Thói quen ăn cháo cá chép ở cử và câu trả lời thực tế
Sau khi sinh con, nhiều bà mẹ Việt được gia đình tẩm bổ bằng cháo hoặc súp cá chép với niềm tin món ăn này giúp "gọi sữa" nhanh và làm sữa đặc hơn. Không ít sản phụ cố ăn cá chép liên tục nhiều ngày dù ngán vì sợ thiếu sữa cho con bú.
Thực tế, các dữ liệu nghiên cứu hiện có không ghi nhận bằng chứng trực tiếp nào cho thấy súp cá chép hay axit amin từ cá chép có tác dụng kích thích tiết sữa đặc hiệu. Thay vào đó, lượng sữa và thành phần sữa phụ thuộc vào hoạt động của hormone prolactin, quá trình phân bổ dưỡng chất trong cơ thể mẹ và phản xạ bú mút của trẻ [1], [2], [3]. Việc ăn cá chép thực chất đóng vai trò cung cấp nước và chất đạm chung cho cơ thể mẹ, tương tự các thực phẩm giàu dinh dưỡng khác.
Cơ chế tạo sữa tự nhiên trong cơ thể mẹ
Quá trình sản xuất sữa mẹ là một hoạt động sinh lý phức tạp, đòi hỏi cơ thể mẹ phải điều chỉnh lại cách sử dụng năng lượng. Nghiên cứu công bố năm 2020 cho thấy việc tiết sữa có thể liên quan đến tình trạng kháng insulin tạm thời ở các mô ngoài tuyến vú, giúp phân bổ lại các chất dinh dưỡng đa lượng của mẹ để đáp ứng nhu cầu của tuyến vú đang tạo sữa [1]. Sự thay đổi khả năng vận chuyển đường glucose theo cơ chế đặc hiệu từng cơ quan giúp ưu tiên dồn dưỡng chất cho việc tạo sữa [1].
Trong tuần đầu sau sinh, thành phần sinh hóa của sữa mẹ thay đổi rõ rệt qua từng ngày. Một nghiên cứu năm 1976 trên 16 phụ nữ cho con bú trong 6 ngày đầu sau sinh ghi nhận nồng độ đường lactose, kali và tổng lượng chất béo (lipid) trong sữa tăng dần, trong khi nồng độ natri giảm xuống [4]. Quá trình sinh tổng hợp các axit béo có số nguyên tử carbon thấp (như C10:0, C12:0, C14:0) cũng tăng lên để thay thế dần các axit béo có số nguyên tử carbon cao hơn [4].
Hormone đóng vai trò trung tâm trong quá trình này là prolactin. Nghiên cứu năm 1988 đo nồng độ prolactin bằng phương pháp miễn dịch phóng xạ trên 324 mẫu sữa của 9 bà mẹ từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 280 sau sinh [2]. Kết quả cho thấy hàm lượng prolactin cao nhất ở mức 43,1 ± 4 ng/ml trong giai đoạn sữa chuyển tiếp sớm (ngay sau giai đoạn sữa non ở tuần đầu sau sinh), sau đó giảm xuống còn 11,0 ± 1,4 ng/ml ở giai đoạn sữa trưởng thành khi cai sữa (tối đa 40 tuần sau sinh) [2].
Đáng chú ý, hành động bú của trẻ ảnh hưởng trực tiếp đến hormone này trong cữ bú. Phân tích 21 cặp mẫu sữa đầu và sữa cuối từ 3 bà mẹ (từ ngày 7 đến ngày 88 sau sinh) cho thấy sữa đầu chứa nhiều prolactin hơn đáng kể so với sữa cuối, đạt 29,5 ± 2,7 ng/ml so với 21,0 ± 3,2 ng/ml [2]. Với đặc tính điều hòa thẩm thấu ở tuyến vú và ruột, prolactin trong sữa mẹ được cho là có vai trò hỗ trợ cả quá trình tiết sữa lẫn chức năng hấp thu đường ruột của trẻ sơ sinh [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về chuyển hóa, hormone và món canh sau sinh?
