Nỗi lo tăng axit uric và thắc mắc về ly sữa mỗi ngày

Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm axit uric máu cao thường lập tức kiêng khem gắt gao mọi nguồn đạm động vật. Sữa tươi cũng hay bị xếp nhầm vào nhóm thực phẩm cần tránh vì nỗi lo sợ làm bùng phát cơn đau khớp.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế lại cho thấy điều ngược lại. Uống sữa tươi không đường, đặc biệt là các loại sữa tách béo hoặc ít béo, không những không làm tăng axit uric mà còn hỗ trợ hạ nồng độ chất này trong máu và tăng đào thải qua thận [1], [2].

Duy trì thói quen dùng sữa phù hợp là một giải pháp dinh dưỡng đơn giản, hỗ trợ tích cực cho quá trình kiểm soát chỉ số axit uric của cơ thể [1], [2].

Cơ chế hỗ trợ đào thải axit uric của sữa

Khác với thịt đỏ hay hải sản chứa hàm lượng purin cao, sữa là nguồn cung cấp protein rất nghèo purin. Khi uống sữa, cơ thể không bị nạp thêm tiền chất tạo ra axit uric dư thừa [2].

Quan trọng hơn, các thành phần tự nhiên trong sữa nguyên chất có khả năng kích thích thận bài tiết axit uric. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy sau khi uống sữa, phân số bài xuất axit uric qua đường tiết niệu (FEUA) tăng lên nhanh chóng [1].

Bên cạnh đó, trong các loại sữa thu hoạch cuối vụ (late season milk) có chứa hàm lượng axit orotic tự nhiên cao hơn [1]. Axit orotic đóng vai trò như một chất thúc đẩy bài xuất axit uric qua thận, giúp làm sạch nồng độ urat trong máu hiệu quả hơn [1].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng và dịch tễ học

Tác động hạ axit uric của sữa đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu trên người với quy mô từ ngắn hạn đến dài hạn.

Một thử nghiệm lâm sàng chéo ngẫu nhiên vào năm 2010 đã theo dõi tác động cấp tính của sữa trên 16 nam tình nguyện viên khỏe mạnh [1]. Mỗi người được uống một liều duy nhất chứa 80g protein từ các sản phẩm gồm: đối chứng đậu nành, sữa tách béo đầu vụ, sữa tách béo cuối vụ (chứa nhiều axit orotic) và sữa tách béo MPC 85 [1]. Mẫu máu và nước tiểu được thu thập ngay trước khi uống và mỗi giờ một lần trong suốt 3 giờ sau đó [1]. Kết quả cho thấy trong khi nhóm dùng đậu nành bị tăng axit uric máu khoảng 10%, thì tất cả các nhóm uống sữa đều giảm nồng độ axit uric máu khoảng 10% (p < 0,0001) [1]. Tất cả các sản phẩm sữa đều làm tăng nhanh phân số bài xuất axit uric qua thận, trong đó sữa cuối vụ tạo ra mức tăng FEUA lớn hơn sữa MPC 85 (p = 0,02) và sữa đầu vụ (p = 0,052) [1]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ khảo sát tác động ngắn hạn trong 3 giờ với cỡ mẫu nhỏ 16 người [1].

Ở quy mô cộng đồng, khảo sát dịch tễ học dinh dưỡng NHANES III tại Mỹ trên 14.809 người từ 20 tuổi trở lên (gồm 6.932 nam và 7.877 nữ) đã đánh giá mối liên quan giữa khẩu phần ăn và nồng độ axit uric máu [2]. Sau khi điều chỉnh các yếu tố như tuổi, giới tính, BMI, việc dùng thuốc lợi tiểu, thuốc hạ áp, thuốc hạ axit uric và bệnh gút, kết quả ghi nhận những người uống sữa từ 1 lần trở lên mỗi ngày có mức axit uric máu thấp hơn đáng kể so với người không uống sữa (chênh lệch đa biến là -0,25 mg/dl; 95% CI -0,40 đến -0,09; p < 0,001 theo xu hướng) [2]. Tương tự, người ăn sữa chua ít nhất 2 ngày một lần cũng có chỉ số axit uric thấp hơn [2]. Ngược lại, ăn nhiều thịt làm tăng 0,48 mg/dl và hải sản làm tăng 0,16 mg/dl axit uric giữa các nhóm tiêu thụ cao nhất và thấp nhất [2].

Phân tích cắt ngang từ đoàn hệ EPIC-Oxford năm 2013 cũng chỉ ra mối tương quan nghịch giữa tỷ lệ năng lượng từ đạm sữa với nồng độ axit uric (r = -0,10 ở nam và r = -0,11 ở nữ) [3]. Ở phụ nữ, lượng sữa tiêu thụ tỷ lệ nghịch trực tiếp với nồng độ axit uric máu [3]. Đáng chú ý, người ăn thuần chay (vegan) lại có nồng độ axit uric máu cao hơn người ăn chay có dùng sữa (vegetarian) và người ăn thịt [3].

Ngoài ra, một can thiệp ngẫu nhiên năm 2020 trên các thiếu niên nam thường xuyên uống nước ngọt có ga cho thấy: khi thay thế nước ngọt bằng sữa ít béo (khoảng 671 g/ngày), nồng độ axit uric máu và huyết áp tâm thu đều giảm rõ rệt [4]. Sự thay đổi này đến từ việc cắt giảm đường fructose (vốn làm tăng sinh axit uric) và bổ sung các lợi ích chuyển hóa từ sữa [4].

