Nhiều người trung niên và cao tuổi thường xuyên than phiền về những đêm trằn trọc, mất ngủ kéo dài hàng tháng trời mà không tìm được giải pháp êm dịu. Trong dân gian, cây xạ đen thường được truyền tai nhau như một vị thuốc nam đa năng, vừa giúp mát gan giải độc vừa cải thiện giấc ngủ sâu.

Tuy nhiên, nếu bạn đang kỳ vọng xạ đen là một phương thuốc điều trị dứt điểm chứng mất ngủ kinh niên thì câu trả lời thẳng thắn từ y học thực chứng là: chưa có đủ bằng chứng lâm sàng xác nhận công dụng này. Các nghiên cứu hiện đại mới chỉ ghi nhận mức độ an toàn cao và một số tác dụng an thần ban đầu từ các loài thực vật cùng chi, chứ xạ đen chưa thể thay thế các phác đồ điều trị chuyên khoa.

Lời đồn về dược liệu xạ đen và chứng mất ngủ kinh niên

Mất ngủ kinh niên là tình trạng rối loạn giấc ngủ diễn ra ít nhất 3 đêm mỗi tuần và kéo dài từ 3 tháng trở lên. Tình trạng này gây suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống, dẫn đến mệt mỏi, giảm tập trung và gia tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch hay rối loạn chuyển hóa.

Trước những lo ngại về tác dụng phụ khi phụ thuộc thuốc ngủ tân dược, không ít bệnh nhân tìm về các thảo dược thiên nhiên quen thuộc. Cây xạ đen, tên khoa học là Celastrus hindsii, từ lâu đã trở thành một loài cây quen thuộc trong y học cổ truyền tại miền Bắc Việt Nam [1]. Loài cây này thường được người dân thu hái cành lá, phơi khô rồi sắc nước uống hằng ngày với mong muốn thanh nhiệt và dễ ngủ.

Dù vậy, phần lớn các lời khen ngợi về hiệu quả chữa mất ngủ của xạ đen hiện nay chỉ dừng lại ở trải nghiệm truyền miệng cá nhân. Việc thiếu vắng các nghiên cứu lâm sàng quy mô trên người mắc chứng mất ngủ khiến bức tranh về công dụng thực sự của xạ đen còn nhiều khoảng trống cần được làm sáng tỏ dưới lăng kính khoa học.

Dịch chiết thực vật tác động thế nào đến hệ thần kinh?

Để một thảo dược có thể mang lại giấc ngủ tự nhiên, các hoạt chất trong cây phải có khả năng tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên hệ thần kinh trung ương. Thông thường, cơ chế này liên quan đến việc làm dịu các kích thích thần kinh, giảm căng thẳng hoặc điều hòa các thụ thể dẫn truyền cảm giác đau và lo âu.

Trong tự nhiên, một số loài thực vật thuộc cùng chi thực vật với xạ đen chứa các hợp chất có khả năng hỗ trợ thư giãn hệ thần kinh [2]. Khi hệ thần kinh trung ương bớt hưng phấn, cơ thể sẽ dễ dàng chuyển dịch từ trạng thái tỉnh táo sang trạng thái nghỉ ngơi. Nhờ đó, người dùng có cảm giác thư thái hơn trước khi bước vào giấc ngủ.

Bên cạnh đó, giấc ngủ kém ở nhiều người trưởng thành thường bắt nguồn từ các cơn đau nhức mạn tính như đau nhức xương khớp hay viêm dây thần kinh. Việc giảm bớt các xung động đau truyền về não bộ cũng là một cơ chế quan trọng giúp người bệnh dễ đi vào giấc ngủ hơn, dù bản thân thảo dược không mang đặc tính gây ngủ trực tiếp.

Khoa học nói gì về chiết xuất xạ đen và các loài cùng chi?

Khi đánh giá một dược thảo, giới khoa học luôn đặt tính an toàn lên hàng đầu trước khi thử nghiệm công dụng trị liệu. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã tiến hành đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của dịch chiết nước từ lá cây xạ đen (Celastrus hindsii) [1].

Trong thử nghiệm độc tính cấp, các nhà nghiên cứu cho chuột nhắt trắng uống dịch chiết nước xạ đen với liều đơn rất cao, lần lượt là 1000, 3000, 5000 và lên đến 15000 mg/kg thể trọng [1]. Kết quả theo dõi trong 7 ngày cho thấy ngay cả ở mức liều tối đa 15000 mg/kg mỗi ngày, chuột vẫn sống bình thường và nhóm nghiên cứu không thể xác định được liều gây chết trung bình (LD50) [1].