Dù chưa có thử nghiệm lâm sàng đo trực tiếp tác động của súp cá chép lên sữa mẹ, nhiều nghiên cứu đã làm rõ cách chế độ ăn ở cữ, sự chuyển hóa chất và các chất kích thích tiết sữa (galactagogues) tác động đến sản lượng sữa.
Về chuyển hóa năng lượng, nghiên cứu năm 2020 đã đo phản ứng chuyển hóa ở mô mỡ và gan của phụ nữ ở thời điểm 6 tuần sau sinh, gồm 12 người nuôi con bằng sữa mẹ và 6 người nuôi con bằng sữa công thức có đặc điểm nền tương đồng [1]. Khi kiểm soát nồng độ insulin thấp ở cả hai nhóm, phụ nữ cho con bú có tốc độ sản xuất glucose nội sinh lúc đói cao gấp 2,6 lần và tốc độ phân giải mỡ (lipolysis) cao gấp 2,3 lần so với nhóm cho ăn sữa công thức [1]. Ở nhóm cho con bú, nồng độ prolactin cao hơn có liên quan đến việc ức chế phân giải mỡ mạnh hơn, giảm mỡ trong gan và giảm nồng độ triacylglycerol trong huyết tương [1]. Điều này cho thấy cơ thể mẹ tự động huy động đường và mỡ dự trữ để làm nguyên liệu tạo sữa.
Về tác động của món canh truyền thống thời kỳ ở cữ, một nghiên cứu năm 2009 đã khảo sát 23 bà mẹ đang cho con bú khi dùng súp gà nấu dầu mè và rượu gạo — món ăn phổ biến trong tục "ở cữ tháng đầu" [5]. Mỗi bà mẹ được kiểm tra 2 lần cách nhau một tuần với liều lượng cồn mục tiêu là 0,3 g/kg trọng lượng cơ thể; mẫu sữa và máu được lấy trước khi ăn và ở thời điểm 120 phút, 150 phút sau khi ăn [5]. Kết quả cho thấy món súp có rượu làm thay đổi nồng độ triacylglycerol (TAG), insulin và lactate trong máu mẹ, đồng thời ảnh hưởng đến tổng lượng đạm (protein), TAG, axit béo, beta-hydroxybutyrate và lactate trong sữa [5]. Đặc biệt, dù prolactin máu tăng nhẹ sau khi nạp cồn, thời gian để giọt sữa đầu tiên tiết ra lại kéo dài hơn đáng kể, cho thấy phản xạ tiết sữa bị ức chế và lượng sữa thu được có xu hướng giảm [5].
Về các biện pháp can thiệp làm tăng prolactin để kích sữa, tổng quan nghiên cứu năm 2019 đã điểm lại dữ liệu trên 11 phụ nữ (trung bình 12 tuần sau sinh, dao động từ 3,5 đến 39 tuần) được dùng prolactin người tái tổ hợp [3]. Các bà mẹ này tăng lượng sữa thêm 200 mL/ngày, đi kèm sự gia tăng tổng hợp alpha-lactalbumin và tăng nồng độ đường lactose — chất đóng vai trò tác nhân thẩm thấu kéo thêm dịch vào các túi tiết sữa [3]. Nồng độ canxi và oligosaccharide (cả trung tính và axit) trong sữa cũng tăng lên, nồng độ natri giảm xuống phản ánh sự đóng kín các liên kết tế bào biểu mô tuyến vú, trong khi chất béo, chất đạm và citrate không thay đổi có ý nghĩa thống kê [3].
Cùng trong tổng quan năm 2019, một thử nghiệm khác chia ngẫu nhiên 45 phụ nữ (75% tham gia trước 4 tuần sau sinh) dùng thuốc domperidone hoặc giả dược [3]. Nhóm dùng domperidone tăng lượng sữa thêm 163 mL/ngày, tăng carbohydrate và canxi trong sữa nhưng không làm thay đổi natri [3]. Lượng đạm trung bình trong sữa giảm 9,6% ở nhóm dùng domperidone và tăng 3,6% ở nhóm giả dược, nhưng sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê [3].
