Trong đời sống hàng ngày, nhiều người có chỉ số đường huyết cao thường truyền tai nhau thói quen hãm nước quế chi uống sau bữa ăn. Hương thơm ấm áp từ vỏ và cành quế khiến nguyên liệu này trở thành thức uống quen thuộc trong gian bếp gia đình. Tuy nhiên, không ít độc giả băn khoăn liệu thói quen uống nước quế có thực sự giúp hạ đường huyết như lời đồn hay chỉ mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học hiện có là quế sở hữu đặc tính hỗ trợ giảm tăng đường huyết và có tiềm năng làm giảm mức đường máu sau ăn [1]. Tuy vậy, kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn còn nhiều điểm trái chiều, khi một số nghiên cứu ghi nhận hiệu quả rõ rệt nhưng số khác lại cho thấy không có sự khác biệt so với giả dược [2][1]. Vì thế, nước quế chỉ nên được xem là thức uống hỗ trợ mức độ vừa phải chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa [1][3].
Cơ chế hoạt chất trong quế tác động lên insulin và đường huyết
Để hiểu cách quế tác động lên đường máu, cần nhìn vào thành phần hóa học tự nhiên của dược liệu này. Quế chứa nhóm hợp chất polyphenol procyanidin loại A [4]. Đây là những hoạt chất chịu trách nhiệm ngăn ngừa và xử lý tình trạng căng thẳng oxy hóa (sự mất cân bằng giữa gốc tự do và chất chống oxy hóa trong cơ thể) cũng như tình trạng kháng insulin [4].
Kháng insulin là hiện tượng các tế bào trong cơ thể giảm khả năng đáp ứng với hormone insulin, khiến đường (glucose) khó đi vào tế bào để tạo năng lượng và bị ứ đọng lại trong máu. Các nghiên cứu trong ống nghiệm và trên động vật sống đã báo cáo rằng việc sử dụng quế mang lại tác dụng bắt chước insulin hoặc làm tăng cường hoạt tính của hormone này [5]. Khi độ nhạy insulin được cải thiện, cơ thể xử lý lượng đường nạp vào sau bữa ăn hiệu quả hơn, từ đó giảm bớt áp lực tích tụ glucose trong mạch máu [4][1].
Bên cạnh đó, đánh giá năm 2017 cũng ghi nhận việc bổ sung quế trong 60 ngày ở bệnh nhân đái tháo đường giúp giảm rõ rệt tình trạng kháng insulin, căng thẳng oxy hóa và phản ứng viêm [4]. Đồng thời, độ nhạy insulin và tổng khả năng chống oxy hóa của cơ thể đều tăng lên đáng kể [4]. Ngoài ra, chiết xuất quế còn được xem xét về khả năng ức chế quá trình glycation protein, tức hiện tượng đường gắn kết bất thường vào protein gây hại cho mô [1].
Các nghiên cứu ghi nhận tín hiệu tích cực từ việc dùng quế
Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã tìm thấy tác dụng khả quan của quế đối với việc kiểm soát đường huyết. Một nghiên cứu can thiệp trên người được nhắc đến trong tài liệu năm 2006 cho thấy bổ sung 1 g quế mỗi ngày làm giảm mạnh nồng độ đường huyết lúc đói tới 30% và cải thiện mỡ máu ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 [5]. Một tổng quan hệ thống năm 2009 đã rà soát các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên dùng quế Cinnamomum verum hoặc Cinnamomum cassia từ tháng 1/2003 đến tháng 7/2008 trên tổng cộng 311 người (gồm 5 nghiên cứu ở người đái tháo đường tuýp 2 và 3 nghiên cứu ở người không mắc bệnh) [1]. Kết quả cho thấy 2 nghiên cứu trên bệnh nhân đái tháo đường ghi nhận mức giảm đường huyết lúc đói đáng kể từ 18-29% và 10,3%, cùng 1 thử nghiệm ở người không mắc bệnh giảm 8,4% đường huyết lúc đói so với giả dược [1].
Đối với dạng chiết xuất nước tương tự như cách hãm nước uống, một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên được trích dẫn năm 2015 đã thực hiện trên 137 người mắc đái tháo đường [6]. Những người này dùng chế phẩm chiết xuất nước từ quế sấy phun với liều 500 mg mỗi ngày hoặc giả dược trong 2 tháng [6]. Sau 2 tháng, nhóm dùng chiết xuất quế giảm đáng kể đường huyết lúc đói từ 8,85 xuống 8,19 mmol/L, trong khi nhóm giả dược gần như không đổi (từ 8,57 xuống 8,44 mmol/L) [6]. Đường huyết 2 giờ sau khi uống 75 g đường glucose ở nhóm dùng chiết xuất quế cũng giảm mạnh từ 15,09 xuống 13,3 mmol/L, kèm theo sự cải thiện rõ rệt về độ nhạy insulin (đo bằng chỉ số HOMA-IR) và nồng độ fructosamine [6].
