Uống nước rễ cam thảo (Licorice Root) là thói quen quen thuộc của nhiều gia đình Việt Nam để giải nhiệt, làm dịu cổ họng hoặc tạo vị ngọt thanh tự nhiên cho các loại trà thảo mộc. Tuy nhiên, vị ngọt đậm đà đặc trưng từ hợp chất glycyrrhizin thường khiến người mắc bệnh đái tháo đường (tiểu đường) lo lắng: liệu thứ nước uống thảo mộc ngọt ngào này có làm đường huyết tăng vọt hay phá vỡ kế hoạch kiểm soát carbohydrate hằng ngày?

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy vị ngọt của cam thảo không bắt nguồn từ đường mía hay carbohydrate thông thường, mà đến từ glycyrrhizin – một hợp chất saponin có độ ngọt đậm gấp nhiều lần đường kính nhưng không gây tích lũy calo hay tăng vọt đường huyết như glucose thông thường. Ngược lại, nhiều nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận các hoạt chất tự nhiên trong rễ cam thảo còn có khả năng hỗ trợ hạ đường huyết và cải thiện đề kháng insulin [1], [2]. Dẫu vậy, cam thảo vẫn tiềm ẩn tác dụng phụ đáng ngại lên huyết áp [3].

Vị ngọt glycyrrhizin tác động thế nào đến cơ thể?

Nhiều người bệnh tiểu đường thường nhầm lẫn rằng bất kỳ thức uống nào có vị ngọt đậm cũng chứa nhiều đường tự do (glucose, fructose hay sucrose). Tại rễ cam thảo (Glycyrrhiza), vị ngọt đặc trưng chủ yếu do glycyrrhizin (hay axit glycyrrhizic) tạo ra. Cấu trúc hóa học của hợp chất này khác biệt hoàn toàn với carbohydrate đơn giản, do đó không tạo ra phản ứng tăng vọt đường huyết tức thì qua cơ chế hấp thu đường ruột thông thường.

Bên cạnh glycyrrhizin, rễ cam thảo chứa một kho tàng các hợp chất hoạt tính sinh học phong phú, đặc biệt là nhóm flavonoid kỵ nước, polyphenol và amorfrutin [1], [4]. Các nghiên cứu dược lý chỉ ra rằng những hợp chất này có thể can thiệp sâu vào các con đường chuyển hóa năng lượng, tác động trực tiếp lên quá trình dung nạp glucose và tính nhạy cảm của thụ thể tế bào đối với hormone insulin [1], [5].

Cơ chế kiểm soát đường huyết của cam thảo

Một trong những cơ chế nổi bật nhất của rễ cam thảo là khả năng kích hoạt thụ thể peroxisome proliferator-activated receptor-gamma (PPAR-gamma) [1], [5]. Đây là thụ thể nhân đóng vai trò then chốt trong việc điều hòa chuyển hóa glucose và chất béo. Các nghiên cứu đã phân lập được các thành phần như glycyrin, dehydroglyasperin D, isoflavan, 3-arylcoumarin và amorfrutin từ cam thảo có hoạt tính liên kết mạnh mẽ với PPAR-gamma, qua đó giúp tế bào tăng cường bắt giữ glucose và giảm tình trạng kháng insulin [5], [4].

Song song đó, chiết xuất cam thảo còn tham gia điều hòa chuyển hóa thông qua trục đường ruột. Một nghiên cứu công bố năm 2022 phát hiện chiết xuất cam thảo giúp tái cấu trúc hệ vi sinh vật đường ruột, làm giảm chi Lachnospiraceae_NK4A136_group đồng thời gia tăng các vi khuẩn có lợi như Alloprevotella, Bacteroides và Akkermansia [2]. Sự thay đổi này trực tiếp ức chế con đường viêm nhiễm đại tràng TLR4/NF-kappaB, giảm lượng yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), từ đó cải thiện tình trạng viêm toàn thân và kiểm soát đường huyết lúc đói [2].

Ngoài ra, cam thảo còn tác động lên các enzym chuyển hóa phụ trợ. Các nghiên cứu từ năm 1989 ghi nhận dịch chiết cam thảo lỏng có thể ức chế enzym aldose reductase, ngăn chặn sự tích tụ quá mức của sorbitol bên trong tế bào hồng cầu ở trạng thái đường huyết cao [6]. Nhờ đó, dược liệu này có thể hỗ trợ phòng ngừa một số tổn thương tế bào do biến chứng tiểu đường gây ra mà không làm dao động chỉ số đường trong máu [6].

