Nhiều người tìm đến Rhodiola rosea (cây rễ vàng) như một giải pháp thảo dược tự nhiên để tăng cường năng lượng, giải tỏa mệt mỏi và xoa dịu căng thẳng thần kinh sau những giờ làm việc áp lực. Tuy nhiên, không ít người sau khi sử dụng lại gặp phải tình trạng bồn chồn khó chịu, người bứt rứt, hồi hộp và cảm giác tim đập nhanh. Thực tế, đây không hẳn là triệu chứng nguy hiểm mang tính độc hại mà là phản ứng kích thích quá mức của hệ thần kinh khi sử dụng sai liều lượng, sai thời điểm hoặc do tương tác thuốc trên những cơ địa nhạy cảm.
Hiện tượng bồn chồn và nhịp tim dồn dập xuất hiện chủ yếu do đặc tính kích thích hệ thần kinh trung ương nội tại của thảo dược này. Khi dùng liều quá cao, dùng chung với các thuốc tác động lên tâm thần hoặc cơ thể chưa kịp thích ứng, tác dụng nâng đỡ tinh thần mong muốn sẽ nhanh chóng chuyển thành trạng thái kích động thần kinh quá mức.
Rhodiola rosea tác động lên cơ thể như thế nào?
Rhodiola rosea là một loài thực vật thuộc họ Crassulaceae, sinh trưởng chủ yếu tại các vùng núi cao lạnh giá ở Bắc Âu và châu Á [4, 5]. Rễ và thân rễ của loài cây này chứa khoảng 140 hợp chất hoạt tính sinh học tự nhiên, bao gồm các nhóm monoterpene alcohol, cyanogenic glycoside, aryl glycoside, phenylethanoid, phenylpropanoid, flavonoid, flavonlignan, proanthocyanidin và các dẫn xuất của axit gallic [1]. Trong số đó, các hoạt chất nổi bật như salidroside, rosavin và p-tyrosol chịu trách nhiệm chính cho các hoạt tính sinh học [2].
Về mặt dược lý, Rhodiola được phân loại vào nhóm adaptogen – nhóm thảo dược hỗ trợ tăng khả năng chống chịu stress tổng thể của cơ thể trước các áp lực vật lý và tâm lý [1, 2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất này tham gia điều hòa trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA), giúp hạ nồng độ hormone cortisol sinh ra khi căng thẳng kéo dài [1]. Đồng thời, dược thảo này tác động lên protein kinase p-JNK, nitric oxide và kích hoạt các protein phòng vệ tế bào như Hsp 70 hay FoxO/DAF-16 [1].
Cùng với việc ức chế stress oxy hóa và viêm thần kinh [2], Rhodiola kích thích sự phân phối các chất dẫn truyền thần kinh bao gồm dopamine và serotonin [3]. Thảo dược này vừa có hoạt tính điều hòa tâm trạng, vừa mang tính kích thích thần kinh trung ương (CNS stimulating activity) và thúc đẩy động lực [1, 5]. Chính tính chất kích thích kép này là nguồn cơn dẫn đến cảm giác bồn chồn nếu cơ thể tiếp nhận một lượng dược tính vượt mức dung nạp.
Nghiên cứu lâm sàng về hiệu quả và hiện tượng kích thích
Một tổng quan nghiên cứu toàn diện năm 2010 đã đánh giá các thử nghiệm lâm sàng dùng chiết xuất Rhodiola chuẩn hóa SHR-5 [1]. Kết quả ghi nhận việc dùng lặp lại SHR-5 mang lại hiệu quả chống kiệt sức rõ rệt, tăng cường hiệu suất tinh thần, cải thiện khả năng tập trung ở người khỏe mạnh và giảm bớt hội chứng suy nhược thần kinh [1]. Chiết xuất này cũng cho kết quả khả quan đối với chứng trầm cảm từ nhẹ đến trung bình và chứng rối loạn lo âu lan tỏa [1]. Nhìn chung, nghiên cứu ghi nhận thảo dược dung nạp tốt, an toàn và hầu như ít tác dụng phụ bất lợi nếu dùng đơn trị liệu đúng cách [1].
Năm 2021, một thử nghiệm ngẫu nhiên nhãn mở được tiến hành trên 81 sinh viên đại học khỏe mạnh nhưng có biểu hiện lo âu nhẹ, trong độ tuổi từ 18 đến 35 [4]. Nhóm can thiệp gồm 40 người được cho uống chiết xuất rễ Rhodiola khô mang tên Vitano (WS 1375) với tổng liều 200 mg/ngày, chia làm 2 lần uống vào thời điểm 30 phút trước bữa sáng và 30 phút trước bữa trưa, duy trì liên tục trong 14 ngày [4]. Nhóm đối chứng gồm 41 người không sử dụng bất kỳ biện pháp can thiệp nào [4].