Ở thử nghiệm độc tính bán trường diễn, thỏ thí nghiệm được cho uống dịch chiết xạ đen liên tục mỗi ngày với liều 1000 và 3000 mg/kg thể trọng suốt 35 ngày [1]. Kết quả xét nghiệm huyết học và sinh hóa cho thấy thỏ không có biểu hiện bất thường về triệu chứng lâm sàng [1]. Các chỉ số quan trọng như tổng số tế bào máu, nồng độ hemoglobin, lượng bạch cầu và tiểu cầu đều không biến đổi có ý nghĩa [1]. Đồng thời, men gan AST và ALT của thỏ ở cả hai mức liều đều không khác biệt so với nhóm đối chứng, cấu trúc mô học của gan và thận hoàn toàn không bị ảnh hưởng tiêu cực [1]. Thử nghiệm này khẳng định dịch chiết xạ đen có độ an toàn rất cao khi dùng qua đường uống [1].

Về tác động an thần và hỗ trợ giấc ngủ, dữ liệu trực tiếp trên loài xạ đen Celastrus hindsii vẫn còn rất hạn chế. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã tiến hành khảo sát trên loài cây cùng chi là Celastrus orbiculatus trong một công bố năm 2011 [2]. Chiết xuất methanol của loài thực vật này đã được thử nghiệm trên các mô hình đau thực nghiệm ở chuột như ngâm đuôi, tấm nhiệt và gây đau bằng hóa chất [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất này thể hiện hoạt tính giảm đau mạnh mẽ phụ thuộc vào liều lượng, tương đương với các thuốc đối chứng như tramadol hay indomethacin [2]. Khi thử nghiệm kết hợp với naloxone - một chất đối kháng thụ thể opioid không chọn lọc, tác dụng giảm đau của chiết xuất bị ức chế, chứng minh cơ chế giảm đau có liên quan đến việc kích hoạt thụ thể opioid của cơ thể [2].

Cũng trong công trình này, các nhà khoa học đã kiểm tra tác động gây ngủ trên mô hình giấc ngủ do thuốc pentobarbital tạo ra ở chuột [2]. Kết quả ghi nhận chiết xuất từ loài thực vật họ hàng này giúp rút ngắn đáng kể thời gian chờ vào giấc ngủ (sleep latency) và kéo dài tổng thời gian ngủ của động vật [2]. Đáng chú ý, nghiên cứu nhấn mạnh rằng nếu dùng đơn độc một mình, chiết xuất thảo dược này hoàn toàn không tự khởi phát được giấc ngủ [2]. Điều này chứng minh thảo dược chỉ đóng vai trò hiệp đồng làm dịu và hỗ trợ, chứ không hoạt động như một loại thuốc ngủ độc lập [2].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Từ các dữ liệu nghiên cứu kể trên, độc giả cần nhìn nhận rõ ràng khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thực tế lâm sàng. Bằng chứng hiện có về khả năng hỗ trợ giấc ngủ mới chỉ dừng lại ở loài cùng chi Celastrus orbiculatus, chứ chưa phải là các thử nghiệm chuyên sâu trên chính cây xạ đen Celastrus hindsii [2, 3].

Thứ hai, tất cả các thử nghiệm ghi nhận tác dụng an thần và kéo dài giấc ngủ mới chỉ thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm có sự can thiệp của thuốc an thần pentobarbital [2]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người mất ngủ kinh niên được công bố đối với loại thảo dược này.

Thứ ba, mất ngủ kinh niên là một hội chứng phức tạp, chịu sự chi phối của căng thẳng tâm lý, rối loạn nhịp sinh học và các bệnh lý nội khoa kèm theo. Một hoạt chất thực vật chỉ có tác dụng hỗ trợ an thần nhẹ trên động vật thì khó có thể giải quyết triệt để gốc rễ của căn bệnh mất ngủ mạn tính ở người.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng xạ đen trị mất ngủ

Nhiều người bệnh thường cho rằng uống nước xạ đen càng đặc thì giấc ngủ sẽ càng sâu và nhanh đến. Đây là một quan niệm sai lầm, bởi việc dung nạp nước sắc quá đậm đặc có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, gây cồn cào ruột hoặc làm hạ huyết áp nhẹ, khiến người bệnh càng thêm khó chịu và tỉnh táo vào ban đêm.

