Trà bạc hà từ lâu đã trở thành thức uống thanh nhiệt quen thuộc của nhiều gia đình nhờ hương thơm the mát đặc trưng và cảm giác sảng khoái tức thì sau mỗi ngụm nước. Không ít người có thói quen hãm một bình trà bạc hà lớn để uống thay nước lọc suốt cả ngày với hy vọng thanh lọc cơ thể, giải tỏa căng thẳng và hỗ trợ tiêu hóa. Tuy nhiên, khi một thức uống thảo mộc được tiêu thụ liên tục với lượng lớn, nhiều người bắt đầu lo ngại liệu các hoạt chất trong bạc hà có tích tụ và gây tổn hại đến chức năng gan, thận hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là việc uống trà bạc hà pha từ lá tươi hoặc lá khô ở mức độ thông thường hoàn toàn an toàn và rất khó gây độc cho gan hoặc thận. Mối nguy về độc tính gan thận chỉ thực sự xuất hiện khi cơ thể tiếp nạp một lượng menthol hoặc tinh dầu bạc hà đậm đặc vượt ngưỡng an toàn trong thời gian dài hoặc ngộ độc cấp tính. Do đó, việc hiểu rõ sự khác biệt giữa nước pha thảo mộc tự nhiên và các chế phẩm tinh dầu chiết xuất là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe.
Bạc hà chứa những hoạt chất sinh học nào?
Cây bạc hà cay (tên khoa học là Mentha piperita) thực chất là loài lai tự nhiên giữa bạc hà lục (Mentha spicata) và bạc hà nước (Mentha aquatica) [1]. Toàn bộ các bộ phận trên mặt đất của cây bao gồm thân, lá và hoa đều chứa các túi tinh dầu thơm quý giá [1]. Trong đó, hoạt chất menthol chiếm tỷ lệ lớn nhất và là thành phần chính tạo nên mùi vị the mát, tiếp theo là menthone, cineol, pulegone cùng một số loại tinh dầu bay hơi khác [1].
Trong đời sống thường nhật và y học cổ truyền, bạc hà thường được chỉ định hoặc khuyên dùng để hỗ trợ cải thiện chứng cảm lạnh thông thường, hội chứng ruột kích thích, chứng khó tiêu không do loét và làm dịu các cơn đau đầu [1]. Các hợp chất bay hơi này cũng được ứng dụng rộng rãi làm chất tạo hương vị trong thực phẩm, đồ uống và dược phẩm [1].
Khi hãm lá bạc hà tươi hoặc khô với nước sôi, lượng tinh dầu khuếch tán vào nước trà chỉ chiếm một hàm lượng rất nhỏ. Phần lớn các chất hòa tan là nước, chất chống oxy hóa tự nhiên và một tỷ lệ vi lượng menthol tự nhiên. Chính vì vậy, nồng độ hoạt chất trong một tách trà loãng hơn hàng trăm lần so với các dạng chiết xuất công nghiệp.
Uống quá nhiều trà bạc hà có gây độc cho gan và thận?
Gan và thận là hai cơ quan đảm nhiệm vai trò chuyển hóa và đào thải các hợp chất ngoại sinh ra khỏi tuần hoàn máu. Khi chúng ta uống trà bạc hà, các phân tử menthol được hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa chủ yếu tại gan thông qua phản ứng liên hợp acid glucuronic và cuối cùng bài tiết ra ngoài qua nước tiểu. Ở người khỏe mạnh, hệ thống enzyme của gan và các cầu thận hoàn toàn đủ khả năng xử lý lượng menthol tự nhiên có trong nước trà mà không hề bị quá tải.
Tuy nhiên, nếu lạm dụng trà bạc hà ở mức cực đoan, chẳng hạn uống nhiều lít trà đặc liên tục mỗi ngày thay thế hoàn toàn nước lọc, hệ tiêu hóa thường sẽ phát tín hiệu cảnh báo đầu tiên trước khi gan hay thận bị ảnh hưởng. Các tác dụng phụ thường gặp và nhẹ của bạc hà bao gồm trào ngược dạ dày thực quản, ợ nóng, buồn nôn, nôn mửa, phản ứng dị ứng và tiêu chảy [1].
Hiện tượng ợ nóng và trào ngược xảy ra do menthol làm giãn cơ thắt thực quản dưới, khiến dịch vị acid dễ trào ngược lên cổ họng. Nguy cơ tổn thương tế bào gan hoặc viêm cầu thận từ việc uống trà lá truyền thống là vô cùng thấp, trừ khi người dùng đồng thời nuốt phải lượng lớn tinh dầu nguyên chất hoặc lạm dụng các sản phẩm cô đặc tinh thể menthol.
Nghiên cứu thực tế: Cảnh báo từ các ca ngộ độc tinh dầu
Mặc dù trà bạc hà thông thường an toàn, y văn thế giới đã ghi nhận những trường hợp ngộ độc nghiêm trọng khi cơ thể tiếp xúc với liều lượng cực cao các hoạt chất chiết xuất từ bạc hà. Tinh dầu bạc hà ở liều cao đã được xác định là có khả năng gây độc cho gan và gây độc cho thận, hiếm gặp hơn có thể dẫn tới viêm thận kẽ và suy thận cấp [1].