Quy trình đánh giá gồm 4 giai đoạn đo lường thông qua bảng hỏi tự điền và các bài kiểm tra nhận thức (thời gian phản xạ đơn, thời gian phản xạ lựa chọn, phản ứng duy trì): trước khi uống, sau liều đầu 4 giờ, sau 7 ngày và sau 14 ngày can thiệp [4]. Kết quả cho thấy sau 14 ngày, nhóm sử dụng Rhodiola giảm đáng kể mức độ lo âu và căng thẳng tự cảm nhận [4]. Họ cũng ghi nhận sự suy giảm rõ rệt về cảm xúc tức giận, trầm cảm, bối rối và cải thiện tổng thể tâm trạng [4]. Điểm đáng lưu ý là mức độ buồn ngủ hay chất lượng giấc ngủ không bị xáo trộn tiêu cực giữa hai nhóm, và bài kiểm tra nhận thức chưa thấy sự vượt trội khác biệt so với nhóm đối chứng [4].
Dù mang lại nhiều tác động tích cực, giới hạn của nghiên cứu này là sử dụng thiết kế nhãn mở và thiếu nhóm giả dược đối chứng mù đôi [4]. Dữ liệu cho thấy khi dùng đúng liều chuẩn (chẳng hạn 200 mg/ngày chia nhỏ vào buổi sáng và trưa), Rhodiola thể hiện tác dụng làm dịu lo âu thay vì kích ứng thần kinh gây tim đập nhanh [4].
Vì sao lại xuất hiện cảm giác tim đập nhanh và bồn chồn?
Căng thẳng mãn tính tác động rất xấu đến sức khỏe tim mạch, chuyển hóa và hệ thần kinh [5]. Khi căng thẳng, cơ thể giải phóng ồ ạt hormone cortisol và các chất kích thích [1, 2]. Khi người dùng nạp thêm Rhodiola ở liều quá cao, hoạt tính kích thích hệ thần kinh trung ương và khả năng kích thích phóng thích dopamine, serotonin của thảo dược sẽ bị đẩy lên mức đỉnh điểm [1, 5].
Sự gia tăng tín hiệu thần kinh đột ngột làm tăng hoạt động của hệ giao cảm. Hậu quả trực tiếp là người dùng cảm nhận các cơn bốc hỏa, run tay, nhịp tim gia tăng, cảm giác bất an và bồn chồn như vừa uống một lượng lớn caffeine đậm đặc [3]. Cần phân biệt rõ: cảm giác "tim đập nhanh" do hệ thần kinh thực vật bị kích thích tạm thời hoàn toàn khác với các bệnh lý rối loạn nhịp tim thực thể do tổn thương van tim hay cơ tim. Bản thân chiết xuất Rhodiola đã được khoa học chứng minh là sở hữu đặc tính bảo vệ tim mạch (cardioprotective) và bảo vệ tế bào thần kinh [1, 4]. Sự khó chịu này là dấu hiệu cảnh báo cơ thể đang quá tải trước liều lượng thảo dược nạp vào.
Tương tác thuốc nguy hiểm: Nguy cơ từ hội chứng Serotonin
Một nguyên nhân nghiêm trọng dẫn đến triệu chứng hồi hộp, bồn chồn cực độ khi dùng Rhodiola đến từ tương tác thuốc. Báo cáo ca lâm sàng năm 2015 đã cảnh báo chi tiết về nguy cơ này [3]. Bệnh nhân là một phụ nữ 68 tuổi có tiền sử rối loạn trầm cảm tái diễn mức độ trung bình kèm hội chứng cơ thể hóa [3]. Bệnh nhân này đang được điều trị ổn định bằng thuốc chống trầm cảm paroxetine nhưng sau đó tự ý bổ sung thêm chiết xuất Rhodiola rosea [3].
