Nhiễm trùng đường tiết niệu (hay nhiễm trùng tiểu) tái đi tái lại ở trẻ nhỏ luôn là nỗi ám ảnh của các bậc phụ huynh. Vì lo ngại tác dụng phụ khi con phải dùng kháng sinh kéo dài, nhiều cha mẹ tìm đến các sản phẩm chiết xuất từ quả nam việt quất (cranberry) truyền tai nhau như một giải pháp tự nhiên an toàn.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu y khoa hiện có là: Nam việt quất tương đối an toàn và có hiệu quả hỗ trợ giảm nguy cơ tái phát nhiễm trùng tiểu ở trẻ em có đường tiết niệu bình thường [1][2]. Ở nhóm trẻ trên 1 tuổi, hiệu quả dự phòng của loại quả này thậm chí tương đương với thuốc kháng sinh liều thấp, giúp giảm đáng kể số ngày trẻ phải uống kháng sinh [1][3][2]. Tuy nhiên, đây là liệu pháp dự phòng hỗ trợ, không phải thuốc điều trị dứt điểm và phụ huynh bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi cho trẻ sử dụng [4][5].
Nỗi lo tái phát và xu hướng tự ý dùng nam việt quất
Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát là tình trạng rất phổ biến ở trẻ nhỏ sau lần mắc đầu tiên [4][2]. Từ lâu, phương pháp chuẩn mực để ngăn ngừa bệnh quay lại là cho trẻ uống kháng sinh dự phòng liều thấp [2]. Thế nhưng, các bằng chứng gần đây làm dấy lên lo ngại về tính an toàn, hiệu quả gây tranh cãi cũng như nguy cơ làm tăng tình trạng kháng thuốc kháng sinh ở trẻ [2].
Chính vì vậy, nhiều phụ huynh có xu hướng tìm kiếm các liệu pháp bổ sung từ tự nhiên cho con [4]. Một cuộc khảo sát thực hiện năm 2004 trên 117 phụ huynh có con khám tại phòng khám thận nhi (độ tuổi trung bình của trẻ là 10,3 tuổi) cho thấy có tới 29% cha mẹ đã cho con dùng các sản phẩm từ nam việt quất [4]. Ở nhóm trẻ có tiền sử nhiễm trùng tiểu tái phát, tỷ lệ phụ huynh cho con dùng nam việt quất lên tới 65%, cao gấp 6,1 lần so với nhóm trẻ mắc các bệnh lý thận khác (chỉ 23%) [4].
Đáng chú ý, nhiều bậc cha mẹ cho con dùng nam việt quất để điều trị lẫn phòng ngừa nhiều vấn đề về thận khác nhau và hầu hết đều cảm thấy có ích [4]. Tuy nhiên, khảo sát này chỉ ra một thực trạng đáng lo ngại: chỉ có 23% số phụ huynh dùng nam việt quất cho con có trao đổi trước với bác sĩ điều trị [4].
Nam việt quất phát huy tác dụng dự phòng như thế nào?
Trong y khoa, có sự khác biệt rất rõ giữa "điều trị" (tiêu diệt vi khuẩn khi đang có bệnh cấp tính) và "dự phòng" (ngăn ngừa vi khuẩn gây bệnh quay trở lại sau khi đã chữa khỏi đợt cấp). Các nghiên cứu lâm sàng đánh giá nam việt quất ở trẻ em chủ yếu tập trung vào vai trò làm liệu pháp dự phòng hoặc hỗ trợ (adjuvant therapy) để giảm tỷ lệ tái phát ở những nhóm đối tượng nhạy cảm [1][2][5].
Khi trẻ được bổ sung nam việt quất đều đặn hàng ngày trong nhiều tháng, các hoạt chất tự nhiên trong quả giúp bảo vệ đường tiết niệu, từ đó kéo giảm mật độ xuất hiện các đợt nhiễm trùng mới [3][6]. Nhờ hạn chế được số lần bệnh bùng phát, trẻ sẽ giảm được tổng số ngày phải phơi nhiễm với thuốc kháng sinh điều trị [3].
Hiệu quả này thể hiện rõ nét hơn khi dùng dưới dạng nước ép so với dạng viên nang hay viên nén [5]. Dù vậy, nam việt quất không thay thế được thuốc kháng sinh khi trẻ đang trong đợt nhiễm trùng cấp tính và hiệu quả còn phụ thuộc vào độ tuổi cũng như cấu trúc hệ tiết niệu của từng bé [1][2].
Các thử nghiệm lâm sàng trên trẻ em nói gì?
Để biết chính xác nam việt quất có tác dụng thực sự hay chỉ là cảm nhận chủ quan của phụ huynh, giới y học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (thiết kế nghiên cứu có độ tin cậy cao) trên nhiều nhóm tuổi nhi khoa [1][3][6].
Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2009 đã theo dõi 84 bé gái từ 3 đến 14 tuổi bị nhiễm trùng tiểu tái phát trong vòng 6 tháng [6]. Các bé được chia ngẫu nhiên thành 3 nhóm: nhóm 1 (28 bé) uống 50 ml nước ép nam việt quất cô đặc mỗi ngày; nhóm 2 (27 bé) uống 100 ml thức uống chứa lợi khuẩn Lactobacillus GG trong 5 ngày mỗi tháng; nhóm 3 (29 bé) làm nhóm đối chứng [6]. Có 4 trẻ rút lui do không tuân thủ quy trình [6]. Kết quả sau 6 tháng ghi nhận tổng cộng 34 đợt nhiễm trùng tiểu: nhóm uống nam việt quất chỉ có 5/27 trẻ (18,5%) bị tái phát, thấp hơn rõ rệt so với nhóm dùng lợi khuẩn (11/26 trẻ, tức 42,3%) và nhóm đối chứng (18/27 trẻ, tức 48,1%) [6].
Một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược quy mô lớn hơn được công bố năm 2012, thực hiện tại 7 bệnh viện ở Phần Lan trên 263 trẻ em vừa điều trị nhiễm trùng tiểu [3]. Trẻ được chia uống nước ép nam việt quất (129 trẻ) hoặc giả dược (134 trẻ) trong 6 tháng và theo dõi suốt 1 năm (sau khi loại 8 trẻ vi phạm quy trình, còn 255 trẻ được phân tích cuối cùng) [3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ trẻ bị tái phát ít nhất 1 lần giữa hai nhóm chênh lệch không có ý nghĩa thống kê: 20 trẻ (16%) ở nhóm nam việt quất so với 28 trẻ (22%) ở nhóm giả dược [3]. Tuy nhiên, tổng số đợt nhiễm trùng ở nhóm uống nam việt quất thấp hơn hẳn (27 đợt so với 47 đợt ở nhóm giả dược), giúp giảm mật độ mắc bệnh xuống 0,16 đợt trên mỗi năm-người [3]. Đặc biệt, trẻ uống nam việt quất giảm đáng kể số ngày phải dùng thuốc kháng khuẩn, cụ thể là giảm 6 ngày trên mỗi bệnh nhân-năm [3].
Vậy nếu đặt lên bàn cân với thuốc kháng sinh dự phòng thì sao? Một thử nghiệm lâm sàng pha III mù đôi, có đối chứng công bố năm 2015 đã so sánh trực tiếp nam việt quất với kháng sinh trimethoprim trên trẻ từ hơn 1 tháng tuổi (gồm 85 trẻ dưới 1 tuổi và 107 trẻ trên 1 tuổi; trong đó 117 trẻ dùng nam việt quất và 75 trẻ dùng trimethoprim) [1]. Kết quả ở nhóm trẻ trên 1 tuổi cho thấy nam việt quất có hiệu quả không hề kém cạnh (non-inferior) so với kháng sinh trimethoprim, với tỷ lệ nhiễm trùng tiểu tích lũy là 26% [1]. Còn ở nhóm trẻ dưới 1 tuổi dùng nam việt quất (với liều thấp hơn trimethoprim), tỷ lệ nhiễm trùng tích lũy là 46% tính chung và 17% nếu tính riêng ở các bé gái [1]. Nghiên cứu kết luận sản phẩm dung nạp tốt và không ghi nhận tác dụng phụ mới nào [1].
Tổng hợp bằng chứng lớn: Lợi ích và giới hạn
Bên cạnh các thử nghiệm đơn lẻ, hai nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp (meta-analysis) công bố cùng năm 2021 đã cung cấp bức tranh toàn diện hơn về hiệu quả của nam việt quất [2][5].
Phân tích gộp thứ nhất tổng hợp dữ liệu từ 16 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với tổng cộng 1.426 bệnh nhi nhằm đánh giá các biện pháp dự phòng không dùng kháng sinh [2]. Kết quả khẳng định ở trẻ em có đường tiết niệu bình thường, các sản phẩm từ nam việt quất giúp giảm 52% nguy cơ tái phát nhiễm trùng tiểu khi so sánh với giả dược hoặc không điều trị (tỷ số nguy cơ RR = 0,48) [2]. Khi đặt cạnh kháng sinh dự phòng, hiệu quả của nam việt quất được đánh giá là tương đương (RR = 0,92) [2]. Cùng với men vi sinh (probiotics), nam việt quất là hai biện pháp phi kháng sinh được nghiên cứu nhiều nhất hiện nay [2].
Phân tích gộp thứ hai năm 2021 mở rộng trên 23 thử nghiệm với 3.979 người tham gia thuộc các nhóm nhạy cảm [5]. Tính chung mọi đối tượng, nam việt quất giảm 30% nguy cơ mắc nhiễm trùng tiểu (RR = 0,70) [5]. Khi phân tích riêng từng nhóm, mức giảm nguy cơ tương đối ở trẻ em đạt tới 45% (RR = 0,55), cao hơn cả nhóm phụ nữ hay tái phát nhiễm trùng tiểu (giảm 32%, RR = 0,68) và chỉ đứng sau nhóm bệnh nhân đặt ống thông tiểu (giảm 51%, RR = 0,49) [5]. Phân tích phân nhóm cũng chỉ ra người uống nước ép nam việt quất giảm 35% nguy cơ tương đối so với người dùng dạng viên nang hoặc viên nén (RR = 0,65) [5].
Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng hiện tại là chất lượng các nghiên cứu gộp vào vẫn còn những hạn chế nhất định, đòi hỏi phải diễn giải kết quả một cách thận trọng [5]. Bản thân các nhà khoa học cũng nhấn mạnh rằng dù có thể dùng nam việt quất, y học vẫn cần tìm kiếm thêm các biện pháp phi kháng sinh tốt hơn và dễ được trẻ chấp nhận hơn [2].
Những hiểu lầm thường gặp của phụ huynh
Hiểu lầm phổ biến nhất là dùng nam việt quất để "chữa" nhiều bệnh thận khác nhau hoặc uống thay thuốc khi con đang sốt, tiểu buốt [4]. Thực tế, nhiều phụ huynh trong khảo sát năm 2005 đã dùng nam việt quất với mục đích điều trị đủ loại bệnh lý thận [4]. Các bằng chứng lâm sàng chỉ xác nhận vai trò dự phòng tái phát nhiễm trùng tiểu, hoàn toàn không có tác dụng điều trị đợt nhiễm trùng đang diễn ra hay chữa các bệnh thận khác [1][3][2].
Hiểu lầm thứ hai là hễ uống nam việt quất thì con sẽ tuyệt đối không bị tái phát nữa. Thử nghiệm tại Phần Lan năm 2012 đã chứng minh số lượng trẻ bị tái phát ít nhất 1 lần ở nhóm uống nam việt quất (16%) không khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược (22%) [3]. Giá trị thực sự của nam việt quất nằm ở việc làm giảm tổng số lần tái phát lặp đi lặp lại trong năm và giảm số ngày trẻ phải uống kháng sinh [3].
Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng hiệu quả ở mọi trẻ em như nhau. Phân tích gộp năm 2021 chỉ rõ lợi ích giảm tái phát được ghi nhận ở nhóm trẻ có cấu trúc đường tiết niệu bình thường [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Về mặt an toàn, nam việt quất được đánh giá là dung nạp tốt ở trẻ nhỏ và trẻ nhũ nhi, tác dụng không mong muốn là không đáng kể [1][7]. Trong khảo sát 117 phụ huynh, chỉ có duy nhất 1 người báo cáo con gặp tác dụng phụ là buồn nôn [4].
Tuy nhiên, có một cảnh báo y khoa cực kỳ quan trọng liên quan đến tương tác thuốc: Đã có một số báo cáo ca bệnh ghi nhận nam việt quất tương tác với warfarin (một loại thuốc chống đông máu thuộc nhóm kháng vitamin K), trong đó có một trường hợp bị chảy máu nghiêm trọng [7]. Do đó, những bệnh nhân đang phải dùng thuốc kháng vitamin K bắt buộc phải được cảnh báo về nguy cơ này và tuyệt đối tránh tiêu thụ các sản phẩm từ nam việt quất nếu không có sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ [7].
Ngoài ra, cần thận trọng ở các nhóm đối tượng sau:
- Trẻ có bất thường cấu trúc hệ tiết niệu hoặc bệnh lý thận phức tạp, vì bằng chứng hiệu quả hiện tại chủ yếu áp dụng cho trẻ có đường tiết niệu bình thường [4][2].
- Trẻ dưới 1 tuổi: Dù nghiên cứu năm 2015 cho thấy tính an toàn trên trẻ trên 1 tháng tuổi, tỷ lệ nhiễm trùng tích lũy ở nhóm dưới 1 tuổi vẫn ở mức 46%, cần được bác sĩ chuyên khoa cân nhắc kỹ liều lượng [1].
- Trẻ hay nôn trớ hoặc không hợp tác uống do mùi vị của sản phẩm [4][6].
Cách áp dụng thực tế cho cha mẹ
Nếu con có tiền sử nhiễm trùng tiểu tái phát và đường tiết niệu bình thường, cha mẹ có thể trao đổi với bác sĩ nhi khoa về việc bổ sung nam việt quất như một liệu pháp hỗ trợ dự phòng sau khi đã điều trị dứt điểm đợt cấp [2][5]. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc kháng sinh bác sĩ đang kê đơn hay tự mua sản phẩm cho con uống mà không hỏi ý kiến chuyên môn [4].
Về dạng dùng và liều lượng: Dữ liệu phân tích gộp cho thấy dạng nước ép (juice) mang lại hiệu quả giảm nguy cơ tốt hơn 35% so với dạng viên nang hoặc viên nén [5]. Trong thử nghiệm lâm sàng đạt hiệu quả cao trên các bé gái từ 3 đến 14 tuổi, liều lượng được sử dụng là 50 ml nước ép nam việt quất cô đặc uống đều đặn mỗi ngày, duy trì liên tục trong 6 tháng [6]. Các thử nghiệm khác ở trẻ em cũng áp dụng liệu trình uống hàng ngày kéo dài 6 tháng [3][6].
Bên cạnh việc bổ sung nam việt quất theo hướng dẫn của bác sĩ, phụ huynh có thể tham khảo thêm về việc dùng men vi sinh (probiotics) - vốn cũng được chứng minh giúp giảm 48% nguy cơ tái phát so với giả dược và giảm 62% nguy cơ kháng thuốc kháng sinh so với việc dùng kháng sinh dự phòng [2]. Đồng thời, duy trì các thói quen sinh hoạt cơ bản như cho trẻ uống đủ nước lọc, không nhịn tiểu và vệ sinh vùng kín đúng cách hàng ngày.
Tóm lại, nam việt quất là một giải pháp hỗ trợ dự phòng có cơ sở khoa học, an toàn và giúp giảm gánh nặng dùng kháng sinh ở trẻ hay tái phát nhiễm trùng tiểu [1][3][2]. Tuy nhiên, hiệu quả này đòi hỏi sự kiên trì sử dụng đúng dạng, đúng thời gian và không thể thay thế hoàn toàn vai trò thăm khám của y khoa [3][6][5]. Cha mẹ hãy luôn đồng hành cùng bác sĩ nhi khoa để chọn ra phác đồ bảo vệ đường tiết niệu tối ưu và an toàn nhất cho con [4][7].