Một thử nghiệm mù đôi, đối chứng giả dược khác công bố năm 2012 đã đánh giá việc dùng 3 g quế mỗi ngày trong 8 tuần trên 44 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 (mỗi nhóm 22 người, có 37 người hoàn thành nghiên cứu) [3]. Khi so sánh với thời điểm bắt đầu, nhóm dùng quế giảm đáng kể đường huyết lúc đói, chỉ số đường huyết trung bình HbA1c, triglyceride, cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI) và khối lượng mỡ [3]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu này là khi đặt lên bàn cân so sánh trực tiếp giữa nhóm dùng quế và nhóm dùng giả dược vào cuối đợt can thiệp, sự khác biệt lại không đạt ý nghĩa thống kê, cho thấy quế chỉ mang lại tác dụng ở mức độ vừa phải [3]. Tương tự, một phân tích gộp năm 2012 tổng hợp 6 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên 435 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 cũng ghi nhận mức giảm trung bình chỉ số HbA1c là 0,09% [6].
Ở người khỏe mạnh, một nghiên cứu năm 2009 đã thử nghiệm trên 8 tình nguyện viên nam (tuổi trung bình 25, nặng khoảng 76,5 kg, BMI 24,0 kg/m2) [7]. Họ trải qua hai đợt can thiệp kéo dài 14 ngày với 3 g quế mỗi ngày hoặc giả dược, sau đó tiếp tục uống giả dược thêm 5 ngày [7]. Kết quả nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống cho thấy quế làm giảm phản ứng tăng đường huyết vào ngày thứ nhất (giảm 13,1% so với ngày 0) và ngày thứ 14 (giảm 5,5%) [7]. Vào ngày thứ 14, phản ứng tiết insulin giảm 27,1% và độ nhạy insulin được cải thiện rõ rệt [7]. Dù vậy, giới hạn lớn là toàn bộ hiệu quả này nhanh chóng biến mất ngay sau khi ngừng ăn quế [7].
Khi nghiên cứu cho thấy quế không tạo ra khác biệt
Bên cạnh các kết quả khả quan, y văn cũng ghi nhận không ít thử nghiệm quy mô chặt chẽ cho thấy quế không làm thay đổi đường huyết. Trong tổng quan năm 2009 nêu trên, có tới 3 trên 5 nghiên cứu ở bệnh nhân đái tháo đường không ghi nhận kết quả có ý nghĩa thống kê [1].
Cụ thể, một nghiên cứu công bố năm 2006 đã theo dõi 25 phụ nữ mãn kinh mắc đái tháo đường tuýp 2 (tuổi trung bình 62,9, BMI 30,4 kg/m2) đang dùng thuốc hạ đường huyết đường uống [5][6]. Người tham gia dùng 1,5 g quế Cinnamomum cassia mỗi ngày hoặc giả dược trong 6 tuần [5]. Sau khi lấy mẫu máu và làm nghiệm pháp dung nạp glucose ở thời điểm trước can thiệp, tuần thứ 2 và tuần thứ 6, các nhà khoa học kết luận việc bổ sung 1,5 g quế mỗi ngày không cải thiện độ nhạy insulin toàn thân, không cải thiện khả năng dung nạp glucose và cũng không làm thay đổi mỡ máu ở nhóm bệnh nhân này [5].
Một thử nghiệm khác được nhắc đến trong tổng quan năm 2015 thực hiện trên 60 người mắc đái tháo đường tuýp 2 dùng 1 g quế cassia mỗi ngày trong 3 tháng có đối chứng giả dược [6]. Kết quả cuối đợt cũng không cho thấy sự cải thiện đáng kể nào về đường huyết hay mỡ máu [6].
Đáng chú ý, vào năm 2014, một nghiên cứu mù đôi, đối chứng giả dược đã sử dụng kỹ thuật kẹp đường huyết - tăng insulin máu (phương pháp tiêu chuẩn vàng để đo độ nhạy insulin) trên những người bị rối loạn dung nạp glucose (tiền đái tháo đường) [2][8]. Có 21 người tham gia được chia nhóm tương đồng về tuổi, giới tính, BMI và 17 người hoàn thành nghiên cứu (8 người nhóm chứng, 9 người nhóm điều trị) [2]. Dù sử dụng liều rất cao lên tới 6 g quế Cinnamomum cassia hai lần mỗi ngày (tổng cộng 12 g mỗi ngày) trong suốt 12 tuần, kết quả vẫn không ghi nhận tác động đáng kể nào lên độ nhạy insulin, HbA1c, đường huyết lúc đói, BMI, mỡ máu hay men gan [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học
Nhìn tổng thể các dữ liệu trên, lợi ích của quế nằm ở khả năng hỗ trợ kiểm soát mức đường máu sau ăn, cải thiện các chỉ số kháng insulin (như HOMA-IR) và tăng cường chống oxy hóa ở một số nhóm đối tượng [4][1][6]. Đặc biệt, dạng chiết xuất nước từ quế cho thấy tín hiệu tích cực trong việc hạ đường huyết lúc đói và đường huyết 2 giờ sau nạp đường [6].
Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng là tính thiếu nhất quán giữa các thử nghiệm [2][1]. Nhiều nghiên cứu có cỡ mẫu còn nhỏ, chỉ từ 8 đến 44 người tham gia [2][3][7]. Hiệu quả của quế có thể phụ thuộc vào mức đường huyết ban đầu của người dùng, độ tuổi, tình trạng nội tiết (như phụ nữ sau mãn kinh) hoặc việc đang dùng kèm thuốc tây [5][1][6]. Hơn nữa, tác dụng cải thiện độ nhạy insulin được chứng minh là chỉ mang tính tạm thời và nhanh chóng đảo ngược nếu ngừng sử dụng [7]. Do đó, giới khoa học khẳng định chưa thể đưa ra kết luận dứt khoát về việc dùng quế như một liệu pháp điều trị đái tháo đường chính thức [5][1].
Những hiểu lầm thường gặp khi uống nước quế hạ đường huyết
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng uống càng nhiều nước quế thì đường huyết giảm càng mạnh. Thực tế nghiên cứu năm 2014 cho thấy ngay cả khi uống viên nang tương đương 12 g quế mỗi ngày trong 12 tuần, độ nhạy insulin và đường huyết ở người rối loạn dung nạp glucose vẫn không hề thay đổi [2]. Việc lạm dụng liều cao không đồng nghĩa với hiệu quả cao hơn.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ cần uống quế vài tuần là ổn định được đường máu lâu dài. Thử nghiệm trên người khỏe mạnh năm 2009 đã chỉ ra rằng ngay khi ngưng dùng quế trong vòng vài ngày, các lợi ích về dung nạp đường và độ nhạy insulin đều mất đi [7].
Hiểu lầm thứ ba là tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang uống nước thảo dược. Các chuyên gia nhấn mạnh bệnh đái tháo đường là rối loạn chuyển hóa phức tạp gây nhiều biến chứng tim mạch, mạch máu [2][3]. Mọi sự cải thiện bền vững đều phải dựa trên nền tảng thay đổi lối sống, kiểm soát cân nặng, vận động thể lực, dinh dưỡng hợp lý và tuân thủ thuốc theo đơn bác sĩ [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng quế chi?
Dù nghiên cứu dùng liều 6 g quế cassia hai lần mỗi ngày trong 12 tuần không ghi nhận sự thay đổi đáng kể về các chỉ số men gan (ASAT, ALAT, ALP, GT) hay bilirubin trong phạm vi thử nghiệm [2], người có bệnh lý gan mật hoặc bệnh nền mạn tính vẫn cần thận trọng khi dùng thảo dược kéo dài. Cơ địa mỗi người trong thực tế rất khác biệt so với môi trường nghiên cứu được giám sát chặt chẽ.
Đặc biệt, những bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc tiêm insulin cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng nước quế thường xuyên [4][6]. Việc tự ý kết hợp thảo dược có đặc tính hạ đường huyết với thuốc tây mà không theo dõi sát có thể làm thay đổi phản ứng đường máu ngoài dự kiến [4][1]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc người có cơ địa dị ứng với các loại gia vị có tính ấm nóng cũng không nên tự ý dùng liều lượng lớn.
Cách áp dụng thực tế trong đời sống hàng ngày
Đối với người có đường huyết cao muốn bổ sung quế vào chế độ sinh hoạt, việc sử dụng chiết xuất nước (tương tự cách hãm trà hoặc pha nước quế chi) là phương thức hợp lý và gần gũi với thử nghiệm lâm sàng dùng dịch chiết nước 500 mg mỗi ngày [6]. Nếu dùng dạng bột quế hoặc vỏ quế khô, liều lượng từng được áp dụng an toàn và ghi nhận lợi ích trong các nghiên cứu thường dao động từ 1 g đến 3 g mỗi ngày (tương đương khoảng nửa thìa đến một thìa cà phê nhỏ bột quế) [5][3][7].
Thời điểm sử dụng phù hợp là dùng cùng bữa ăn hoặc ngay sau bữa ăn để tận dụng khả năng giảm phản ứng đường huyết sau ăn 2 giờ [4][1][6]. Người dùng có thể hãm một thanh quế nhỏ với nước ấm để uống thay trà nhạt, hoặc rắc một lượng nhỏ bột quế vào cháo yến mạch, sữa chua không đường. Tuyệt đối không pha thêm đường tinh luyện hay sữa đặc vào nước quế vì sẽ làm tăng vọt đường huyết. Cần duy trì thói quen này đều đặn kết hợp ăn nhiều rau xanh, giảm tinh bột tinh chế, tập thể dục hàng ngày và uống đủ nước lọc [3].
Tóm lại, hoạt chất polyphenol trong quế có khả năng hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin và giảm mức tăng đường huyết sau ăn ở mức độ vừa phải [4][1][3]. Tuy nhiên, hiệu quả này không đồng đều ở mọi cơ địa và sẽ mất đi nhanh chóng nếu ngừng sử dụng [5][7]. Người có đường huyết cao có thể thưởng thức một tách nước quế ấm mỗi ngày như thức uống hỗ trợ lành mạnh, nhưng cần duy trì lối sống khoa học và tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa [3].