Tuy nhiên, không phải cứ bổ sung chế phẩm sinh học hay hormone từ bên ngoài đều giúp tăng sữa. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2019 trên 27 phụ nữ sau sinh đã kiểm tra tác dụng của viên nang nhau thai hấp sấy khô (12 người dùng nhau thai, 15 người dùng giả dược) trong 3 tuần đầu [6]. Kết quả đo nồng độ prolactin huyết tương 4 lần và cân nặng trẻ sơ sinh 3 lần cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm [6]. Ngay cả trên động vật, nghiên cứu năm 1987 tiêm prolactin ngoại sinh (120 mg/ngày trong 14 ngày) cho 8 con bò sữa Holstein ở giai đoạn trước và sau đỉnh tiết sữa (ngày 21-34 và 60-73 sau sinh) cũng cho thấy: dù prolactin huyết tương tăng gấp 2 đến 5 lần và làm tăng alpha-lactalbumin trong sữa, tổng sản lượng sữa cũng như lượng chất béo, lactose và chất đạm đều không thay đổi [7].
Ngoài ra, yếu tố tâm lý và nhu cầu của con cũng tác động đến hormone tạo sữa. Nghiên cứu năm 2025 trên chuột Long-Evans đang cho con bú ghi nhận lượng thức ăn tiêu thụ không khác biệt giữa các nhóm, nhưng căng thẳng (stress) và nhu cầu trao đổi chất khi chăm con ảnh hưởng lớn đến cân nặng và nồng độ prolactin của mẹ [8]. Chuột mẹ nuôi đàn con toàn đực có nồng độ prolactin huyết thanh cao nhất do nhu cầu trao đổi chất lớn hơn và chuột đực phát âm thanh siêu âm nhiều hơn, kích thích hành vi chăm sóc của mẹ [8].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Từ các dữ liệu trên, có thể thấy việc tăng lượng sữa phụ thuộc nhiều vào sự tổng hợp alpha-lactalbumin và lactose để kéo nước vào túi tiết sữa [3], cũng như phản xạ tiết sữa thông suốt [5]. Chưa có nghiên cứu nào chứng minh axit amin trong cá chép có khả năng kích hoạt trực tiếp cơ chế thẩm thấu này như thuốc hay hormone chuyên biệt.
Dẫu vậy, xét về mặt dinh dưỡng thường thức, cá chép là nguồn cung cấp chất đạm dễ tiêu hóa, còn phần nước cháo hoặc súp giúp bổ sung dịch cho cơ thể mẹ. Do cơ thể mẹ sau sinh phải tăng tốc độ sản xuất glucose nội sinh gấp 2,6 lần và phân giải mỡ gấp 2,3 lần để phục vụ tuyến vú [1], một chế độ ăn đủ chất đạm, chất bột đường và đủ nước sẽ giúp mẹ tránh kiệt sức và duy trì nguồn nguyên liệu tổng hợp sữa ổn định.
Giới hạn hiện tại là các nghiên cứu về thức ăn lợi sữa truyền thống mới chỉ tập trung vào một số món như súp gà nấu rượu [5] hoặc viên nang nhau thai [6], chưa có thử nghiệm đối chứng đo lường cụ thể lượng sữa trước và sau khi ăn cá chép. Do đó, cá chép nên được xem là một món ăn bồi bổ sức khỏe chung thay vì một "thần dược" gọi sữa.
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn uống lợi sữa
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rượu nếp, rượu gạo hoặc bia vào các món canh, cháo (như canh gà, cháo cá, móng giò hầm) để "dẫn sữa" nhanh hơn. Nghiên cứu năm 2009 đã chứng minh việc tiêu thụ món súp có cồn (liều 0,3 g/kg cơ thể) làm chậm đáng kể thời gian tiết giọt sữa đầu tiên, ức chế phản xạ xuống sữa và làm biến đổi thành phần đạm, mỡ, lactate trong sữa mẹ [5]. Các nhà khoa học khuyến cáo phụ nữ đang cho con bú cần tránh chế độ ăn có chứa cồn [5].
