Nhiều người có thói quen pha ngay một cốc nước gừng ấm khi bị lạnh bụng, đau quặn từng cơn hoặc đi ngoài phân lỏng sau khi dầm mưa, ăn đồ lạnh. Thói quen dân gian này bắt nguồn từ cảm giác ấm áp, dễ chịu lan tỏa tức thì trong khoang bụng ngay sau khi uống. Tuy nhiên, liệu nước gừng thực sự có cơ sở khoa học để đẩy lùi triệu chứng co thắt bụng và rối loạn tiêu hóa hay không?
Nghiên cứu khoa học xác nhận rằng gừng chứa nhiều hoạt chất sinh học giá trị, đặc biệt là nhóm gingerol và shogaol, mang lại nhiều tác động tích cực trên đường tiêu hóa [1], [2]. Dù vậy, tác dụng thực tế của gừng đối với nhu động ruột rất đa dạng, vừa hỗ trợ làm dịu đau bụng nhưng cũng đồng thời kích thích co bóp tự nhiên chứ không đơn thuần chỉ là "cầm tiêu chảy" cấp tốc [3], [4].
Hoạt chất chính và cơ chế tác động lên đường ruột
Củ gừng tươi (Zingiber officinale) từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng như một vị thuốc điều trị các chứng bệnh đường tiêu hóa như tiêu chảy, đầy bụng khó tiêu, buồn nôn [2], [5]. Mùi thơm và vị cay nồng đặc trưng của gừng được tạo nên bởi hỗn hợp tinh dầu bay hơi chiếm từ 1% đến 3% trọng lượng gừng tươi, trong đó các hợp chất phenolic cay nồng đóng vai trò then chốt [4].
Trong củ gừng tươi, gingerol là nhóm hoạt chất dồi dào nhất, trong đó 6-gingerol chiếm trên 75% lượng dẫn xuất này [1], [6]. Khi gừng được phơi khô hoặc gia nhiệt qua chế biến, gingerol chuyển hóa thành shogaol hoặc zingerone [1], [4]. Các hợp chất cay này không chỉ kích thích vị giác mà còn tương tác trực tiếp với các thụ thể trên cơ trơn ống tiêu hóa và hệ thống thần kinh ruột [3], [2].
Về mặt cơ chế, các nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy gingerol mang lại đặc tính giảm đau, an thần nhẹ, hạ sốt và điều hòa nhu động ruột [4]. Thêm vào đó, chiết xuất từ gừng và các polyphenol này đã được chứng minh có tác dụng chống viêm mạnh mẽ, ức chế các con đường truyền tín hiệu gây viêm ở nhiều tế bào miễn dịch khác nhau như đại thực bào hay bạch cầu trung tính [1]. Khả năng giảm viêm và giảm đau nội tạng giúp làm dịu cảm giác quặn thắt khó chịu ở vùng bụng [1], [6].
Bằng chứng khoa học về khả năng điều hòa nhu động tiêu hóa
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã làm sáng tỏ tác động kép của dịch chiết nước gừng đối với chức năng vận động của ruột [3]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột cống trắng Wistar bị gây táo bón thực nghiệm bằng loperamide với liều 3 mg/kg thể trọng [3]. Các nhà khoa học đã cho chuột sử dụng dịch chiết nước từ gừng với các mức liều 75, 150 và 300 mg/kg thể trọng [3].
Kết quả cho thấy dịch chiết gừng cải thiện rõ rệt tốc độ lưu chuyển qua đường tiêu hóa từ 53,42% lên 85,57% và tăng tỷ lệ tháo rỗng dạ dày từ 55,47% lên 98,88% [3]. Khi đánh giá trên mô ruột cô lập, dịch chiết gừng làm tăng biên độ co bóp tự nhiên của ruột với nồng độ hiệu quả bán tối đa EC50 là 10,52 microgam/mL, nhưng không làm thay đổi sự vận chuyển dịch ruột bằng cơ chế điện sinh học [3]. Điều này chứng minh rằng gừng có khả năng điều hòa vận động co bóp cơ học của đường ruột thay vì chỉ ức chế hoàn toàn chuyển động [3].