Một báo cáo ca bệnh lâm sàng năm 2012 đã mô tả một trường hợp ngộ độc tinh dầu bạc hà đường uống ở mức suýt tử vong [1]. Bệnh nhân là một phụ nữ 40 tuổi được đưa vào phòng cấp cứu trong tình trạng hôn mê sâu, cơ thể nồng nặc mùi bạc hà cay nồng [1]. Kết quả khám lâm sàng ban đầu cho thấy bệnh nhân rơi vào trạng thái sốc nặng, nhịp tim chậm chỉ còn khoảng 60 nhịp/phút, huyết áp tụt sâu không thể đo được, nhịp thở suy giảm nghiêm trọng chỉ còn 6-8 nhịp/phút [1].
Các bác sĩ đã phải xử trí cấp cứu khẩn cấp bằng phương pháp đặt ống thở, thở máy cơ học và truyền các loại thuốc vận mạch để nâng huyết áp [1]. Nhờ hồi sức tích cực, các chỉ số sinh tồn của bệnh nhân đã trở về mức ổn định trong vòng 8 giờ và người bệnh bắt đầu tỉnh lại sau 24 giờ điều trị [1]. Ca bệnh này là hồi chuông cảnh báo rõ ràng rằng mặc dù tác dụng phụ của bạc hà thường được coi là nhẹ, việc uống một lượng tinh dầu nguyên chất vượt ngưỡng độc tính có thể đe dọa trực tiếp tính mạng [1].
Không chỉ dùng qua đường uống, các đường dùng sai chỉ định khác cũng để lại hậu quả nghiêm trọng. Việc tiêm tĩnh mạch tinh dầu bạc hà cấp tính có thể gây phù phổi và tổn thương phổi cấp do độc tính trực tiếp làm gia tăng tính thấm thành mạch phổi [2].
Ngưỡng an toàn và liều gây nguy hiểm của menthol
Để đánh giá mức độ an toàn của các sản phẩm chứa bạc hà, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm xác định giới hạn phơi nhiễm cho phép. Một tuyên bố đồng thuận của các chuyên gia công bố năm 2020 cho biết menthol hoàn toàn an toàn khi sử dụng ở nồng độ thấp [2]. Trong các thử nghiệm súc miệng, nồng độ an toàn được ghi nhận là 0,1 g/L và 0,5 g/L; trong khi các ứng dụng ngoài da như dạng xịt 0,8% và dạng gel 8,0% cũng không gây ra tác dụng bất lợi [2].
Ngược lại, khi xét đến liều lượng nguy hiểm qua đường uống, các dữ liệu độc chất học đã đưa ra những con số cụ thể. Dựa trên các mô hình động vật thí nghiệm, liều gây chết đường uống ước tính ở người nằm trong khoảng 50 đến 150 mg/kg thể trọng [2]. Điều này tương đương với việc một người trưởng thành nặng 70 kg tiêu thụ một lượng tinh thể menthol hoặc tinh dầu bạc hà nguyên chất từ 3,5 g đến 10,5 g [2]. Một tài liệu tổng quan năm 2021 cũng tái khẳng định rằng liều gây chết đường uống của menthol nằm trong khoảng 50 đến 150 mg/kg [3].
Các biến cố bất lợi do dùng quá liều menthol bao gồm suy hô hấp, suy thận cùng với các biểu hiện thần kinh, da liễu và tiêu hóa [3]. Tình trạng uống cấp tính tinh dầu bạc hà có thể dẫn đến hôn mê thông qua các cơ chế tổn thương thần kinh, nhiễm độc gan hoặc suy giảm chức năng thận trước khi hồi phục sau điều trị tích cực [2]. Mặc dù y văn ghi nhận có trường hợp sống sót sau khi uống liều tuyệt đối lên tới 9 g, việc tiêu thụ lượng lớn menthol luôn tiềm ẩn nguy cơ biến chứng khôn lường [2].
Bên cạnh ngộ độc cấp, việc lạm dụng menthol mạn tính cũng có thể gây suy nhược cơ thể. Một trường hợp dùng menthol mạn tính đã được ghi nhận khi một người lớn tuổi tiêu thụ hai túi kẹo ngậm ho giàu menthol mỗi ngày, với hàm lượng 10 mg menthol trong mỗi viên [2]. Thói quen này đã dẫn tới tình trạng hôn mê, thất điều vận động, kèm theo các tổn thương trên da, rối loạn tiêu hóa và rối loạn thần kinh [2]. Do đó, các chuyên gia khuyến cáo cần tránh phơi nhiễm menthol kéo dài và ở liều lượng đậm đặc [3].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng khoa học
Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng tác dụng của trà lá bạc hà với tinh dầu bạc hà. Tinh dầu là dạng cô đặc cao độ, chỉ vài giọt nhỏ đã chứa lượng menthol tương đương hàng chục ấm trà thảo mộc. Vì vậy, người uống trà bạc hà không nên quá hoang mang trước các cảnh báo về ngộ độc gan thận, bởi nồng độ hoạt chất trong nước trà lá tự nhiên luôn nằm dưới xa ngưỡng độc tính 50-150 mg/kg thể trọng [2], [3].
