Phở bò tái hay bít tết lòng đào là món ăn khoái khẩu của rất nhiều người nhờ độ mềm ngọt tự nhiên. Tuy nhiên, khi bước vào giai đoạn mang thai, chế độ ăn uống của mẹ bầu cần phải thận trọng hơn bao giờ hết đối với các loại thực phẩm chưa qua xử lý nhiệt hoàn toàn.

Nếu bạn đang thắc mắc việc ăn thịt bò tái trong thai kỳ có nguy cơ lây nhiễm mầm bệnh gì, câu trả lời trực tiếp là mẹ bầu đối mặt với nguy cơ nhiễm ký sinh trùng Toxoplasma gondii [1]. Đây là loại đơn bào nội bào có thể truyền qua nhau thai và để lại những hệ lụy nặng nề cho sự phát triển của thai nhi [3, 6].

Mối liên hệ giữa thịt bò tái và ký sinh trùng nguy hiểm

Ký sinh trùng Toxoplasma gondii là loại đơn bào nội bào có khả năng xâm nhiễm vào hầu hết các loài động vật máu nóng cũng như con người [2]. Khi động vật tiêu thụ nguồn thức ăn hoặc nước uống mang mầm bệnh, các nang mô của ký sinh trùng này có thể hình thành và tồn tại trong các mô cơ của chúng [3].

Đường tiêu hóa là con đường lây truyền có ý nghĩa vô cùng quan trọng, trong đó thực phẩm, đặc biệt là thịt, đóng vai trò là phương tiện truyền bệnh chính của Toxoplasma gondii [1]. Khi con người ăn phải thịt sống hoặc chưa nấu chín có chứa các nang mô này, mầm bệnh sẽ nhanh chóng xâm nhập vào cơ thể [3]. Trên phạm vi toàn cầu, trung bình có khoảng 30% dân số dương tính với kháng thể kháng ký sinh trùng này [1].

Tại Mỹ, có tới 50% số ca nhiễm Toxoplasma gondii bắt nguồn từ việc ăn thịt nấu chưa chín [4]. Điều này biến bệnh do ký sinh trùng này gây ra trở thành một trong những bệnh truyền qua thực phẩm có ý nghĩa lâm sàng đặc biệt nghiêm trọng ở phụ nữ mang thai [4].

Bệnh âm thầm nhưng để lại hậu quả nghiêm trọng cho thai nhi

Một đặc điểm cực kỳ nguy hiểm là phụ nữ mang thai khi nhiễm Toxoplasma gondii thường không xuất hiện triệu chứng rõ ràng nào [5]. Mặc dù người mẹ có thể cảm thấy hoàn toàn khỏe mạnh, họ vẫn có thể truyền mầm bệnh sang cho thai nhi thông qua nhau thai [4, 6].

Sự lây truyền qua nhau thai này có thể dẫn đến bệnh bẩm sinh nghiêm trọng ở trẻ, bao gồm nguy cơ gây mù lòa và thiểu năng trí tuệ [4]. Nhiễm trùng Toxoplasma gondii trong thai kỳ cũng có thể gây ra nhiều triệu chứng nặng nề khác, thậm chí dẫn đến sinh non hoặc sảy thai [3, 7]. Vì phần lớn các trường hợp nhiễm trùng đều diễn biến âm thầm, việc phòng ngừa tiên phát ở phụ nữ mang thai đóng vai trò then chốt nhằm hạ thấp nguy cơ mắc bệnh bẩm sinh cho em bé [5].

Các nghiên cứu khoa học cảnh báo gì về thịt bò tái?

Các bằng chứng khoa học quốc tế đã liên tục chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa việc tiêu thụ thịt tái sống và nguy cơ nhiễm ký sinh trùng này.

Một phân tích tổng hợp quy mô lớn công bố năm 2018 đã tổng kết các nghiên cứu bệnh - chứng để đánh giá nguy cơ phát triển nhiễm trùng Toxoplasma gondii cấp tính qua đường thực phẩm [1]. Kết quả cho thấy thói quen tiêu thụ thịt sống hoặc nấu chưa chín làm tăng nguy cơ nhiễm trùng cấp tính lên gấp 3,44 lần (tỷ số chênh OR = 3,44; khoảng tin cậy 95%: 1,29 - 9,16) [1]. Đáng chú ý, việc ăn thịt bò sống hoặc chưa nấu chín làm tăng nguy cơ nhiễm trùng rõ rệt với OR = 2,22 (khoảng tin cậy 95%: 1,57 - 3,12), trong khi ăn thịt cừu sống/tái có nguy cơ OR = 3,85 (khoảng tin cậy 95%: 1,85 - 8,00) [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc ăn thịt lợn tái sống, trứng sống và sữa chưa tiệt trùng không cho thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê trong phân tích này [1]. Tuy vậy, nghiên cứu có giới hạn do số lượng nghiên cứu bệnh - chứng sẵn có cho phân tích còn hạn chế và thiếu chiến lược tìm kiếm tài liệu xám [1].

Trước đó, một nghiên cứu bệnh - chứng đa trung tâm tại 6 thành phố lớn ở châu Âu công bố năm 2000 cũng theo dõi các phụ nữ mang thai mắc bệnh cấp tính (xác định qua chuyển đổi huyết thanh hoặc dương tính với kháng thể IgM) so với nhóm đối chứng [6]. Nghiên cứu kết luận thịt chưa được nấu chín hoặc chưa được xử lý bảo quản đạt chuẩn là yếu tố nguy cơ chính gây nhiễm bệnh ở tất cả các trung tâm nghiên cứu [6]. Cụ thể, có từ 30% đến 63% các ca nhiễm trùng tại các trung tâm khác nhau xuất phát từ việc ăn các sản phẩm thịt tái hoặc thịt chưa qua chế biến kỹ, và 6% đến 17% do tiếp xúc với đất [6]. Các yếu tố dự báo mạnh nhất về nguy cơ nhiễm trùng cấp tính ở thai phụ là ăn thịt cừu, thịt bò hoặc thịt thú săn chưa nấu chín, tiếp xúc với đất và đi du lịch ngoài khu vực châu Âu, Mỹ và Canada [6].