Ngoài ra, khả năng giảm đau chống co thắt của các dẫn xuất gừng cũng được kiểm chứng qua các thử nghiệm dược lý. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy việc tiêm phúc mạc 6-gingerol ở liều 25 mg/kg đến 50 mg/kg trên chuột cống có khả năng ức chế đáng kể phản xạ đau quặn do axit axetic gây ra [6]. Điều này lý giải tại sao việc sử dụng nước gừng ấm giúp người bệnh cảm nhận sự dịu bớt rõ rệt đối với những cơn quặn thắt bụng cơ năng [6].
Tác động chống buồn nôn và bảo vệ niêm mạc ống tiêu hóa
Một trong những ứng dụng lâm sàng vững chắc nhất của gừng là khả năng chống nôn và làm dịu dạ dày [2]. Nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng ghi nhận gừng là biện pháp hỗ trợ hiệu quả, an toàn cho chứng buồn nôn và nôn ở phụ nữ mang thai, buồn nôn sau phẫu thuật cũng như buồn nôn do hóa trị liệu ung thư [2]. Tác động này giúp ổn định đường tiêu hóa trên, ngăn ngừa sự đảo ngược nhu động dạ dày khi hệ tiêu hóa bị kích ứng [2].
Bên cạnh đó, gừng còn thể hiện hoạt tính kháng khuẩn và bảo vệ niêm mạc trước các tác nhân gây hại [7], [6]. Nghiên cứu năm 2003 cho thấy dịch chiết methanol từ củ gừng và phân đoạn chứa gingerol có khả năng ức chế toàn bộ 19 chủng vi khuẩn Helicobacter pylori trong ống nghiệm với nồng độ ức chế tối thiểu từ 0,78 đến 12,5 microgam/mL, bao gồm cả các chủng CagA+ nguy hiểm [7]. Dịch chiết gừng cũng chứng minh được hiệu quả kháng khuẩn đối với một số vi khuẩn khác trong điều kiện phòng thí nghiệm nhờ sự hiện diện của các chất chuyển hóa thứ cấp [4].
Bột gừng nguyên chất còn có tác dụng cải thiện rõ rệt tổn thương niêm mạc dạ dày do thuốc chống viêm aspirin gây ra trên mô hình động vật [6]. Những tác động bảo vệ tổng hợp này giúp củng cố hàng rào biểu mô tiêu hóa, hạn chế các tổn thương viêm cục bộ do thức ăn hoặc các tác nhân gây kích ứng đường ruột [1], [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có
Mặc dù y học dân gian xem gừng là vị thuốc chữa tiêu chảy do hàn (lạnh bụng), các dữ liệu khoa học cần được nhìn nhận một cách khách quan [2], [5]. Điểm cộng lớn nhất của nước gừng ấm là nhiệt độ ấm giúp tăng cường tuần hoàn tại chỗ, kết hợp cùng hoạt tính giảm đau, chống viêm của gingerol giúp thư giãn phản ứng co thắt cơ trơn quá mức [1], [6]. Khi cơn co thắt thuyên giảm, cảm giác mót rặn và đau bụng quặn thắt sẽ dịu bớt [6].
Tuy nhiên, giới hạn lớn của bằng chứng là hầu hết các nghiên cứu phân tích sâu về vận động cơ trơn ruột mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột cống hoặc mô ruột cô lập [3], [6]. Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2022 cho thấy gừng thúc đẩy sự tháo rỗng dạ dày và tăng tốc độ di chuyển của phân [3]. Do đó, gừng không hoạt động như một loại thuốc cầm tiêu chảy cơ học làm liệt ruột hay làm ngừng hẳn việc tống xuất phân [3].
Nếu tình trạng đi ngoài xuất phát từ nhiễm trùng đường ruột nặng, độc tố vi khuẩn hoặc ngộ độc thực phẩm, việc chỉ uống nước gừng không thể thay thế phác đồ bù nước điện giải hoặc kháng sinh khi cần thiết [3], [2]. Nước gừng ấm phát huy hiệu quả tốt nhất đối với các trường hợp rối loạn tiêu hóa nhẹ, lạnh bụng do thay đổi nhiệt độ hoặc ăn uống khó tiêu [1], [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước gừng
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ bị đau bụng đi ngoài là phải uống nước gừng thật đặc, thật cay để "khóa đường ruột". Đây là quan niệm chưa chuẩn xác. Uống dịch chiết gừng quá đặc có thể gây kích ứng niêm mạc miệng, thực quản và dạ dày, gây ợ nóng hoặc làm tăng cảm giác cồn cào.
