Khi cơ thể lên cơn sốt cao kèm cảm giác ớn lạnh, nhiều người Việt có thói quen pha ngay một ly trà gừng ấm để làm ấm cơ thể. Sau đó, người bệnh tiếp tục uống thêm các loại thuốc hạ sốt phổ biến như paracetamol, aspirin hoặc ibuprofen với mong muốn nhanh chóng cắt đứt cơn sốt.
Tuy nhiên, việc kết hợp thảo dược quen thuộc này với các loại thuốc hạ sốt Tây y tiềm ẩn nhiều nguy cơ y khoa đáng lưu tâm, đặc biệt là nguy cơ xuất huyết và kích ứng đường tiêu hóa. Hoạt chất tự nhiên trong củ gừng có thể tương tác với cơ chế chống viêm, giảm đau của các thuốc nhóm NSAIDs, khiến nguy cơ chảy máu gia tăng đáng kể.
Thói quen uống trà gừng khi sốt và băn khoăn an toàn
Trong đời sống hằng ngày, gừng được xem là vị thuốc dân gian quen thuộc chuyên dùng để giải cảm, làm ấm tỳ vị và kích thích tuần hoàn máu. Khi sốt cao đi kèm các triệu chứng gai rét, đau nhức cơ khớp, người bệnh thường tìm đến trà gừng như một biện pháp tự nhiên, lành tính trước khi dùng đến thuốc tây.
Dù vậy, khi thân nhiệt tăng cao không hạ, phản xạ tiếp theo của đa số bệnh nhân là tìm đến tủ thuốc gia đình để lấy paracetamol hoặc các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) như ibuprofen, aspirin. Việc sử dụng đồng thời cả thảo dược lẫn tân dược hạ sốt mà không hiểu rõ tương tác thuốc có thể dẫn đến những phản ứng bất lợi nghiêm trọng [1].
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể dùng chung với bất kỳ loại tân dược nào. Thực tế y khoa chứng minh các hoạt chất sinh học trong cây cỏ hoàn toàn có khả năng can thiệp vào quá trình đông máu và làm thay đổi độc tính của thuốc điều trị [1].
Hoạt tính chống kết tập tiểu cầu của gừng và cơ chế tương tác
Củ gừng tươi hay các chế phẩm chiết xuất từ gừng được y học xếp vào nhóm thảo dược có hoạt tính chống kết tập tiểu cầu [1]. Đặc tính này tương tự như một số thảo dược khác như tỏi, bạch quả (ginkgo), nhân sâm hay nghệ, vốn có khả năng ức chế tiểu cầu kết dính để tạo cục máu đông [1].
Khi người bệnh bị sốt và sử dụng các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs), đặc biệt là aspirin, bản thân các thuốc này đã có tác dụng ức chế chức năng tiểu cầu [1]. Khi kết hợp gừng cùng với các thuốc NSAIDs, hai tác nhân cùng lúc tác động lên tiểu cầu sẽ cộng hưởng và làm tăng nguy cơ chảy máu trong cơ thể [1].
Bên cạnh đó, paracetamol (acetaminophen) - loại thuốc hạ sốt phổ biến nhất - cũng được ghi nhận khả năng tương tác với một số thảo dược để làm tăng nguy cơ xuất huyết [1]. Bản thân paracetamol cũng có thể sở hữu tác dụng chống kết tập tiểu cầu nhất định [2]. Vì vậy, việc phối hợp trà gừng đậm đặc với thuốc hạ sốt đòi hỏi sự thận trọng cao độ nhằm phòng ngừa tình trạng rối loạn đông máu [1].
Nguy cơ xuất huyết tiêu hóa từ các thuốc hạ sốt giảm đau
Để hiểu rõ mức độ nguy hiểm khi kết hợp trà gừng với thuốc hạ sốt, cần nhìn nhận nguy cơ nền tảng của các loại thuốc giảm đau hạ sốt đối với hệ tiêu hóa. Nhóm thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) vốn mang sẵn nguy cơ gây tổn thương niêm mạc dạ dày và ruột [2, 7].
Các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa của NSAIDs bao gồm khó tiêu, chảy máu ẩn, xuất huyết ồ ạt và bệnh lý loét dạ dày tá tràng [3]. Hậu quả nghiêm trọng của độc tính tiêu hóa do NSAIDs gây ra có thể dẫn đến thiếu máu mạn tính, nhập viện điều trị và thậm chí tử vong [3]. Tình trạng xuất huyết tiêu hóa trên nặng là một biến chứng nguy hiểm, trong đó người cao tuổi là đối tượng có nguy cơ rất cao gặp phải biến chứng này [4].