Hiểu lầm thứ hai là tin vào các mẹo dân gian truyền miệng như ăn nhau thai chế biến sẵn để tăng hormone prolactin và giúp con tăng cân nhanh. Thử nghiệm lâm sàng có đối chứng đã bác bỏ điều này khi chứng minh viên nang nhau thai không làm tăng prolactin máu mẹ và không cải thiện cân nặng trẻ sơ sinh trong 3 tuần đầu [6].
Hiểu lầm thứ ba là chỉ tập trung ăn thật nhiều một món duy nhất mà bỏ qua việc nghỉ ngơi và cho bé bú đều đặn. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy nồng độ prolactin có sự chênh lệch lớn giữa sữa đầu và sữa cuối trong cùng một cữ bú [2], đồng thời căng thẳng (stress) của người mẹ tác động mạnh đến quá trình trao đổi chất và cân nặng trong giai đoạn nuôi con bú [8].
Ai nên thận trọng khi dùng món súp cá chép và các chất kích sữa?
Phụ nữ sau sinh có tiền sử dị ứng với cá nước ngọt cần tránh ăn cá chép để phòng ngừa phản ứng dị ứng ảnh hưởng đến sức khỏe mẹ. Những người có hệ tiêu hóa còn yếu ngay sau sinh mổ hoặc sinh thường nên ăn lượng vừa phải, tránh các món súp quá nhiều dầu mỡ vì dễ gây đầy bụng, khó tiêu.
Tuyệt đối không tự ý kết hợp rượu gạo, rượu nếp vào món cháo hoặc súp cá chép vì cồn sẽ đi vào máu, làm thay đổi thành phần sữa và ức chế phản xạ tiết sữa [5]. Ngoài ra, những bà mẹ bị ít sữa không nên tự ý mua các loại thuốc kích sữa như domperidone hay các chế phẩm hormone về dùng khi chưa có chỉ định y khoa, bởi các thuốc này chỉ được nghiên cứu trong những điều kiện lâm sàng cụ thể [3]. Nếu có bệnh nền về gan, rối loạn chuyển hóa đường hoặc mỡ máu, sản phụ cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có chế độ dinh dưỡng phù hợp với sự thay đổi insulin và glucose sau sinh [1].
Cách áp dụng thực tế trong bữa ăn ở cữ
Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của cá chép một cách khoa học, sản phụ có thể ăn cháo hoặc súp cá chép khoảng 2-3 bữa mỗi tuần, xen kẽ với các loại thịt, cá, trứng, sữa khác để đa dạng nguồn axit amin. Khi chế biến, nên nấu chín kỹ với gừng, hành lá, thì là để khử mùi tanh tự nhiên, tuyệt đối không nêm rượu vào món ăn [5].
Bà mẹ nên ăn cháo hoặc uống súp ấm trước cữ cho con bú hoặc hút sữa khoảng 30-60 phút, kết hợp uống đủ nước ấm trong ngày. Vì đường lactose đóng vai trò kéo dịch vào túi tiết sữa để tăng thể tích sữa [3], bữa ăn của mẹ cần có đủ chất bột đường lành mạnh (từ gạo nấu cháo, cơm, củ quả) bên cạnh chất đạm từ cá. Song song với ăn uống, việc cho trẻ bú thường xuyên và giữ tinh thần thoải mái là chìa khóa tự nhiên giúp duy trì nồng độ prolactin ổn định [2], [8].
Tóm lại, cá chép là thực phẩm giàu đạm và lành tính nhưng không có bằng chứng khoa học nào cho thấy món ăn này trực tiếp làm tăng tiết sữa. Để có nguồn sữa dồi dào, người mẹ cần ăn đa dạng dưỡng chất, uống đủ nước, tránh xa đồ ăn thức uống có cồn và duy trì việc cho con bú đều đặn mỗi ngày. Khi gặp tình trạng thiếu sữa kéo dài hoặc có bệnh lý nền, sản phụ nên thăm khám bác sĩ để được tư vấn giải pháp an toàn.