Một hiểu lầm phổ biến khác là gừng có thể điều trị mọi loại tiêu chảy nhiễm trùng. Dù chiết xuất gừng có hoạt tính kháng vi khuẩn Helicobacter pylori hay một số chủng vi khuẩn trong ống nghiệm, nồng độ hoạt chất trong một ly nước gừng pha tại nhà khó lòng đạt ngưỡng tiêu diệt mầm bệnh ồ ạt trong lòng ruột [7], [4]. Nước gừng đóng vai trò như một liệu pháp hỗ trợ làm dịu triệu chứng co thắt và chống nôn chứ không phải thuốc sát trùng đường ruột toàn năng [2], [6].
Cũng có người cho rằng gừng khô và gừng tươi có tác dụng hoàn toàn y hệt nhau. Trên thực tế, gừng tươi chứa chủ yếu là gingerol, trong khi gừng khô hoặc qua đun nấu kéo dài chuyển hóa phần lớn gingerol thành shogaol hoặc zingerone, làm biến đổi hàm lượng hoạt chất và cường độ tác dụng sinh học [1], [4].
Những đối tượng cần thận trọng
Dù gừng nằm trong danh mục các thảo mộc thường được công nhận là an toàn (GRAS) của Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) và được dùng an toàn trong chế độ ăn uống thông thường, một số nhóm người vẫn cần lưu ý [2], [4].
Nghiên cứu hóa học năm 2014 và các dữ liệu liên quan đã chứng minh dịch chiết gừng cùng các hoạt chất như gingerol và shogaol có hoạt tính chống kết tập tiểu cầu đáng kể [5]. Hoạt tính này liên quan đến tác dụng thúc đẩy lưu thông máu, nhưng đồng thời có thể kéo dài thời gian đông máu [5]. Do đó, những người đang sử dụng thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc người chuẩn bị phẫu thuật cần thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng gừng liều cao [5].
Những người đang bị viêm loét dạ dày tá tràng thể hoạt động, trào ngược dạ dày thực quản nặng cũng nên cẩn trọng. Vị cay nồng từ gingerol có thể kích thích dạ dày tiết axit nếu dùng lúc bụng quá đói [4]. Phụ nữ mang thai tuy có thể dùng gừng để giảm ốm nghén nhưng cũng cần tuân thủ liều lượng vừa phải theo hướng dẫn y tế [2].
Hướng dẫn pha và sử dụng nước gừng ấm đúng cách
Để hỗ trợ làm dịu cơn co thắt bụng và đi ngoài do lạnh, cách tốt nhất là sử dụng một lượng gừng tươi vừa phải. Bạn có thể dùng khoảng 5 đến 10 gam gừng tươi, rửa sạch, thái lát mỏng hoặc đập dập nhẹ để tinh dầu và hoạt chất gingerol dễ dàng khuếch tán ra nước [4].
Hãm phần gừng này trong 150 đến 200 ml nước nóng trong khoảng 5 đến 10 phút. Uống nước khi còn ấm, uống từng ngụm nhỏ để nhiệt lượng cùng hoạt chất từ từ tiếp xúc và xoa dịu niêm mạc đường tiêu hóa. Có thể thêm một thìa cà phê mật ong nhỏ nếu muốn dễ uống hơn và bổ sung một lượng năng lượng nhẹ nhàng.
Thời điểm dùng tốt nhất là ngay sau khi cơ thể bị nhiễm lạnh hoặc khi xuất hiện cảm giác cồn cào, quặn bụng nhẹ. Không nên uống liên tục quá nhiều ly nước gừng đặc trong một ngày để tránh gây nóng rát vùng thượng vị. Bên cạnh đó, nếu có triệu chứng đi ngoài, việc bổ sung dung dịch bù nước và điện giải đường uống (ORS) vẫn là ưu tiên hàng đầu để phòng ngừa mất nước.
Tóm lại, nước gừng ấm là một biện pháp hỗ trợ tự nhiên hữu ích giúp giảm co thắt và xoa dịu cảm giác khó chịu ở bụng nhờ các hoạt chất như gingerol và shogaol [1], [6]. Tuy nhiên, giải pháp này chỉ phù hợp với các cơn co thắt cơ năng mức độ nhẹ do lạnh bụng, không thay thế cho việc chẩn đoán và điều trị y khoa khi xuất hiện các dấu hiệu mất nước hoặc nhiễm trùng nặng.