Dữ liệu ước tính tại Mỹ cho thấy mỗi năm có khoảng 100.000 người phải nhập viện và 16.000 bệnh nhân tử vong do xuất huyết tiêu hóa, loét và thủng đường tiêu hóa thứ phát sau khi dùng NSAIDs và aspirin ở liều điều trị hoặc gần liều điều trị [5]. Việc dùng thêm các chất có hoạt tính chống đông máu hay chống kết tập tiểu cầu như gừng sẽ khiến vết loét hoặc tổn thương niêm mạc dễ chảy máu kéo dài hơn [1, 4].
Bằng chứng khoa học về thuốc hạ sốt và nguy cơ chảy máu
Các nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng đã làm rõ sự khác biệt lớn về độ an toàn tiêu hóa giữa các nhóm thuốc hạ sốt thông dụng. Một nghiên cứu bệnh chứng do Đại học Tiêu hóa Hoa Kỳ (ACG) tiến hành trên 627 bệnh nhân xuất huyết tiêu hóa và 590 đối chứng cho thấy việc dùng aspirin, ibuprofen và các thuốc NSAIDs khác ở liều không kê đơn (OTC) làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa từ 2 đến 3 lần [6]. Nguy cơ này gia tăng tỷ lệ thuận theo liều lượng sử dụng [6].
Đáng chú ý, một nghiên cứu gần đây ghi nhận điều trị bằng NSAIDs có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa lên gấp 10 lần chỉ trong vòng 1 tuần đầu tiên bắt đầu dùng thuốc [5]. Ngược lại, phân tích của ACG khẳng định không tìm thấy sự gia tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa ở những người sử dụng paracetamol (acetaminophen) [6]. Paracetamol được đánh giá là thuốc giảm đau hạ sốt OTC an toàn nhất, không liên quan đến độc tính tiêu hóa hay tăng nguy cơ xuất huyết, và việc thay thế NSAIDs bằng paracetamol giúp loại bỏ nguy cơ chảy máu dạ dày [2, 6, 7].
Tuy nhiên, paracetamol không phải là không có điểm yếu. Hoạt chất này liên quan mật thiết đến độc tính trên gan khi dùng quá liều hoặc dùng trên người có tiền sử bệnh lý gan mạn tính [4, 8]. Một chất chuyển hóa của paracetamol là N-acetyl-p-benzoquinone còn có thể can thiệp vào quá trình chuyển hóa vitamin K và sự tổng hợp các yếu tố đông máu [2]. Ngoài ra, ibuprofen ở liều không kê đơn thông thường dùng hạ sốt (tối đa 1.200 mg/ngày trong tối đa 10 ngày) chỉ liên quan đến nguy cơ chảy máu sau phẫu thuật từ mức không có đến tăng rất nhẹ, không có ý nghĩa lâm sàng rõ rệt [7].
Dù vậy, khi đối chiếu với các tương tác thảo dược, phần lớn dữ liệu hiện nay về tương tác giữa gừng và thuốc giảm đau hạ sốt mới chỉ dừng lại ở các báo cáo ca bệnh riêng lẻ, nghiên cứu trên động vật và dữ liệu thực nghiệm in vitro [1]. Giới nghiên cứu nhận định cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng được thiết kế chặt chẽ để xác định chính xác ý nghĩa lâm sàng của những tương tác này trên cơ thể người [1].
Nguy cơ đặc biệt khi sốt xuất huyết hoặc có thói quen uống rượu
Tình huống sốt cao cần đặc biệt lưu ý nếu nghi ngờ nguyên nhân là do virus sốt xuất huyết (Dengue). Hướng dẫn đồng thuận của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) khuyến cáo sử dụng paracetamol để kiểm soát sốt và đau nhức, đồng thời chống chỉ định các thuốc NSAIDs [7]. Lý do là NSAIDs làm tăng tiềm năng nguy cơ chảy máu, trong bối cảnh người bệnh sốt xuất huyết thường bị biến chứng giảm tiểu cầu [7]. Uống trà gừng - một thảo dược chống kết tập tiểu cầu - trong tình huống này cùng với thuốc hạ sốt sẽ khiến nguy cơ xuất huyết càng trở nên khó lường [1, 8].
Ngoài ra, những người thường xuyên uống rượu bia cũng đối mặt với nguy cơ rất cao khi dùng thuốc hạ sốt giảm đau. Tiêu thụ rượu là một yếu tố nguy cơ độc lập làm tăng gấp đôi khả năng xuất huyết tiêu hóa [6]. Rượu có thể phá vỡ hàng rào bảo vệ niêm mạc dạ dày, khiến dạ dày dễ bị tổn thương trước các chất ăn mòn [3]. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) từ năm 1998 đã bắt buộc các thuốc NSAIDs không kê đơn phải dán nhãn cảnh báo nguy cơ khi dùng chung với rượu [5].