Một hiểu lầm tai hại khác là tự ý bỏ thuốc điều trị mất ngủ hoặc thuốc huyết áp, tim mạch do bác sĩ kê đơn để chuyển hẳn sang uống trà xạ đen. Mất ngủ kinh niên nếu không được kiểm soát đúng cách có thể bùng phát dữ dội hơn khi ngừng thuốc đột ngột, gây ra hội chứng mất ngủ hồi ứng rất nguy hiểm.

Ngoài ra, việc xem xạ đen như một loại "nước giải khát" uống thay nước lọc suốt ngày đêm cũng không đúng đắn. Việc uống một lượng lớn nước thảo dược sát giờ đi ngủ sẽ kích thích bàng quang, dẫn đến tình trạng tiểu đêm nhiều lần, từ đó phá vỡ cấu trúc giấc ngủ tự nhiên.

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Dù dịch chiết xạ đen được chứng minh là an toàn và không gây tổn thương gan, thận ở liều thử nghiệm trên động vật [1], người dùng vẫn cần hết sức cẩn trọng trong một số trường hợp cụ thể:

  • Người có tiền sử huyết áp thấp: Xạ đen có thể làm giãn mạch nhẹ, dẫn đến hạ huyết áp. Những người huyết áp thấp khi uống nước xạ đen đậm đặc có thể bị hoa mắt, chóng mặt hoặc choáng váng.
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng đầy đủ chứng minh tính an toàn tuyệt đối của xạ đen đối với sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh.
  • Người đang dùng thuốc an thần hoặc thuốc ức chế thần kinh trung ương: Chiết xuất từ các loài cùng chi Celastrus có thể tương tác và làm tăng tác dụng an thần của thuốc [2], gây buồn ngủ quá mức hoặc lơ mơ vào ban ngày.
  • Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận nặng: Mặc dù nghiên cứu bán trường diễn trên thỏ không ghi nhận biến đổi men gan AST, ALT hay tổn thương mô học [1], người có bệnh lý nội tạng nặng vẫn cần ý kiến bác sĩ trước khi đưa thêm bất kỳ thảo dược nào vào cơ thể để đào thải.

Cách sử dụng xạ đen an toàn trong sinh hoạt thường ngày

Nếu bạn muốn sử dụng xạ đen như một thức uống hỗ trợ thanh nhiệt và tạo cảm giác thư giãn nhẹ nhàng, hãy tuân thủ các nguyên tắc dùng thảo dược chừng mực. Bạn chỉ nên dùng phần lá và thân đã được phơi khô sạch sẽ, tránh ẩm mốc để bảo đảm không nhiễm nấm độc hại.

Liều lượng khuyến cáo trong dân gian thường dao động ở mức 15 đến 30 gram lá xạ đen khô mỗi ngày. Bạn có thể đem rửa sạch bụi bẩn, hãm với khoảng 1 đến 1,5 lít nước sôi tương tự như cách hãm trà xanh, hoặc đun sôi nhẹ trong vòng 10 đến 15 phút rồi chắt lấy nước uống.

Thời điểm sử dụng tốt nhất là vào ban ngày hoặc đầu giờ chiều sau bữa ăn. Bạn nên tránh uống nước xạ đen sau 20 giờ tối để phòng ngừa tình trạng thức giấc đi tiểu giữa đêm làm gián đoạn giấc ngủ. Nước sắc chỉ nên dùng hết trong ngày, không để qua đêm vì dễ bị ôi thiu và biến chất.

Lời khuyên giúp cải thiện giấc ngủ bền vững

Xạ đen hay bất kỳ loại thảo dược tự nhiên nào cũng chỉ đóng vai trò hỗ trợ giải tỏa căng thẳng ở mức độ nhẹ. Để điều trị chứng mất ngủ kinh niên, bạn cần một chiến lược toàn diện kết hợp giữa vệ sinh giấc ngủ khoa học và tư vấn y tế chuyên nghiệp.

Hãy duy trì thói quen đi ngủ và thức dậy vào một khung giờ cố định mỗi ngày, hạn chế tiếp xúc với ánh sáng xanh từ điện thoại, máy tính ít nhất một giờ trước khi lên giường. Nếu tình trạng khó ngủ kéo dài gây kiệt quệ tinh thần, bạn nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa tâm thần kinh để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và nhận phác đồ điều trị an toàn, hiệu quả.