Nghiên cứu khoa học nói gì về cam thảo và bệnh tiểu đường?

Để hiểu rõ hiệu quả hạ đường huyết của rễ cam thảo, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm từ mô hình động vật đến lâm sàng:

  • Nghiên cứu trên chuột béo phì tiểu đường KK-A(y) (Năm 2004): Thử nghiệm kéo dài 4 tuần trên các nhóm chuột 6 tuần tuổi (mỗi nhóm 6 con) được cho ăn chế độ giàu chất béo kết hợp dầu flavonoid cam thảo (LFO, chứa 1,2% glabridin) ở các tỷ lệ 0% (đối chứng), 0,5%, 1% và 2% [1]. Kết quả cho thấy chế độ ăn chứa 2% LFO giúp ức chế đáng kể mức tăng trọng lượng cơ thể và lượng mỡ bụng (p < 0,05) [1]. Đồng thời, tất cả các nhóm dùng LFO đều ghi nhận mức đường huyết sau 2 và 4 tuần bị ức chế rõ rệt so với nhóm đối chứng [1].
  • Thử nghiệm phục hồi biến chứng thận ở chuột Wistar (Năm 2011): Chuột đực bị gây tiểu đường bằng streptozotocin (liều 60 mg/kg thể trọng) được cho uống chiết xuất cam thảo liều 1 g/kg thể trọng mỗi ngày trong 60 ngày [7]. Kết quả ghi nhận chiết xuất cam thảo giúp hạ đường huyết, đảo ngược tình trạng sụt cân và phục hồi chức năng thận [7]. Về mặt mô bệnh học, cam thảo ngăn chặn tình trạng xơ hóa vi cầu thận cục bộ từng phần và tổn thương ống thận thông qua việc điều hòa các enzym chống oxy hóa như superoxide dismutase, catalase và glutathione [7].
  • Thử nghiệm vi sinh đường ruột trên chuột tiểu đường type 2 (Năm 2022): Nghiên cứu thử nghiệm các liều chiết xuất cam thảo 20, 40 và 80 mg/kg thể trọng mỗi ngày [2]. Kết quả cho thấy cam thảo cải thiện tình trạng đường huyết lúc đói, kháng insulin và mỡ máu theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng [2]. Liều cao mang lại hiệu quả vượt trội trong việc điều hòa vi khuẩn có lợi Akkermansia và giảm các chỉ dấu viêm ruột [2].
  • Thử nghiệm phân lập hợp chất glycyrin (Năm 2003): Chiết xuất ethyl acetate từ rễ cam thảo Glycyrrhiza uralensis cho thấy hoạt tính gắn thụ thể PPAR-gamma mạnh mẽ, trong đó hợp chất glycyrin làm giảm đáng kể mức đường huyết ở chuột tiểu đường KK-A(y) [5].
  • Thử nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng trên người (Năm 2020): Nghiên cứu thực hiện trên 39 bệnh nhân Parkinson giai đoạn nhẹ đến trung bình, sử dụng siro chiết xuất rễ cam thảo Glycyrrhiza glabra với liều 5 ml (chứa 136 mg chiết xuất cam thảo, tương đương 12,14 mg axit glycyrrhizic) dùng 2 lần mỗi ngày trong 6 tháng [8]. Kết quả theo dõi không phát hiện thấy sự thay đổi tiêu cực nào về chỉ số đường huyết hay điện giải ở người bệnh dùng siro cam thảo [8].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Những dữ liệu trên chứng minh rằng cam thảo không phải là “kẻ thù” gây tăng vọt đường huyết như nhiều người lầm tưởng [1], [8]. Nhờ cơ chế tác động lên thụ thể PPAR-gamma và hệ vi sinh vật đường ruột, dược liệu này thậm chí mang lại triển vọng hỗ trợ kiểm soát rối loạn chuyển hóa đường và lipid [2], [3], [4].

