Buồn nôn và nôn mửa là nỗi ám ảnh thường trực của người bệnh ung thư mỗi đợt truyền hóa chất. Nhiều gia đình thường truyền tai nhau kinh nghiệm giã gừng tươi lấy nước uống hoặc ngậm kẹo gừng để làm dịu dạ dày. Liệu phương pháp dân gian quen thuộc này có thực sự hiệu quả dưới góc độ y học hiện đại?
Câu trả lời ngắn gọn là gừng và nước ép gừng có tiềm năng hỗ trợ giảm mức độ buồn nôn do hóa trị khi dùng kèm thuốc chống nôn tiêu chuẩn, nhưng kết quả ở người chưa hoàn toàn đồng nhất [1], [2]. Các hoạt chất tạo vị cay trong gừng như gingerol và shogaol tác động trực tiếp lên thụ thể serotonin ở đường ruột, giúp chặn bớt tín hiệu gây nôn truyền lên não và thúc đẩy dạ dày tiêu hóa nhanh hơn [1], [3], [2]. Tuy nhiên, gừng chỉ đóng vai trò bổ trợ trong một số trường hợp nhất định, không thể thay thế phác đồ thuốc chống nôn do bác sĩ chỉ định [2], [4].
Nỗi ám ảnh buồn nôn khi truyền hóa chất
Dù y học đã có nhiều bước tiến lớn trong việc phát triển các loại thuốc chống nôn thế hệ mới, tình trạng buồn nôn và nôn mửa vẫn là tác dụng phụ lớn nhất của hóa trị ung thư [1]. Về bản chất tự nhiên, buồn nôn và nôn là cơ chế phòng vệ vốn có của cơ thể nhằm tránh nuốt phải hoặc tống xuất thức ăn độc hại ra ngoài [2]. Thế nhưng trong điều trị ung thư, phản ứng này lại trở thành rào cản lớn gây kiệt sức cho bệnh nhân [2].
Đôi khi, tình trạng buồn nôn và nôn mửa diễn ra nghiêm trọng đến mức làm giảm sự tuân thủ phác đồ điều trị của người bệnh, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội sống sót của họ [1]. Hiện nay, việc kết hợp thuốc đối kháng thụ thể 5-HT3 và thuốc dexamethasone giúp ức chế tình trạng nôn từ mức trung bình đến nặng ở một số người, nhưng vẫn có tới 23,3% hoặc ít hơn số bệnh nhân không đạt được hiệu quả kiểm soát hoàn toàn [2].
Chính vì khoảng trống trong điều trị này, nhiều người bệnh tìm đến thân rễ cây gừng (tên khoa học là Zingiber officinale), một loại gia vị quan trọng trên toàn cầu [1]. Hàng thế kỷ qua, gừng đã được sử dụng trong các hệ thống y học cổ truyền của Ấn Độ, Trung Quốc, Ả Rập, Tây Tạng, Unani và Siddha để điều trị chứng buồn nôn và nôn do nhiều tác nhân kích thích khác nhau [1].
Gingerol và shogaol khóa tín hiệu gây nôn ở ruột thế nào?
Để hiểu cách gừng làm dịu cơn buồn nôn, cần nhìn vào hành trình từ lúc thuốc hóa trị đi vào cơ thể cho đến khi não bộ phát lệnh nôn. Các loại thuốc hóa trị gây độc tế bào và gây nôn mạnh (điển hình như cisplatin) làm tăng nồng độ chất dẫn truyền thần kinh serotonin (viết tắt là 5-HT) trong huyết tương và trong ruột [3], [2]. Lượng serotonin tăng vọt này sẽ kích hoạt các dây thần kinh hướng tâm phế vị thông qua một loại "công tắc" nằm ở đường ruột gọi là thụ thể 5-HT3 [2].
Sự kích hoạt các dây thần kinh hướng tâm nội tạng qua trung gian thụ thể 5-HT3 chính là cơ chế cốt lõi gây ra phản ứng nôn mửa trong quá trình hóa trị [2]. Các thí nghiệm cho thấy nếu cắt dây thần kinh phế vị hướng tâm hoặc dùng thuốc khóa thụ thể 5-HT3, tình trạng nôn do thuốc hóa trị cisplatin sẽ bị ức chế [2]. Bên cạnh đó, thuốc cisplatin còn gây ức chế quá trình làm rỗng dạ dày, khiến thức ăn ứ đọng lâu và làm cảm giác buồn nôn thêm tồi tệ [3].
