Uống collagen vào sáng sớm khi bụng đói là thói quen phổ biến được nhiều người truyền tai nhau nhằm tối ưu hóa khả năng hấp thu. Tuy nhiên, không ít người sau khi áp dụng đã gặp phải cảm giác cồn cào, khó chịu hoặc nóng rát vùng thượng vị. Liệu việc đưa một lượng acid amin và dưỡng chất đậm đặc vào dạ dày rỗng có thực sự là thủ phạm gây kích ứng tiêu hóa?
Câu trả lời ngắn gọn là việc nạp chất dinh dưỡng vào dạ dày rỗng hoàn toàn có thể kích hoạt các phản xạ thần kinh cảm giác và phản ứng vận động của đường tiêu hóa, dẫn đến cảm giác cồn cào ở người có cơ địa nhạy cảm [1]. Cảm giác này xuất phát từ quá trình điều hòa tiếp nhận thức ăn, sự thay đổi áp lực nội dạ dày và tính nhạy cảm nội tạng, thay vì tổn thương thực thể [2].
Cơ chế kích thích và phản xạ đường tiêu hóa khi đói
Dạ dày sở hữu mạng lưới thụ thể cơ học và thụ thể hóa học dày đặc để nhận biết sự hiện diện của chất dinh dưỡng và sự căng giãn thành dạ dày [4, 8]. Khi thức ăn hoặc dung dịch dinh dưỡng đi vào dạ dày rỗng, quá trình tiếp nhận bình thường sẽ gây ra sự giảm áp lực nội dạ dày ban đầu nhờ tác động của nitric oxide, sau đó áp lực phục hồi dần dần [2].
Ở người có chức năng tiêu hóa nhạy cảm, sự căng giãn nhẹ vùng hang vị khi tiếp nhận chất lỏng cũng đủ kích hoạt các dây thần kinh phế vị hướng tâm, gây cảm giác no sớm hoặc khó chịu vùng thượng vị [3]. Tình trạng thâm nhiễm tế bào mast tại dạ dày và tá tràng giải phóng các chất trung gian hóa học như histamine, serotonin, cytokine, có thể làm tăng tính nhạy cảm của các thụ thể thần kinh phế vị hướng tâm trước các kích thích liên quan đến thức ăn [3].
Rối loạn chức năng tiêu hóa và cảm giác khó chịu
Chứng khó tiêu chức năng được định nghĩa y khoa là tình trạng xuất hiện cảm giác no sớm, đầy tức sau ăn, đau hoặc nóng rát vùng thượng vị mà không tìm thấy nguyên nhân cấu trúc tổn thương thực thể qua thăm khám hay nội soi [4]. Các triệu chứng này thường liên quan trực tiếp đến các bữa ăn hoặc việc tiếp nhận dinh dưỡng, bao gồm đầy hơi, buồn nôn và đau tức bụng [4].
Ba cơ chế bệnh sinh chính liên quan đến chứng khó tiêu chức năng gồm: chậm làm rỗng dạ dày, suy giảm khả năng dung nạp thể tích và tình trạng tăng tính nhạy cảm với sự căng giãn dạ dày [5]. Khi dạ dày đang rỗng hoàn toàn, việc nạp một lượng dung dịch đậm đặc có thể kích hoạt các triệu chứng khó chịu xuất hiện rõ rệt hơn so với bình thường [1].
Các bằng chứng khoa học về làm rỗng dạ dày và phản ứng tiếp nhận
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu lâm sàng để làm rõ mối quan hệ giữa cảm giác khó chịu ở dạ dày và tốc độ tháo rỗng thức ăn. Một nghiên cứu công bố năm 1989 trên 32 bệnh nhân khó tiêu vô căn và 32 người khỏe mạnh đối chứng sử dụng bánh mì kẹp trứng chiên gắn đồng vị phóng xạ Tc99m-Sulphur Colloid để đo lường [6]. Kết quả cho thấy nữ bệnh nhân khó tiêu có thời gian đào thải một nửa lượng thức ăn trung bình là 90 phút, lâu hơn mức 73 phút ở nữ giới nhóm đối chứng (p = 0.02) [6]. Tuy nhiên, tình trạng chậm làm rỗng dạ dày không liên quan trực tiếp đến sự xuất hiện của cơn đau sau ăn hay buồn nôn, cho thấy cảm giác cồn cào không đơn thuần chỉ do thức ăn ứ trệ [6].
