Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một cốc nước ấm pha bột quế và mật ong với hy vọng vòng eo sớm thon gọn. Công thức truyền tai nhau trên mạng xã hội này được gắn mác "đốt mỡ tự nhiên", dễ làm lại rẻ tiền. Vậy thực hư tác dụng giảm mỡ bụng của trà quế mật ong đến đâu dưới góc nhìn y học?
Câu trả lời ngắn gọn là quế và mật ong có thể hỗ trợ cải thiện các chỉ số chuyển hóa chất béo, đường huyết và giúp giảm nhẹ cân nặng khi kết hợp đúng cách, nhưng không phải "thần dược" làm tan mỡ bụng tức thì [1]. Hiệu quả giảm mỡ nội tạng hay giảm cân phụ thuộc nhiều vào cơ địa, tình trạng sức khỏe nền và chế độ sinh hoạt tổng thể của người dùng [2]. Các bằng chứng khoa học hiện tại ghi nhận tác động tích cực của quế lên quá trình tạo mỡ và độ nhạy insulin, song kết quả giảm cân trên người vẫn còn khiêm tốn và chưa đồng nhất [1].
Cơ chế tác động của quế lên chất béo và đường huyết
Quế là một trong những loại gia vị lâu đời nhất thế giới, được lấy từ lớp vỏ bên trong của các loài cây thuộc chi Cinnamomum [3]. Thành phần hoạt chất nổi bật của dược liệu này là cinnamaldehyde cùng các hợp chất polyphenol đóng vai trò như chất chống oxy hóa và chất làm tăng độ nhạy insulin [4]. Khi đi vào cơ thể, các hoạt chất trong quế can thiệp vào nhiều quá trình cấp độ phân tử liên quan đến chuyển hóa năng lượng [3].
Một tổng quan cơ chế công bố năm 2024 chỉ ra rằng quế và hoạt chất cinnamaldehyde giúp ức chế phản ứng viêm, giảm căng thẳng oxy hóa và điều chỉnh rối loạn chức năng ty thể (nhà máy sản xuất năng lượng của tế bào) [3]. Ở khía cạnh kiểm soát mỡ và đường, quế tham gia điều hòa quá trình thu nạp glucose, giảm tình trạng kháng insulin, kiểm soát quá trình tạo mỡ mới (lipogenesis) và thúc đẩy quá trình oxy hóa axit béo (beta-oxidation - tức phân giải chất béo để tạo năng lượng) [3]. Ngoài ra, chiết xuất quế còn điều hòa các yếu tố có nguồn gốc từ mô mỡ trong huyết tương và biểu hiện của nhiều gen liên quan đến chuyển hóa tinh bột, chất béo [5].
Thử nghiệm trên người nói gì về hỗn hợp mật ong, quế và cân nặng?
Dữ liệu trực tiếp đánh giá sự kết hợp giữa mật ong và quế trên con người đã được ghi nhận trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, thiết kế bắt chéo công bố năm 2016 [1]. Nghiên cứu thực hiện trên 12 bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 trong thời gian 40 ngày [1]. Nhóm nghiên cứu cho người tham gia dùng 53,5 gram mật ong kanuka có pha công thức chứa quế, crom và magie mỗi ngày, so sánh với việc dùng mật ong kanuka nguyên chất không pha chế [1].
Kết quả sau 40 ngày cho thấy việc dùng mật ong pha quế, crom và magie giúp giảm cân nặng có ý nghĩa thống kê là 2,2 kg [1]. Đồng thời, chỉ số cholesterol toàn phần giảm 0,29 mmol/L và cholesterol xấu (LDL) giảm 0,29 mmol/L, kèm theo xu hướng tăng cholesterol tốt (HDL) và giảm huyết áp tâm thu [1]. Tuy nhiên, hỗn hợp này không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với đường huyết lúc đói, HbA1c hay insulin lúc đói ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là cỡ mẫu nhỏ (12 người) và mật ong được kết hợp thêm cả crom lẫn magie chứ không chỉ riêng quế [1].