Mặc dù cơ chế chính xác hoàn toàn của gừng vẫn đang được làm rõ, các hợp chất thực vật tạo vị cay trong gừng, đặc biệt là 6-gingerol, 8-gingerol, 10-gingerol và 6-shogaol, được ghi nhận hoạt động như chất đối kháng thụ thể 5-HT3, chất đối kháng thụ thể NK1, chất kháng histamine và có tác dụng thúc đẩy nhu động tiêu hóa (prokinetic) [1]. Các nhà khoa học phát hiện chiết xuất gừng và các thành phần của nó ức chế chức năng thụ thể 5-HT3 ở hồi tràng chuột cống, hồi tràng chuột lang cô lập và tế bào u nguyên bào thần kinh [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã lần đầu tiên thử nghiệm chiết xuất gừng cùng các thành phần cay chính của nó trên dòng điện do serotonin kích hoạt tại các tế bào thần kinh hạch gối hướng tâm nội tạng cô lập [2]. Kết quả chứng minh tất cả các chất thử nghiệm từ gừng đều ức chế phản ứng của serotonin theo cách phụ thuộc vào nồng độ và theo cơ chế không cạnh tranh [2]. Nhờ khóa bớt các thụ thể serotonin đường ruột này, luồng tín hiệu báo động từ ruột truyền lên não bị suy yếu, đồng thời dạ dày co bóp đẩy thức ăn xuống ruột non tốt hơn, từ đó giảm cảm giác buồn nôn [1], [3], [2].
Thử nghiệm từ phòng thí nghiệm đến bệnh nhân thực tế
Các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật thực nghiệm như chó, chuột cống và chồn hương đều cho thấy dịch chiết gừng, nước ép gừng và hoạt chất gingerol có tác dụng chống nôn rõ rệt trước hóa trị [1]. Đáng chú ý, một nghiên cứu năm 1998 trên chuột cống đã kiểm tra khả năng đảo ngược tình trạng chậm làm rỗng dạ dày do thuốc hóa trị cisplatin gây ra [3]. Nhóm nghiên cứu sử dụng dịch chiết gừng bằng acetone và ethanol 50% ở các liều 100, 200 và 500 mg/kg đường uống, cùng với nước ép gừng ở liều 2 và 4 ml/kg [3].
Kết quả cho thấy cả ba chế phẩm gừng đều đảo ngược đáng kể tình trạng trì hoãn làm rỗng dạ dày do cisplatin [3]. Trong đó, nước ép gừng và dịch chiết acetone hiệu quả hơn dịch chiết ethanol 50% [3]. Đặc biệt, dịch chiết acetone cho tác dụng tương đương với thuốc chống nôn chuyên dụng ondansetron (một chất đối kháng thụ thể 5-HT3), còn nước ép gừng thậm chí tạo ra sự đảo ngược tốt hơn cả thuốc ondansetron trên mô hình chuột này [3].
Khi chuyển sang thử nghiệm lâm sàng trên người, vì lý do đạo đức y học, hiệu quả của gừng chỉ được kiểm tra khi dùng kèm với các thuốc chống nôn tiêu chuẩn [2]. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo công bố năm 2004 đã thực hiện trên 48 bệnh nhân ung thư phụ khoa điều trị bằng cisplatin [5]. Tất cả bệnh nhân đều dùng thuốc chống nôn tiêu chuẩn vào ngày đầu tiên; nhóm A uống viên nang bột rễ gừng liều 1 g/ngày trong 5 ngày tính từ ngày đầu hóa trị, còn nhóm B dùng giả dược ngày đầu và uống thuốc metoclopramide trong 4 ngày tiếp theo, sau đó đổi chéo phác đồ ở chu kỳ kế tiếp [5]. Trong 43 bệnh nhân đủ điều kiện đánh giá qua cả hai chu kỳ, việc bổ sung gừng không tạo ra lợi thế ở pha cấp tính, nhưng ở pha muộn, gừng có hiệu quả tương đương thuốc metoclopramide mà ít gây tác dụng phụ bồn chồn hơn (tỷ lệ bồn chồn ở nhóm metoclopramide cao hơn với P = 0,109) [5].
Một nghiên cứu đa trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược khác công bố năm 2017 đã theo dõi các bệnh nhân dùng cisplatin liều cao (trên 50 mg/m2) từ 2 chu kỳ trở lên [6]. Tổng cộng 121 bệnh nhân uống chiết xuất gừng 160 mg/ngày (được chuẩn hóa hàm lượng hợp chất sinh học) và 123 bệnh nhân uống giả dược kết hợp cùng phác đồ chống nôn tiêu chuẩn, bắt đầu từ ngày sau khi truyền cisplatin [6]. Ung thư phổi chiếm 49% và ung thư đầu cổ chiếm 35% số ca bệnh [6]. Kết quả chung trên toàn bộ nhóm cho thấy gừng an toàn nhưng không làm giảm tỷ lệ buồn nôn muộn, buồn nôn giữa các chu kỳ hay buồn nôn trước truyền thuốc ở chu kỳ một và hai [6]. Tuy nhiên, phân tích sâu hơn về điểm số chất lượng sống liên quan đến nôn (chênh lệch từ ngày 6 đến ngày 1) lại phát hiện gừng mang lại lợi ích rõ rệt hơn giả dược ở nhóm bệnh nhân nữ (P = 0,048) và bệnh nhân ung thư đầu cổ (P = 0,038) [6].