Ngược lại, một số người lại mang tâm lý "thảo mộc tự nhiên thì vô hại tuyệt đối", từ đó tự ý nhỏ tinh dầu bạc hà vào nước uống hàng ngày để chữa đau bụng hoặc giảm cân. Đây là hành vi tiềm ẩn rủi ro rất lớn vì tinh dầu nguyên chất không hòa tan đều trong nước, có thể gây bỏng niêm mạc dạ dày và làm tăng vọt gánh nặng giải độc cho gan và thận [1].
Ngoài ra, phản ứng phụ phổ biến nhất của menthol trên thực tế không phải là hoại tử gan hay suy thận mà là viêm môi tiếp xúc dị ứng, chẳng hạn như các phản ứng kích ứng trên da khi dùng son dưỡng môi chứa menthol [2]. Cần lưu ý rằng các bằng chứng về độc tính gan thận của menthol chủ yếu bắt nguồn từ các báo cáo ca bệnh ngộ độc cá thể hoặc thử nghiệm liều cao trên động vật. Hiện chưa có nghiên cứu dịch tễ học nào ghi nhận việc uống trà bạc hà với liều lượng sinh hoạt hàng ngày gây suy gan hoặc suy thận mãn tính.
Những ai nên thận trọng khi dùng bạc hà?
Mặc dù trà bạc hà an toàn cho đại đa số người trưởng thành khỏe mạnh, một số nhóm đối tượng đặc biệt cần phải lưu ý và tiết chế liều lượng khi sử dụng:
Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc viêm loét dạ dày: Menthol có xu hướng làm giãn cơ vòng thực quản dưới, dễ dẫn đến hiện tượng ợ nóng, ợ chua dữ dội hơn [1]. Nhóm người này nên tránh uống trà bạc hà đậm đặc lúc bụng đói.
Người có tiền sử dị ứng hoặc cơ địa mẫn cảm: Những người có cơ địa dễ dị ứng tiếp xúc có thể bị phát ban, viêm môi hoặc kích ứng niêm mạc miệng khi tiếp xúc với các chế phẩm chứa nồng độ menthol cao [2].
Người có bệnh lý nền về gan và thận nặng: Dù trà bạc hà không trực tiếp gây bệnh, những bệnh nhân đang bị suy gan tiến triển hoặc suy giảm chức năng thận nặng nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để kiểm soát tổng lượng dịch và các chất chuyển hóa đưa vào cơ thể mỗi ngày.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có hệ thần kinh và hô hấp rất nhạy cảm với menthol; không bao giờ được cho trẻ tiếp xúc trực tiếp với tinh dầu bạc hà do nguy cơ ức chế hô hấp.
Gợi ý áp dụng và thưởng thức trà bạc hà an toàn
Để vừa tận hưởng hương vị sảng khoái của trà bạc hà vừa bảo đảm an toàn tuyệt đối cho sức khỏe, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc pha chế và sử dụng cơ bản:
Liều lượng hợp lý: Mỗi ngày chỉ nên dùng từ 1 đến 2 tách trà bạc hà (tương đương 200 - 500 ml nước). Lượng dùng này vừa đủ để hỗ trợ thư giãn tinh thần và làm dịu đường tiêu hóa mà không gây dư thừa hoạt chất.
Cách pha chế chuẩn: Sử dụng 5-10 lá bạc hà tươi đã rửa sạch hoặc 1-2 thìa cà phê lá bạc hà khô hãm với nước sôi trong khoảng 5-7 phút. Đậy kín nắp khi hãm để giữ lại lượng tinh dầu tự nhiên vừa phải.
Thời điểm uống: Thời điểm thích hợp nhất để thưởng thức là sau bữa ăn khoảng 30 phút nhằm hỗ trợ tiêu hóa hoặc vào buổi chiều để xua tan cảm giác mệt mỏi. Tránh uống trà quá đặc ngay trước giờ đi ngủ nếu bạn có tiền sử trào ngược dạ dày.
Tuyệt đối không uống tinh dầu: Không bao giờ tự ý nhỏ tinh dầu bạc hà nguyên chất vào nước để uống thay cho trà lá, trừ khi có chỉ định và hướng dẫn giám sát nghiêm ngặt từ bác sĩ chuyên khoa [1].
Tóm lại, trà bạc hà là một thức uống tự nhiên thanh mát và an toàn cho gan thận khi được sử dụng với lượng vừa phải trong chế độ dinh dưỡng hàng ngày. Mối lo ngại về độc tính gan thận chỉ xảy ra khi lạm dụng menthol nồng độ cao hoặc uống nhầm tinh dầu bạc hà nguyên chất [1], [2]. Hãy duy trì thói quen sử dụng đa dạng các loại thảo mộc, uống đủ nước lọc và tham vấn chuyên gia y tế nếu bạn có bệnh lý nền trước khi sử dụng bất kỳ liệu pháp thảo dược nào kéo dài.