Ngay sau khi kết hợp, bệnh nhân xuất hiện hội chứng thần kinh thực vật nghiêm trọng, bồn chồn bứt rứt dữ dội và run rẩy tay chân không kiểm soát [3]. Các chuyên gia y tế xác định bệnh nhân gặp phải hội chứng nhiễm độc serotonin (serotonergic syndrome) do tương tác dược động học và dược lực học giữa Rhodiola và paroxetine gây ra [3]. Vì Rhodiola có khả năng thúc đẩy dẫn truyền serotonin và dopamine, khi kết hợp với thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin như paroxetine, nồng độ serotonin trong khe synap thần kinh tăng vọt quá ngưỡng an toàn, gây kích động thực vật dữ dội [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Sai lầm phổ biến nhất của người dùng là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng vô hại". Tâm lý nóng vội muốn nhanh chóng tỉnh táo, giảm mệt mỏi khiến nhiều người tự ý tăng gấp đôi, gấp ba liều lượng ngay từ những ngày đầu. Điều này trực tiếp kích hoạt phản ứng quá khích của hệ thần kinh trung ương [1].
Một hiểu lầm khác là dùng Rhodiola vào buổi chiều muộn hoặc buổi tối trước khi đi ngủ. Do sở hữu hoạt tính kích thích thần kinh và tăng tỉnh táo [1], việc sử dụng vào cuối ngày rất dễ gây mất ngủ, trằn trọc, từ đó làm trầm trọng thêm cảm giác bồn chồn và lo lắng vào ban đêm. Ngoài ra, việc lầm tưởng có thể thoải mái kết hợp Rhodiola với các loại thuốc hướng thần, thuốc an thần hay thuốc trầm cảm kê đơn mà không cần chỉ định y khoa là một sai lầm vô cùng nguy hiểm [3].
Ai nên thận trọng hoặc tránh sử dụng?
Những người đang dùng thuốc chống trầm cảm theo đơn, đặc biệt là nhóm ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI) như paroxetine, tuyệt đối không tự ý dùng thêm Rhodiola rosea [3]. Việc phối hợp này có thể dẫn tới hội chứng serotonin đe dọa trực tiếp sức khỏe với biểu hiện run rẩy, bứt rứt dữ dội và rối loạn thực vật [3].
Những người mắc chứng rối loạn lo âu nặng, người có tiền sử tim đập nhanh hoặc nhạy cảm quá mức với các chất kích thích thần kinh trung ương cần hết sức cẩn trọng [1, 5]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng không nên tự ý dùng do thiếu dữ liệu an toàn dài hạn. Bất kỳ ai đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị đều bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu dùng thảo dược này [3].
Hướng dẫn dùng Rhodiola đúng cách và giảm kích ứng
Để tận dụng lợi ích giảm mệt mỏi, nâng đỡ tâm trạng mà không gặp phải tình trạng bồn chồn hay tim đập nhanh, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc sử dụng khoa học dựa trên các thử nghiệm lâm sàng:
- Về liều lượng: Nên bắt đầu với liều lượng thăm dò thấp nhất có thể. Trong nghiên cứu lâm sàng của các nhà khoa học, liều dùng hiệu quả và an toàn để cải thiện tâm trạng và giảm stress là 200 mg/ngày của chiết xuất chuẩn hóa Vitano [4]. Không tự ý tăng liều khi chưa có chỉ dẫn y khoa chuyên nghiệp.
- Về thời điểm: Phân chia liều lượng thành 2 lần uống trong ngày, dùng trước bữa ăn khoảng 30 phút (cụ thể là 30 phút trước bữa sáng và 30 phút trước bữa trưa) [4]. Tránh tuyệt đối việc uống vào buổi chiều muộn hoặc buổi tối để ngăn ngừa xáo trộn nhịp sinh học và mất ngủ [1].
- Cách xử trí khi gặp kích ứng: Nếu uống Rhodiola mà cảm thấy nhịp tim đập dồn, cơ thể bồn chồn hay run nhẹ, cần dừng ngay việc sử dụng hoặc giảm ngay một nửa liều lượng. Uống nhiều nước lọc để cơ thể chuyển hóa và đào thải thảo dược nhanh hơn, đồng thời nghỉ ngơi ở không gian thoáng mát, yên tĩnh để hệ thần kinh dần ổn định trở lại.
Rhodiola rosea là một dược liệu có giá trị cao trong việc nâng đỡ cơ thể, giảm mệt mỏi và cải thiện stress nếu được áp dụng đúng chuẩn mực khoa học [1, 3]. Cảm giác bồn chồn hay tim đập nhanh hoàn toàn có thể phòng tránh được nếu người dùng hiểu rõ cơ chế, sử dụng đúng liều lượng, đúng thời điểm và tuyệt đối không tự ý phối hợp với các thuốc điều trị thần kinh [3, 5]. Hãy lắng nghe phản ứng của cơ thể và tìm kiếm sự tư vấn của chuyên viên y tế để việc chăm sóc sức khỏe luôn an toàn và tối ưu nhất.