Khi kết hợp gừng và bấm huyệt cùng bức tranh tổng quan
Gần đây hơn, một nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên công bố năm 2024 đã đánh giá tác dụng của gừng kết hợp bấm huyệt Nội quan (P6) trên 172 bệnh nhân nội trú tại Bệnh viện Trực thuộc Đại học Y Từ Châu từ tháng 2 đến tháng 9 năm 2022 [7]. Người tham gia được chia ngẫu nhiên thành 4 nhóm: nhóm chứng, nhóm dùng gừng, nhóm bấm huyệt và nhóm kết hợp cả hai [7].
Kết quả chỉ ra rằng việc dùng gừng đơn thuần giúp cải thiện đáng kể tình trạng buồn nôn, nôn ở pha muộn và chỉ số chất lượng sống chức năng liên quan đến buồn nôn (P < 0,05) [7]. Dù vậy, gừng riêng lẻ không có tác dụng đáng kể đối với buồn nôn và nôn pha cấp tính, chứng nôn khan, nôn muộn hay mức độ hài lòng điều trị (P > 0,05) [7]. Ngược lại, ở nhóm bấm huyệt và nhóm kết hợp cả gừng lẫn bấm huyệt P6, tất cả các chỉ số từ buồn nôn cấp tính, nôn khan, cho đến buồn nôn và nôn pha muộn cùng sự hài lòng điều trị đều được cải thiện hiệu quả (P < 0,05) [7].
Nhìn rộng ra toàn bộ các y văn, một tổng quan tích hợp công bố năm 2020 đã phân tích 24 nghiên cứu về việc dùng gừng kiểm soát buồn nôn và nôn do hóa trị [4]. Trong chủ đề tác dụng chống nôn nói chung, có 9 trên 13 bài báo ghi nhận hiệu quả giảm buồn nôn có ý nghĩa và 6 trên 10 nghiên cứu giảm nôn có ý nghĩa [4]. Ở pha cấp tính, có 6 trên 11 bài báo giảm buồn nôn có ý nghĩa và 3 trên 8 bài báo giảm nôn có ý nghĩa [4]. Ở pha muộn, có 3 trên 6 bài báo giảm buồn nôn có ý nghĩa và 3 trên 6 bài báo giảm nôn có ý nghĩa [4].
Để khắc phục những khoảng trống về liều lượng chuẩn, thử nghiệm SPICE (công bố đề cương năm 2020) đã được thiết kế dưới dạng đa trung tâm, mù đôi, đối chứng giả dược với mục tiêu tuyển 300 người trưởng thành hóa trị gây nôn trung bình đến cao [8]. Phác đồ sử dụng 4 viên nang rễ gừng mỗi ngày (tổng cộng 60 mg gingerol hoạt tính/ngày), uống từ ngày hóa trị và kéo dài 5 ngày trong suốt 3 chu kỳ đầu [8]. Trong giai đoạn tuyển bệnh 5 tháng từ tháng 10 năm 2017 đến tháng 4 năm 2018 tại điểm A, đã có 33 người tham gia (gồm 18 phụ nữ) được ghi danh trước khi mở rộng sang điểm B vào tháng 5 năm 2018 [8].
Lợi ích thực sự và những giới hạn của bằng chứng
Từ các dữ liệu trên, lợi ích lớn nhất của gừng là tính an toàn cao, chi phí thấp, dễ tiếp cận và mức độ tuân thủ tốt từ phía người bệnh [4], [6], [7]. Gừng cho thấy tín hiệu tích cực trong việc làm dịu cơn buồn nôn ở pha muộn, cải thiện cảm giác chướng bụng nhờ thúc đẩy làm rỗng dạ dày, và hỗ trợ tốt cho các nhóm nhạy cảm như phụ nữ hoặc bệnh nhân ung thư đầu cổ [3], [6], [7].
Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng hiện tại là không nhỏ. Tổng quan năm 2020 kết luận rằng dù có nhiều nghiên cứu đơn lẻ tích cực, vẫn chưa có sự xác nhận mang tính thống kê đồng nhất về hiệu quả của gừng trên toàn bộ bệnh nhân ung thư do sự khác biệt lớn về phương pháp thực hiện giữa các nghiên cứu [4]. Các hạn chế phổ biến bao gồm thiết kế nghiên cứu chưa hoàn chỉnh, đối tượng bệnh nhân không đồng nhất, cỡ mẫu nhỏ và chất lượng chế phẩm gừng thử nghiệm kém đồng đều [1], [6].