Lợi ích chuyển hóa đi kèm và giới hạn của bằng chứng

Việc bổ sung sữa ít béo hoặc tách béo vào chế độ ăn không chỉ hỗ trợ kiểm soát axit uric mà còn mang lại lợi ích cho hệ tim mạch. Một phân tích tổng hợp đoàn hệ cho thấy cứ mỗi 200 g sữa tiêu thụ mỗi ngày giúp giảm 4% tỷ lệ mắc tăng huyết áp [4].

Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có cũng có những giới hạn nhất định. Các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về khả năng hạ urat cấp tính của sữa mới được thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ và trong khoảng thời gian ngắn vài giờ [1].

Các dữ liệu quy mô lớn hơn chủ yếu là nghiên cứu quan sát dịch tễ học cắt ngang [3], [2]. Do đó, sữa tươi không đường nên được xem là một liệu pháp dinh dưỡng hỗ trợ chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sữa

Một ngộ nhận phổ biến là mọi loại đạm động vật đều làm tăng axit uric giống như thịt bò hay hải sản. Thực tế, tổng lượng protein nạp vào cơ thể không liên quan đến mức tăng axit uric máu trong các mô hình phân tích đa biến, trong khi đạm sữa lại thể hiện tác dụng bảo vệ [2].

Ngộ nhận thứ hai là xem mọi loại đồ uống có nguồn gốc thực vật đều tốt hơn sữa bò. Thử nghiệm năm 2010 chứng minh đồ uống từ đậu nành làm tăng khoảng 10% nồng độ urat trong máu chỉ sau 3 giờ, trái ngược hoàn toàn với tác dụng làm giảm 10% của sữa bò [1]. Dữ liệu từ đoàn hệ EPIC-Oxford cũng ghi nhận năng lượng từ đạm đậu nành tương quan thuận với nồng độ axit uric ở nam giới [3].

Một sai lầm khác là dùng sữa tươi có đường hoặc sữa đặc có đường. Lượng đường bổ sung, đặc biệt là đường fructose, kích thích quá trình phân hủy ATP thành AMP tại gan, từ đó đẩy mạnh sản sinh axit uric trong cơ thể [4].

Những ai cần lưu ý khi uống sữa tươi?

Mặc dù mang lại nhiều lợi ích cho người có axit uric cao, sữa không phải là lựa chọn phù hợp cho tất cả mọi người mà cần cân nhắc trên từng thể trạng.

Người có cơ địa dễ nổi mụn trứng cá nên cẩn trọng. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2019 cho thấy việc tiêu thụ nhiều sữa tươi nói chung (OR: 1,48), sữa ít béo (OR: 1,25) và đặc biệt là sữa tách béo (OR: 1,82) có mối liên quan đáng kể với sự gia tăng nguy cơ bùng phát mụn trứng cá [5].

Những người mắc hội chứng không dung nạp đường lactose có thể gặp tình trạng đầy hơi, đau bụng, tiêu chảy khi uống sữa tươi dạng lỏng thông thường. Với nhóm này, sữa chua là giải pháp thay thế hợp lý vì cũng mang lại hiệu quả hỗ trợ giảm axit uric tương tự [2].

Người thừa cân, béo phì cần chú ý đến hàm lượng chất béo của sữa. Sữa nguyên kem (full-fat milk) dù giúp duy trì cảm giác no lâu hơn sau 4 giờ nhờ chứa các axit béo như CLA và MCT [6], nhưng lại cung cấp nhiều năng lượng hơn. Nếu không kiểm soát tổng calo, tình trạng tăng cân có thể làm tăng axit uric, do chỉ số khối cơ thể (BMI) luôn tương quan thuận với nồng độ urat trong máu [3].

Cách uống sữa khoa học để hỗ trợ đào thải axit uric

Để tối ưu hóa hiệu quả hỗ trợ đào thải axit uric, người dùng nên ưu tiên các loại sữa tươi không đường, sữa tách béo (skim milk) hoặc sữa ít béo [1], [4], [2]. Việc loại bỏ đường giúp ngăn ngừa nguy cơ tăng axit uric do fructose chuyển hóa [4].

Về lượng dùng, duy trì thói quen uống từ 1 đến 2 ly sữa mỗi ngày (tương đương khoảng 200 - 500 ml) là mức phù hợp đã được ghi nhận qua các nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ [7], [4], [2].

Thời điểm sử dụng có thể linh hoạt vào bữa sáng hoặc các bữa phụ trong ngày. Khi dùng, nên uống từng ngụm nhỏ, tránh uống quá nhanh. Tuyệt đối không pha thêm đường tinh luyện, siro tạo ngọt hay sữa đặc.

Nếu muốn đa dạng khẩu phần, người dùng có thể luân phiên thay thế sữa tươi bằng sữa chua không đường ăn cách ngày [2]. Đối với những người đang điều trị gút cấp hoặc có bệnh lý thận mạn tính, việc điều chỉnh chế độ dinh dưỡng cần có sự tham vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.

Sữa tươi không đường tách béo hoặc ít béo là thực phẩm hỗ trợ rất tốt cho việc kiểm soát nồng độ axit uric nhờ thúc đẩy đào thải qua thận [1], [2]. Hãy xây dựng một chế độ ăn uống khoa học, kết hợp sữa hợp lý cùng lối sống lành mạnh để bảo vệ sức khỏe khớp và hệ tim mạch bền vững.