Ở một góc độ khác, một phân tích gộp và tổng quan hệ thống công bố năm 2020 đã đánh giá tác dụng của việc bổ sung quế đơn thuần trên bệnh nhân mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) [2]. Khi gộp dữ liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng, các nhà khoa học nhận thấy bổ sung quế không làm giảm đáng kể cân nặng (mức chênh lệch trung bình -0,74 kg) hay chỉ số khối cơ thể BMI (chênh lệch -1,47) [2]. Bù lại, quế giúp giảm đáng kể đường huyết lúc đói (-5,32 mg/dL), insulin lúc đói (-4,10 muIU/dL), chỉ số kháng insulin HOMA-IR (-0,69), đồng thời giảm cholesterol toàn phần, LDL-C, chất béo trung tính (triacylglycerol) và cải thiện HDL-C [2].
Một nghiên cứu khác năm 2022 trên nam giới thừa cân hoặc béo phì đã thử nghiệm viên nang kết hợp quế và ớt đỏ (chứa capsaicinoids) dùng cùng bữa ăn giàu tinh bột [5]. Kết quả cho thấy viên uống quế và ớt đỏ làm giảm bớt những biến đổi bất lợi của các chất chuyển hóa (chủ yếu là lipid) trong huyết tương sau bữa ăn nhiều tinh bột so với giả dược [5].
Bằng chứng giảm mỡ bụng và mỡ gan từ mô hình động vật
Dù kết quả giảm cân trực tiếp trên người còn dao động, các thí nghiệm trên động vật lại cho thấy bức tranh rõ nét hơn về khả năng ngăn tích tụ mỡ trắng ở bụng và mỡ gan của quế [6]. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành trên 4 nhóm chuột đực Wistar (mỗi nhóm 22 con) trong vòng 12 tuần [4]. Chuột được ăn chế độ nhiều chất béo và nhiều đường fructose (HF/HF) để gây kháng insulin, có hoặc không bổ sung 20 gram quế trên mỗi kg thức ăn [4]. Kết quả ghi nhận chế độ ăn nhiều béo và đường làm tích tụ mỡ trắng mạc treo ruột (một dạng mỡ nội tạng ở ổ bụng) và làm giảm trọng lượng tuyến tụy [4]. Việc bổ sung quế vào thức ăn đã làm giảm tình trạng tích tụ mỡ trắng ở bụng này, bảo vệ trọng lượng tụy và khôi phục tốc độ truyền glucose (chỉ dấu của độ nhạy insulin) về mức bình thường như nhóm đối chứng [4].
Tương tự, nghiên cứu năm 2014 trên mô hình chuột béo phì nặng và kháng insulin (chuột ob/ob) dùng chiết xuất quế trong 6 tuần cho thấy mức đường huyết lúc đói giảm xuống [6]. Khi phân tích sâu hơn ở gan, nhóm chuột dùng quế giảm hàm lượng chất béo trung tính (triglyceride) tại gan, tăng dự trữ glycogen và cải thiện độ nhạy insulin ở cả gan lẫn não [6]. Dù vậy, trên mô hình chuột này, quế không làm thay đổi lượng thức ăn tiêu thụ, mức tiêu hao năng lượng hay trọng lượng cơ thể tổng thể [6]. Đáng chú ý, quế cũng không làm hạ đường huyết ở động vật có mức đường huyết bình thường, phù hợp với quan sát trên người khỏe mạnh [6].
Ngoài động vật có vú, một thí nghiệm năm 2019 trên cá ngựa vằn đực trưởng thành bị béo phì do chế độ ăn cũng xác nhận tác dụng chống béo phì của quế (loài Cinnamomum zeylanicum) [7]. Việc dùng quế giúp cá giảm chỉ số BMI, giảm đường huyết, giảm triglyceride máu, giảm mức độ tích tụ lipid trong gan và điều chỉnh biểu hiện các gen chuyển hóa [7].
Hiểu lầm thường gặp về trà quế mật ong
Hiểu lầm lớn nhất là coi trà quế mật ong như một dung dịch "đốt mỡ" hoạt động độc lập với chế độ ăn. Béo phì hình thành khi năng lượng nạp vào vượt quá năng lượng tiêu hao trong thời gian dài [7]. Bản thân mật ong vẫn chứa năng lượng và đường tự nhiên; trong thử nghiệm năm 2016, liều lượng mật ong được kiểm soát chặt chẽ ở mức 53,5 gram mỗi ngày và có bổ sung vi chất [1]. Nếu pha quá nhiều mật ong vào trà buổi sáng mà không cắt giảm calo từ các bữa ăn khác, tổng năng lượng dư thừa vẫn sẽ tích tụ thành mỡ.