Về mặt dược lý, các nhà khoa học cũng đặt ra câu hỏi về việc các hoạt chất trong gừng khóa thụ thể 5-HT3 ở nồng độ ức chế tối đa một nửa (IC50) cao hơn nhiều so với thuốc chống nôn ondansetron, từ đó cần nghiên cứu thêm để giải thích trọn vẹn cách chiết xuất gừng tạo ra tác dụng cộng gộp khi dùng chung với thuốc tây [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng gừng chống nôn
Hiểu lầm nguy hiểm nhất là cho rằng chỉ cần uống nước ép gừng tươi là có thể bỏ thuốc chống nôn của bệnh viện. Thực tế, mọi thử nghiệm lâm sàng trên người đều chỉ dùng gừng như một liệu pháp bổ trợ bên cạnh phác đồ thuốc chống nôn tiêu chuẩn vì lý do đạo đức và an toàn [2], [6], [5]. Việc tự ý bỏ thuốc có thể dẫn đến nôn ói dữ dội và phải ngừng hóa trị [1].
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ gừng có thể cắt ngay cơn nôn ói cấp tính vừa xuất hiện sau truyền thuốc. Các nghiên cứu chỉ ra rằng gừng hầu như không tạo thêm lợi thế rõ rệt ở pha cấp tính khi bệnh nhân đã dùng thuốc chống nôn mạnh, mà chủ yếu phát huy vai trò hỗ trợ đối với cảm giác buồn nôn âm ỉ ở pha muộn (những ngày sau hóa trị) hoặc tương đương thuốc hỗ trợ pha muộn [6], [5], [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng gừng?
Dù các thử nghiệm lâm sàng sử dụng liều chuẩn hóa (như 160 mg chiết xuất/ngày hoặc 1 g bột gừng/ngày) không ghi nhận sự khác biệt về phản ứng bất lợi so với giả dược, người bệnh ung thư vẫn cần thận trọng [6], [5], [7]. Các hoạt chất gingerol và shogaol có vị cay nồng đặc trưng [2]. Ở những bệnh nhân đang bị viêm loét niêm mạc miệng, tổn thương thực quản hoặc viêm dạ dày nặng do hóa chất, việc uống nước ép gừng tươi đậm đặc có thể gây kích ứng, nóng rát tại chỗ.
Hơn nữa, mỗi bệnh nhân có phác đồ hóa chất và thuốc đi kèm khác nhau. Người có bệnh nền phức tạp hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị triệu chứng cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi dùng các chế phẩm gừng liều cao kéo dài để đảm bảo an toàn tuyệt đối.
Cách áp dụng thực tế cho người bệnh hóa trị
Trong đời sống hàng ngày, người bệnh có thể sử dụng gừng như một giải pháp hỗ trợ nhẹ nhàng bên cạnh đơn thuốc của bác sĩ [2], [4]. Thay vì uống nước ép gừng nguyên chất quá cay nồng như trong thí nghiệm trên động vật [3], gia đình có thể pha một vài lát gừng tươi hoặc một lượng nhỏ nước cốt gừng vào nước ấm để người bệnh nhấp từng ngụm nhỏ trong ngày.
Về thời điểm, các nghiên cứu thường bắt đầu cho dùng gừng từ ngay ngày truyền hóa chất hoặc ngày hôm sau, duy trì liên tục trong khoảng 5 ngày đầu của chu kỳ để đón đầu và làm dịu cơn buồn nôn pha muộn [8], [6], [5]. Nếu sử dụng các viên nang chiết xuất gừng hoặc bột rễ gừng, mức liều từng được áp dụng an toàn trong nghiên cứu dao động từ 60 mg hoạt chất gingerol, 160 mg chiết xuất chuẩn hóa cho đến 1 g bột gừng khô mỗi ngày [8], [6], [5]. Ngoài ra, người bệnh nên kết hợp uống nước gừng ấm với việc xoa bóp, bấm huyệt Nội quan (P6) ở cổ tay để tăng cường hiệu quả giảm cả buồn nôn cấp tính lẫn buồn nôn muộn [7].
Tóm lại, nước ép gừng và các chế phẩm từ gừng có cơ sở khoa học rõ ràng trong việc ức chế thụ thể serotonin đường ruột và hỗ trợ làm rỗng dạ dày [3], [2]. Dù chưa thể tạo ra phép màu thay thế thuốc đặc trị, việc dùng một lượng gừng vừa phải kết hợp bấm huyệt và tuân thủ đúng phác đồ y khoa sẽ giúp hành trình vượt qua các đợt hóa trị của người bệnh nhẹ nhàng hơn [2], [7]. Người bệnh đừng quên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu trước khi bắt đầu bất kỳ liệu pháp bổ sung nào.