Năm 1995, một nghiên cứu trên 21 bệnh nhân khó tiêu không loét (nội soi bình thường hoặc viêm dạ dày nông) đã đánh giá tác động của 4g cà phê hòa tan pha trong 500ml nước glucose 5% [7]. Kết quả ghi nhận có 1 trường hợp kéo dài thời gian làm rỗng, 6 trường hợp rút ngắn và 14 trường hợp không đổi; khác biệt tổng thể không có ý nghĩa thống kê (p > 0.05) [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chất kích thích nhu động dạ dày có thể bị triệt tiêu bởi cơ chế phản hồi từ ruột non [7].
Năm 2000, nghiên cứu sử dụng các vòng cản quang barium đường kính 4,5mm trên 11 người tình nguyện khỏe mạnh và các nhóm bệnh nhân đường tiêu hóa đã chứng minh nhu động vùng hang vị dạ dày tống xuất dị vật qua các cơn co bóp áp lực cao trên 50 mmHg [8]. Sau 2 giờ, lượng dị vật tồn đọng ở bệnh nhân hội chứng ruột kích thích thấp hơn nhóm chứng, trong khi sau 5 giờ lượng tồn đọng ở bệnh nhân khó tiêu dạng rối loạn vận động lại cao hơn nhóm bình thường [8].
Nghiên cứu tổng quan năm 2019 tổng hợp thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi kéo dài 4 tuần với chế phẩm kết hợp chiết xuất gừng và atiso (Prodigest) trên bệnh nhân khó tiêu chức năng [4]. Kết quả cho thấy việc sử dụng chiết xuất trước bữa ăn giúp cải thiện đáng kể các triệu chứng đau thượng vị, buồn nôn và đầy tức [4]. Thử nghiệm bắt chéo trên 11 tình nguyện viên khỏe mạnh đo bằng siêu âm cho thấy chiết xuất này làm giảm 24% diện tích dạ dày sau bữa ăn chuẩn so với giả dược, chứng minh sự thúc đẩy làm rỗng dạ dày một cách an toàn [4].
Bằng chứng về cảm thụ dinh dưỡng của acid amin
Nghiên cứu công bố năm 2010 đã phát hiện ra vai trò quan trọng của các thụ thể hóa học nhạy cảm dinh dưỡng tại đường tiêu hóa [5]. Cụ thể, việc bổ sung monosodium L-glutamate (dạng muối của acid amin glutamic tự do) vào khẩu phần dinh dưỡng dạng lỏng giàu protein (casein) và năng lượng cao đã thúc đẩy đáng kể quá trình làm rỗng dạ dày ở nam giới khỏe mạnh [5].
Điều này chứng minh rằng acid amin tự do đậm đặc đóng vai trò kích hoạt hệ thần kinh tự chủ chi phối đường tiêu hóa thông qua các cảm biến dinh dưỡng tại ruột [5]. Khi đưa acid amin tự do vào dạ dày rỗng, quá trình kích thích thụ thể hóa học này diễn ra mạnh mẽ và tức thì, có thể kích hoạt các phản xạ thần kinh vận động khiến người nhạy cảm cảm thấy dạ dày co bóp râm ran hoặc cồn cào [5].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện nay
Các nghiên cứu sinh lý học hiện đại chỉ ra rằng cảm giác khó chịu tại thượng vị thường liên quan mật thiết đến tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng hơn là tổn thương thực thể [2]. Mức độ tương quan giữa mức độ chậm trễ làm rỗng dạ dày và cường độ triệu chứng lâm sàng nhìn chung tương đối yếu [4, 6].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại giới hạn. Phần lớn thử nghiệm tập trung vào các bữa ăn hỗn hợp chuẩn hóa, dung dịch giàu protein tổng quát hoặc chiết xuất tự nhiên chứ chưa phân tích chuyên biệt riêng từng dạng collagen thủy phân thương mại cụ thể [2, 8]. Vai trò của các tế bào miễn dịch khác như bạch cầu ái toan trong kích ứng thần kinh tiêu hóa cũng cần được nghiên cứu sâu hơn [3].