Cảnh báo về rượu trên các thuốc giảm đau OTC khuyến cáo những người uống từ 3 ly đồ uống có cồn trở lên mỗi ngày phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng [5]. Nếu một người vừa uống rượu, vừa dùng NSAIDs hoặc paracetamol, lại tiếp tục dùng trà gừng nồng độ cao, nguy cơ tổn thương gan và xuất huyết dạ dày sẽ bị cộng hưởng từ nhiều phía [1, 2, 4].
Những ai cần tuyệt đối thận trọng khi dùng trà gừng hạ sốt?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh hoàn toàn việc phối hợp trà gừng đậm đặc với thuốc hạ sốt là những bệnh nhân có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng hoặc từng bị xuất huyết dạ dày do dùng NSAIDs [4]. Niêm mạc tiêu hóa của nhóm bệnh nhân này vốn đã suy yếu và việc kết hợp gừng với aspirin hay ibuprofen rất dễ kích hoạt một đợt xuất huyết tái phát nghiêm trọng [1, 6].
Nhóm thứ hai là người cao tuổi, bởi người lớn tuổi có nguy cơ rất cao gặp phải biến chứng xuất huyết tiêu hóa trên nghiêm trọng khi sử dụng các thuốc kháng viêm giảm đau [4]. Hơn nữa, người cao tuổi thường kèm theo nhiều bệnh lý tim mạch đang phải điều trị bằng các thuốc chống đông máu như warfarin [2]. NSAIDs vốn đã làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng warfarin [2], do đó nếu bổ sung thêm gừng sẽ làm tình trạng rối loạn đông máu thêm phức tạp [1].
Nhóm thứ ba là những người nghi ngờ mắc sốt xuất huyết hoặc đang có các rối loạn chảy máu, giảm tiểu cầu [7]. Người thường xuyên sử dụng rượu bia, người có bệnh gan mạn tính cũng cần hạn chế trà gừng liều cao khi dùng paracetamol để tránh tạo áp lực chuyển hóa bất lợi lên gan và hệ đông máu [2, 4, 8].
Hướng dẫn dùng thuốc hạ sốt an toàn và cách dùng gừng hợp lý
Khi bị sốt cao, nguyên tắc an toàn hàng đầu là tuân thủ chặt chẽ liều lượng khuyến cáo của thuốc hạ sốt. Đối với paracetamol, người bệnh tuyệt đối không được dùng quá liều tối đa 4 g/ngày, bởi nhiều chế phẩm trị cảm cúm trên thị trường đều chứa hoạt chất này, dễ dẫn đến việc vô tình dùng chồng chéo quá liều [5]. Để đảm bảo an toàn cho dạ dày, paracetamol là lựa chọn đầu tay thích hợp hơn so với các thuốc NSAIDs [2, 6].
Nếu buộc phải dùng các thuốc nhóm NSAIDs như ibuprofen để hạ sốt, người bệnh chỉ nên dùng ở liều lượng thấp nhất có hiệu quả và trong thời gian ngắn nhất có thể để giảm thiểu nguy cơ bệnh lý dạ dày [4]. Tuyệt đối không tự ý dùng cùng lúc nhiều loại thuốc giảm đau khác nhau; chiến lược tối ưu là chỉ dùng duy nhất 1 loại thuốc tại một thời điểm [8].
Đối với gừng, người bệnh không nên uống các loại trà gừng quá cay, quá đậm đặc hoặc dùng thực phẩm bổ sung chiết xuất gừng liều cao trong thời gian đang dùng thuốc hạ sốt [1]. Nếu vẫn muốn dùng gừng để giữ ấm, chỉ nên thả 1-2 lát gừng mỏng tươi vào cốc nước ấm loãng, uống cách thời điểm dùng thuốc hạ sốt ít nhất 2 đến 3 giờ. Người bệnh nên duy trì việc uống đủ nước lọc, nước oresol để bù điện giải khi sốt cao thay vì lạm dụng các loại trà thảo mộc có hoạt tính sinh học mạnh.
Việc phối hợp giữa thảo dược truyền thống và y học hiện đại đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn về cơ chế tương tác hoạt chất. Trà gừng có thể mang lại cảm giác dễ chịu, nhưng khi đi kèm với các thuốc hạ sốt kháng viêm, nguy cơ làm tăng chảy máu là hoàn toàn có thật. Bệnh nhân có bệnh nền hoặc sốt kéo dài luôn cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế để chọn giải pháp an toàn nhất.
