trị ho hay khó tiêu trong thai kỳ [1]. Mọi chế phẩm đường uống chứa tinh dầu chỉ được cân nhắc khi có chỉ định rõ ràng của bác sĩ chuyên khoa [1].
  • Sử dụng ngoài da an toàn: Nếu cần làm dịu căng thẳng, mẹ bầu có thể dùng biện pháp xông hương phòng ở nồng độ thoang thoảng hoặc dùng các mỹ phẩm bôi ngoài da chứa nồng độ tinh dầu rất thấp (dưới 0,2% cho sản phẩm lưu trên da) [3]. Tránh bôi tinh dầu lên vùng ngực gần núm vú khi đang cho con bú.
  • Luôn tham khảo ý kiến chuyên môn: Khi gặp các triệu chứng như ốm nghén nặng, đầy bụng hay mất ngủ, hãy tham vấn bác sĩ sản phụ khoa để được hướng dẫn giải pháp an toàn thay vì tự ý dùng các loại thực phẩm chức năng từ bạc hà.

Bạc hà mang lại nhiều trải nghiệm ẩm thực thú vị, nhưng đối với phụ nữ mang thai và nuôi con bú, sự cẩn trọng là điều không bao giờ thừa. Hiểu đúng thành phần và giới hạn an toàn của thảo dược sẽ giúp người mẹ bảo vệ sức khỏe bản thân và bé yêu một cách trọn vẹn nhất.