Hiểu lầm thường gặp khi uống collagen
Nhiều người lầm tưởng rằng mọi cảm giác cồn cào sau khi uống collagen đều đồng nghĩa với việc dạ dày bị "bào mòn" hoặc viêm loét. Trên thực tế, cảm giác này chủ yếu do thụ thể cơ học và thần kinh phế vị phản ứng quá mức với sự căng giãn thể tích chất lỏng hoặc tiếp nhận acid amin cô đặc [1, 4].
Một hiểu lầm khác là bắt buộc phải uống collagen vào lúc bụng hoàn toàn đói thì cơ thể mới hấp thu được. Dù dạ dày rỗng giúp chất lỏng di chuyển nhanh xuống ruột non, nhưng nếu gây ra cảm giác xót ruột, buồn nôn thì việc ép buộc uống lúc đói hoàn toàn không đem lại lợi ích sức khỏe tổng thể.
Ai nên thận trọng khi uống collagen lúc bụng rỗng?
Những người có tiền sử khó tiêu chức năng, hội chứng ruột kích thích hoặc viêm dạ dày mạn tính nên thận trọng khi dùng dung dịch acid amin đậm đặc lúc đói [3, 7]. Nhóm đối tượng này thường có ngưỡng chịu đựng áp lực nội dạ dày thấp hơn và dây thần kinh cảm giác nội tạng dễ bị kích thích hơn bình thường [1, 4].
Phụ nữ có cơ địa tiêu hóa nhạy cảm cũng cần lưu ý, do thời gian xử lý cơ học tại dạ dày ở nữ giới có xu hướng kéo dài hơn nam giới [6]. Những người thường xuyên bị căng thẳng tâm lý cũng dễ gặp phản ứng cồn cào hơn, do stress làm tăng kích hoạt tế bào mast và gây quá mẫn thần kinh phế vị dạ dày [3]. Người đang điều trị bệnh lý dạ dày cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các loại thực phẩm bổ sung.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và điều chỉnh cách dùng
Nếu gặp hiện tượng cồn cào khi uống collagen vào sáng sớm, bạn không nhất thiết phải ngưng hoàn toàn mà có thể điều chỉnh cách dùng:
- Chuyển thời điểm uống: Thay vì uống khi bụng hoàn toàn rỗng vừa ngủ dậy, hãy uống sau bữa ăn sáng nhẹ khoảng 30–60 phút hoặc uống vào buổi tối trước khi đi ngủ.
- Điều chỉnh cách pha chế: Pha loãng collagen với lượng nước ấm vừa đủ, tránh uống quá đậm đặc một lúc để giảm áp lực cơ học lên vùng hang vị dạ dày [1, 4].
- Kết hợp thực phẩm: Có thể hòa chung collagen vào sữa hạt hoặc sữa chua nhằm làm dịu phản xạ tiếp nhận của thụ thể hóa học đường ruột [5].
- Lựa chọn sản phẩm: Tránh các loại collagen có pha thêm hàm lượng cao vitamin C hoặc chất tạo vị chua nhân tạo nếu dạ dày dễ bị kích ứng.
Cảm giác cồn cào khi uống collagen lúc sáng sớm phần lớn là phản ứng thụ thể thần kinh lành tính ở những người có đường tiêu hóa nhạy cảm. Việc lắng nghe cơ thể, điều chỉnh thời điểm uống sau bữa ăn và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng sẽ giúp bạn chăm sóc sức khỏe một cách an toàn và bền vững.