Tuy nhiên, độc giả cần nhìn nhận rõ ranh giới nghiên cứu. Đa phần các thử nghiệm chứng minh tác dụng hạ đường huyết rõ rệt của cam thảo hiện mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột Wistar, chuột KK-A(y)) [1], [7], [2], [5]. Bằng chứng lâm sàng dài hạn trên các quần thể lớn bệnh nhân đái tháo đường type 2 vẫn còn rất khiêm tốn. Nghiên cứu lâm sàng năm 2020 chủ yếu theo dõi trên bệnh nhân Parkinson và chỉ ra rằng liều dùng chứa 12,14 mg axit glycyrrhizic mỗi lần không gây biến động đường huyết bất lợi, chứ chưa khẳng định cam thảo có thể thay thế thuốc điều trị tiểu đường [8].

Hiểu lầm thường gặp về cam thảo và đường huyết

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng vị ngọt của cam thảo với đường ăn (đường mía). Nhiều người bệnh đái tháo đường kiêng khem tuyệt đối từng ngụm nước cam thảo vì sợ đường huyết tăng đột biến. Nhưng trên thực tế, vị ngọt saponin từ glycyrrhizin không kích hoạt quá trình chuyển hóa carbohydrate tương tự đường ăn thông thường [8].

Ngược lại, một số người lại lầm tưởng cam thảo là "thần dược hạ đường huyết" nên tự ý bỏ thuốc chỉ định của bác sĩ để chuyển sang uống nước sắc cam thảo đậm đặc mỗi ngày. Đây là sai lầm nguy hiểm, vì cam thảo không thể thay thế các phác đồ điều trị tiểu đường chuẩn mực và việc lạm dụng liều cao có thể dẫn tới những tác hại khôn lường khác [3].

Ai nên thận trọng khi dùng cam thảo?

Mặc dù có tiềm năng hỗ trợ cải thiện chuyển hóa glucose và lipid, cam thảo lại có một tác dụng phụ nghiêm trọng đã được y văn ghi nhận: nguy cơ làm tăng huyết áp [3]. Bệnh nhân đái tháo đường thường đi kèm với biến chứng tim mạch hoặc hội chứng chuyển hóa gồm huyết áp cao và xơ vữa động mạch [3]. Hợp chất glycyrrhizin khi vào cơ thể với lượng lớn có thể gây ức chế enzym chuyển hóa cortisol, dẫn đến giữ natri, mất kali và làm tăng huyết áp [3].

Do đó, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh sử dụng rễ cam thảo thường xuyên:

  • Người mắc bệnh tiểu đường đi kèm tăng huyết áp khó kiểm soát [3].
  • Người có tiền sử bệnh tim mạch, suy tim, bệnh thận mãn tính [3].
  • Người đang sử dụng các thuốc điều trị tim mạch, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc hạ áp.

Hướng dẫn sử dụng cam thảo an toàn trong đời sống

Để tận dụng hương vị thơm ngọt tự nhiên của cam thảo mà không làm ảnh hưởng xấu đến sức khỏe tim mạch và đường huyết, người dùng có thể áp dụng một số lưu ý sau:

  • Thời điểm và cách dùng: Chỉ nên dùng cam thảo như một vị thảo mộc điều vị với số lượng rất nhỏ. Khi pha các loại trà thảo mộc không đường (như atiso, hoa cúc, trà xanh), có thể hãm 1-2 lát cam thảo mỏng để tạo hậu vị ngọt dễ chịu mà không cần bỏ thêm đường cát.
  • Liều lượng và thời gian: Tránh uống nước sắc cam thảo đặc hoặc dùng liên tục trong nhiều tuần liền. Trong nghiên cứu lâm sàng trên người, liều lượng chiết xuất cam thảo 136 mg (chứa 12,14 mg axit glycyrrhizic) dùng 2 lần mỗi ngày được dung nạp tốt và không làm thay đổi đường huyết hay điện giải [8].
  • Theo dõi sức khỏe: Người bệnh tiểu đường khi bổ sung các loại trà thảo mộc có chứa cam thảo vào chế độ ăn uống nên thường xuyên tự kiểm tra chỉ số huyết áp và đường huyết tại nhà.

Uống nước cam thảo không làm tăng chỉ số đường huyết của người bệnh tiểu đường nhờ vị ngọt đặc thù từ glycyrrhizin cùng các hợp chất có lợi cho chuyển hóa [1], [8]. Tuy nhiên, do nguy cơ làm tăng huyết áp ở liều cao hoặc khi dùng kéo dài [3], người bệnh cần sử dụng chừng mực, theo dõi thể trạng thường xuyên và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng.