Ốm nghén, nôn nao, khó chịu vào mỗi buổi sáng là trải nghiệm quen thuộc của hầu hết phụ nữ khi bước vào giai đoạn đầu thai kỳ. Để tránh dùng thuốc tây do lo ngại ảnh hưởng tới thai nhi, nhiều mẹ bầu tìm đến các giải pháp tự nhiên quen thuộc trong gian bếp, phổ biến nhất là một tách trà gừng ấm. Tuy nhiên, việc uống bao nhiêu gừng mỗi ngày để vừa đủ giảm nôn vừa an toàn cho cả mẹ và bé vẫn là thắc mắc lớn của nhiều người.

Theo các tổng hợp y khoa hiện nay, ngưỡng sử dụng gừng được khuyến nghị cho phụ nữ mang thai là dưới 1.500 mg (tương đương dưới 1,5 g) mỗi ngày, lý tưởng nhất là mức 1.000 mg gừng mỗi ngày chia nhỏ thành nhiều lần [1], [2]. Ở liều lượng này, gừng phát huy tác dụng làm dịu cảm giác buồn nôn rõ rệt mà không làm gia tăng nguy cơ sảy thai hay xuất huyết nguy hiểm [1].

Nỗi ám ảnh mang tên ốm nghén đầu thai kỳ

Buồn nôn và nôn là những than phiền phổ biến nhất trong thời kỳ mang thai, ảnh hưởng đến khoảng 70% đến 80% phụ nữ [3], [4]. Tình trạng này thường bắt đầu từ tuần thứ 4 đến tuần thứ 8 sau kỳ kinh cuối và trở nên nghiêm trọng nhất vào tuần thứ 9 [3]. Đa số trường hợp, triệu chứng giảm dần vào các tuần tiếp theo và cải thiện rõ rệt cho đến tuần thứ 14 [3]. Dù vậy, vẫn có khoảng 2% thai phụ phải chịu đựng tình trạng này trong suốt cả thai kỳ [3].

Mặc dù phần lớn triệu chứng ở mức độ nhẹ đến trung bình, chúng vẫn gây ra cảm giác mệt mỏi, khó chịu kéo dài cho thai phụ [3]. Nguy cơ tử vong của người mẹ do nguyên nhân này hiện nay là cực kỳ hiếm gặp [3]. Do tâm lý e ngại tác dụng phụ gây quái thai của các thuốc chống nôn thông thường trong giai đoạn phát triển phôi thai quan trọng, nhu cầu tìm kiếm các liệu pháp thảo dược tự nhiên ngày càng tăng cao [1], [5].

Gừng làm dịu dạ dày của mẹ bầu thế nào?

Từ nhiều thế kỷ qua, củ gừng đã được sử dụng rộng rãi trên toàn thế giới như một vị thuốc điều trị các chứng rối loạn tiêu hóa và ốm nghén [6], [7]. Thảo dược này ngày càng được dùng nhiều trong y học hiện đại phương Tây [6]. Các nghiên cứu ghi nhận gừng dùng theo đường uống mang lại hiệu quả vượt trội so với giả dược trong việc giảm cường độ buồn nôn [6], [1].

Khi đi vào cơ thể, các hợp chất tự nhiên trong gừng giúp làm dịu phản xạ co bóp quá mức của đường tiêu hóa, hỗ trợ ổn định nhu động dạ dày. Dù các tài liệu tổng quan ban đầu vào năm 2002 từng cho rằng chưa có đủ thử nghiệm thiết lập tính an toàn toàn diện [7], nhưng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi sau đó đã liên tục củng cố giá trị giảm nghén của thảo dược này [7], [4], [5].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả của gừng

Các nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện với nhiều dạng bào chế và liều lượng khác nhau để đánh giá khả năng giảm nghén của gừng:

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi năm 2014 chia 120 thai phụ bị buồn nôn và nôn thành 3 nhóm dùng vitamin B6, giả dược và gừng [3]. Kết quả theo dõi ở 97 phụ nữ hoàn thành đợt can thiệp 4 ngày cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ nghiêm trọng của buồn nôn và tần suất nôn giữa các nhóm với chỉ số P < 0,001 [3]. Nghiên cứu kết luận gừng có hiệu quả điều trị buồn nôn và nôn thai kỳ [3].

Trong một báo cáo năm 2018 tổng hợp dữ liệu từ Keating và cộng sự, việc sử dụng 1 g xi-rô gừng mỗi ngày (chia làm 4 lần, mỗi lần 250 mg) trong 2 tuần đã giúp 67% phụ nữ ngưng nôn ở ngày thứ 6, so với chỉ 20% ở nhóm giả dược [2]. Đồng thời, 77% thai phụ dùng gừng cải thiện được 4 điểm trên thang đo buồn nôn vào ngày thứ 9, trong khi nhóm giả dược chỉ đạt 20% [2].

Một nghiên cứu khác của Mohammadbeigi và cộng sự sử dụng 600 mg tinh chất gừng mỗi ngày (chia 3 lần x 200 mg) trong 5 ngày, so sánh với 30 mg metoclopramide mỗi ngày và giả dược [2]. Kết quả ghi nhận mức độ nghiêm trọng của buồn nôn, nôn và chỉ số Rhodes ở nhóm dùng gừng và nhóm dùng metoclopramide đều giảm đáng kể so với giả dược, đồng thời hiệu quả giữa gừng và thuốc không có sự khác biệt [2].

Ngoài ra, thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi của Basirat và cộng sự trên 62 phụ nữ mang thai cho thấy: nhóm dùng 5 chiếc bánh quy chứa gừng mỗi ngày (mỗi bánh chứa 0,5 g gừng, can thiệp trong 4 ngày) có điểm số buồn nôn cải thiện vượt trội so với nhóm giả dược với p = 0,01 [2]. Sau 4 ngày, tỷ lệ thai phụ dứt hẳn nôn ói ở nhóm dùng gừng là 11/32 người, cao hơn mức 6/30 người của nhóm giả dược [2].

Một đánh giá hệ thống năm 2005 bao gồm 6 thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên trên 675 người và một nghiên cứu đoàn hệ quan sát trên 187 người cũng chỉ ra rằng: 4 thử nghiệm cho thấy gừng vượt trội hơn giả dược, và 2 thử nghiệm còn lại chứng minh gừng mang lại hiệu quả tương đương thuốc đối chứng là vitamin B6 trong việc giảm buồn nôn, nôn [5].

Ngưỡng an toàn tối đa: Tránh biến chứng xuất huyết

Khi dùng bất kỳ loại thảo mộc nào trong thai kỳ, liều lượng là yếu tố quyết định giữa tác dụng chữa lành và rủi ro sức khỏe. Mối bận tâm lớn nhất của các nhà khoa học khi phụ nữ mang thai dùng gừng là tính an toàn đối với thai nhi và nguy cơ xuất huyết hoặc sảy thai [3], [1].

Một phân tích gộp năm 2014 trên 12 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 1.278 thai phụ đã mang đến dữ liệu quan trọng về ngưỡng dùng an toàn [1]. Kết quả phân tích phân nhóm chỉ ra rằng liều lượng gừng dưới 1.500 mg mỗi ngày (< 1,5 g/ngày) đem lại ưu thế rõ rệt trong việc làm dịu triệu chứng buồn nôn [1]. Quan trọng hơn, nghiên cứu chỉ rõ gừng không làm gia tăng nguy cơ sảy thai tự nhiên khi so sánh với giả dược (RR 3,14; 95% CI 0,65-15,11; p = 0,15) hoặc so với vitamin B6 (RR 0,49; 95% CI 0,17-1,42; p = 0,19) [1].

Các tổng kết y khoa năm 2014 cũng khẳng định rằng liều lượng 1 g mỗi ngày duy trì trong ít nhất 4 ngày có hiệu quả tốt hơn giả dược trong việc cải thiện ốm nghén [2]. Mức dùng 1 g (1.000 mg) mỗi ngày được xem là ngưỡng chuẩn an toàn, giúp hạn chế tác động kích thích tiêu hóa quá mức hoặc nguy cơ ảnh hưởng lên hệ thống tuần hoàn, đông máu của cơ thể [2].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Nhiều tài liệu khẳng định gừng là một liệu pháp hỗ trợ chi phí thấp, ít rủi ro và hữu ích cho những phụ nữ không đáp ứng với các biện pháp thay đổi lối sống đơn thuần hoặc không muốn dùng thuốc điều trị bậc một [8], [4]. Các tác dụng phụ ghi nhận trong nghiên cứu thường chỉ ở mức độ nhẹ và không thường xuyên [6]. Nghiên cứu tổng hợp cho thấy gừng không gây nguy cơ đáng kể đối với chứng ợ nóng hay buồn ngủ [1].

Tuy vậy, mẹ bầu cần hiểu rõ giới hạn của loại thảo dược này. Gừng có tác động cải thiện vượt trội đối với cảm giác buồn nôn, nhưng hiệu quả làm giảm số cơn nôn ói thực tế vẫn chưa thực sự đồng nhất qua các nghiên cứu [1], [2]. Trong phân tích gộp 12 thử nghiệm, gừng không làm giảm đáng kể số đợt nôn so với giả dược (MD 0,72; p = 0,06) dù có xu hướng cải thiện [1]. Có 4 trên 15 nghiên cứu ghi nhận gừng không tạo ra khác biệt rõ rệt về tần suất nôn so với giả dược hoặc vitamin B6 [2]. Các nhà khoa học cũng lưu ý rằng bằng chứng hiện tại vẫn còn hạn chế về số lượng thử nghiệm chất lượng cao và cần thêm các nghiên cứu cỡ mẫu lớn để xác định chắc chắn liều tối đa và tương tác thuốc [3], [6], [1], [5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng gừng giảm nghén

Nhiều người lầm tưởng rằng gừng là thảo dược thiên nhiên nên "dùng bao nhiêu cũng được", uống trà gừng càng đậm đặc thì cơn nôn ói càng nhanh biến mất. Đây là quan niệm sai lầm. Dù gừng an toàn ở liều thấp, việc lạm dụng quá mức có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày và chưa có đủ dữ liệu nghiên cứu về hậu quả của việc dùng quá liều lượng chuẩn trên phụ nữ mang thai [6].

Một hiểu lầm khác là cho rằng gừng có thể "chữa khỏi" hoàn toàn chứng nghén nặng. Dữ liệu y khoa chỉ ra gừng đóng vai trò làm dịu triệu chứng buồn nôn từ nhẹ đến trung bình trong tam cá nguyệt thứ nhất và thứ hai [8], [4]. Thảo dược này không thể thay thế phác đồ y khoa nếu thai phụ rơi vào tình trạng mất nước nghiêm trọng do nôn quá nhiều.

Ai nên thận trọng khi dùng gừng?

Dù các nghiên cứu đoàn hệ và thử nghiệm không ghi nhận các biến cố bất lợi nghiêm trọng nào trên kết cục thai kỳ [5], một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức lưu ý. Phụ nữ có tiền sử dọa sảy thai, rối loạn đông máu, đang gặp phải các vấn đề xuất huyết âm đạo hoặc đang sử dụng thuốc chống đông cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng gừng thường xuyên.

Chất lượng của các chế phẩm bổ sung từ gừng trên thị trường hiện nay cũng chưa được kiểm soát đồng đều [8]. Do đó, thai phụ không nên tự ý dùng các loại viên uống chiết xuất gừng đậm đặc hoặc thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc mà nên ưu tiên các dạng gừng tự nhiên hoặc sản phẩm đã qua kiểm định y tế [8]. Nếu có bệnh lý nền đi kèm, việc hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản là nguyên tắc bắt buộc.

Hướng dẫn cách dùng gừng an toàn hàng ngày

Để đạt hiệu quả tối ưu và giữ an toàn cho sức khỏe, mẹ bầu có thể áp dụng các bước đơn giản sau:

  • Kiểm soát lượng dùng: Giữ tổng lượng gừng ở mức dưới 1.500 mg (1,5 g) mỗi ngày, tối ưu nhất là khoảng 1.000 mg (1 g) gừng tươi hoặc bột gừng khô chuẩn hóa [1], [2].
  • Chia nhỏ liều lượng: Thay vì uống hết một lúc, hãy chia đều lượng gừng thành 3 đến 4 lần uống trong ngày (ví dụ 250 mg mỗi lần) để dạ dày luôn được làm dịu nhẹ nhàng [2].
  • Cách chế biến: Thái 2 đến 3 lát gừng tươi mỏng, hãm với nước ấm trong 5-10 phút. Có thể thêm một thìa nhỏ mật ong để dễ uống hơn. Ngoài ra, việc dùng các dạng bào chế nhẹ nhàng như bánh quy gừng hoặc xi-rô gừng đã được chứng minh hiệu quả giảm buồn nôn trong các thử nghiệm lâm sàng [2].
  • Thời điểm dùng: Nhấp từng ngụm nhỏ trà gừng ấm vào buổi sáng ngay sau khi thức dậy hoặc trước bữa ăn khoảng 30 phút để hạn chế cảm giác nôn nao.
  • Thời gian can thiệp: Việc sử dụng gừng liên tục trong ít nhất 4 ngày đến 2 tuần thường cho thấy sự cải thiện rõ rệt nhất về triệu chứng khó chịu [3], [2].

Trà gừng là một giải pháp tự nhiên, kinh tế và hữu hiệu giúp phụ nữ mang thai vượt qua những cơn buồn nôn khó chịu trong giai đoạn đầu đời của bé [6], [8]. Tuy nhiên, để bảo vệ an toàn tuyệt đối cho mẹ và con, thai phụ cần duy trì liều lượng dưới 1.500 mg mỗi ngày và không lạm dụng [1]. Nếu tình trạng ốm nghén diễn tiến nặng, nôn liên tục không thể ăn uống, mẹ bầu cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.