Hiểu lầm thứ hai là ai uống quế cũng sẽ giảm cân và giảm đường huyết mạnh. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở cơ thể có đường huyết bình thường, quế không gây hạ đường huyết thêm [6]. Ngay cả ở phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang, việc uống quế giúp cải thiện mỡ máu và độ nhạy insulin rất tốt nhưng không làm giảm cân nặng hay BMI một cách rõ rệt [2]. Tác dụng của quế nghiêng về điều chỉnh rối loạn chuyển hóa chất béo và đường bên trong cơ thể hơn là làm sụt cân nhanh chóng trên bàn cân [2].
Ai nên thận trọng khi dùng quế thường xuyên?
Dù là gia vị tự nhiên, việc dùng quế liều cao hoặc kéo dài cần có sự thận trọng nhất định, đặc biệt liên quan đến chức năng tuyến giáp [8]. Một nghiên cứu năm 2016 trên chuột đực dùng chiết xuất nước quế với liều 400 mg trên mỗi kg trọng lượng cơ thể trong 25 ngày đã phát hiện ra tác động mới của quế lên hormone tuyến giáp [8]. Cụ thể, việc bổ sung quế làm giảm nồng độ hormone T3 toàn phần trong huyết thanh (trong khi T4 và TSH vẫn bình thường), đồng thời làm suy giảm hoạt động tín hiệu của hormone T3 tại tâm thất (tim) và giảm hoạt tính một loại enzyme phụ thuộc T3 ở gan [8]. Do hormone tuyến giáp đóng vai trò chủ chốt trong chuyển hóa năng lượng, người có bệnh lý tuyến giáp hoặc bệnh tim mạch nên hết sức lưu ý phát hiện này [8].
Bên cạnh đó, bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 hoặc người mắc hội chứng chuyển hóa đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng quế hay mật ong thường xuyên [3]. Quế có khả năng tác động lên huyết áp, đường huyết và mỡ máu, nên việc tự ý kết hợp với thuốc tây cần có sự hướng dẫn chuyên môn để đảm bảo an toàn và tránh tương tác bất lợi [3]. Người thừa cân muốn kiểm soát đường huyết nhưng lại nạp thêm lượng lớn mật ong mỗi sáng cũng cần cân nhắc kỹ vì mật ong đơn thuần không giúp cải thiện chuyển hóa glucose cấp tính hay dài hạn ở người tiểu đường [1].
Gợi ý áp dụng thực tế để hỗ trợ chuyển hóa
Để tận dụng lợi ích điều hòa mỡ máu và độ nhạy insulin của quế vào buổi sáng, bạn có thể hãm một lượng nhỏ bột quế hoặc thanh quế (ưu tiên dòng quế Ceylon - Cinnamomum zeylanicum đã được nghiên cứu về tính chống béo phì) với nước ấm [7]. Nếu không mắc tiểu đường và muốn dễ uống hơn, chỉ nên thêm một thìa cà phê nhỏ mật ong tạo vị ngọt dịu, tránh lạm dụng.
Thời điểm dùng phù hợp là vào bữa sáng hoặc ngay cùng bữa ăn có chứa tinh bột. Nghiên cứu trên người thừa cân cho thấy việc bổ sung quế (kết hợp gia vị cay như ớt) ngay trong bữa ăn giàu carbohydrate giúp hạn chế những biến động xấu của các chất chuyển hóa lipid trong máu sau ăn [5]. Thay vì trông chờ hoàn toàn vào ly nước buổi sáng, bạn có thể rắc bột quế vào yến mạch, sữa chua không đường hoặc sinh tố.
Cuối cùng, phòng ngừa và kiểm soát mỡ thừa luôn đòi hỏi chiến lược dài hạn dựa trên cân bằng giữa năng lượng ăn vào và tiêu hao qua vận động [7]. Trà quế mật ong chỉ nên được xem là một thức uống hỗ trợ cải thiện sức khỏe chuyển hóa và mỡ máu bên cạnh chế độ ăn giảm chất béo xấu, hạn chế đường tinh luyện và tập thể dục đều đặn [4]. Nếu bạn có sẵn bệnh nền như tiểu đường, rối loạn mỡ máu, buồng trứng đa nang hay bệnh tuyến giáp, hãy trao đổi với bác sĩ để có phác đồ dinh dưỡng phù hợp nhất.