Tại Trung Quốc, một nghiên cứu cắt ngang thực hiện từ năm 2016 đến 2017 trên 313 phụ nữ mang thai người Mãn Châu tại tỉnh Cát Lâm đã phát hiện 51 người (chiếm 16,29%) dương tính với kháng thể Toxoplasma gondii [2]. Trong đó, 15,02% dương tính với kháng thể IgG và 2,56% dương tính với IgM [2]. Tỷ lệ huyết thanh dương tính ở các nhóm tuổi dao động từ 13,50% đến 23,90% [2]. Phân tích đơn biến chỉ ra rằng việc tiêu thụ thịt sống hoặc chưa nấu chín và việc nuôi mèo trong nhà có liên quan trực tiếp đến tỷ lệ huyết thanh dương tính cao hơn đáng kể ở thai phụ [2].

Tại Ethiopia, nghiên cứu năm 2015 tại Bệnh viện Felege Hiwot trên 384 phụ nữ mang thai cho thấy tỷ lệ hiện mắc huyết thanh là 18,5% (toàn bộ đều dương tính với kháng thể IgG) [7]. Phân tích đa biến ghi nhận thói quen ăn thịt sống hoặc chưa nấu chín làm tăng nguy cơ nhiễm trùng lên gần 2 lần (AOR = 1,98; khoảng tin cậy 95%: 1,15 - 2,43) [7]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra việc nuôi mèo nhà (AOR = 2,85) và tiền sử sảy thai (AOR = 2,47) có liên quan mật thiết đến việc nhiễm mầm bệnh [7]. Tuy nhiên, tại một nghiên cứu cắt ngang khác thực hiện từ tháng 11/2010 đến tháng 1/2011 trên 288 mẫu huyết thanh thai phụ ở thủ đô Addis Ababa, tỷ lệ dương tính với kháng thể lên tới 85,4% nhưng các nhà khoa học không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa thói quen ăn thịt sống/tái với tỷ lệ nhiễm bệnh, cho thấy nguồn lây nhiễm ở một số khu vực có thể rất đa dạng hoặc đã mắc từ giai đoạn nhỏ tuổi [3].

Khoảng trống kiến thức và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người thường chỉ biết rằng ký sinh trùng này lây từ chất thải của mèo mà bỏ qua mối nguy từ thực phẩm chế biến tái sống.

Tại Mỹ, một khảo sát công bố năm 2005 cho thấy có đến 85% phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có nguy cơ bị nhiễm ký sinh trùng Toxoplasma gondii do chưa có miễn dịch bảo vệ [4]. Thế nhưng, chưa tới một nửa số phụ nữ được khảo sát từng nghe nói về căn bệnh này [4].

Một nghiên cứu khác trên 403 phụ nữ mang thai tại Mỹ cho kết quả tương tự: chỉ 48% từng tiếp cận thông tin về bệnh và vỏn vẹn 7% biết mình từng được xét nghiệm sàng lọc hay chưa [8]. Đáng lưu ý, 40% thai phụ biết bệnh do nhiễm trùng nhưng có tới 21% lại lầm tưởng bệnh do chất độc gây ra [8]. Mức độ hiểu biết về nguồn lây từ mèo khá cao, với 61% biết mầm bệnh thải qua phân mèo và 60% biết nguy cơ khi dọn khay vệ sinh của mèo [8]. Trái lại, nhận thức về nguy cơ từ thực phẩm rất hạn chế khi chỉ có 30% thai phụ biết ký sinh trùng này có thể ẩn náu trong thịt sống hoặc chưa nấu chín [8]. Nhiều phụ nữ mang thai hoàn toàn thiếu hụt kiến thức về các yếu tố nguy cơ độc lập này [5].

Một hiểu lầm khác là tiếp xúc thông thường với mèo luôn là nguồn lây chính. Trên thực tế, nghiên cứu đa trung tâm tại châu Âu chỉ ra tiếp xúc với mèo không phải là yếu tố nguy cơ trong nhóm khảo sát của họ [6]. Dù vậy, việc tiếp xúc với phân mèo hoặc đất cát nhiễm bẩn vẫn là những đường lây cần hết sức lưu tâm [2, 4, 8].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Ký sinh trùng Toxoplasma gondii có thể gây ra những triệu chứng nghiêm trọng ở phụ nữ mang thai và những người có hệ miễn dịch suy giảm [1]. Do đó, phụ nữ mang thai trong mọi giai đoạn của thai kỳ và những người đang có kế hoạch sinh con cần tuyệt đối tránh xa các món ăn từ thịt sống hoặc nấu chưa chín [1].

Bên cạnh việc tránh thịt bò tái, thai phụ cũng cần thận trọng khi tiếp xúc không bảo hộ với đất cát trồng trọt hoặc việc dọn dẹp chất thải vật nuôi, bởi đây cũng là những con đường lây truyền độc lập đã được khoa học ghi nhận [2, 4]. Nếu phụ nữ mang thai có tiền sử tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ cao hoặc xuất hiện bất kỳ dấu hiệu sức khỏe bất thường nào, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa để được tư vấn và chỉ định các xét nghiệm sàng lọc huyết thanh phù hợp.

Lời khuyên thực hành an toàn trong chế biến và ăn uống

Để chủ động phòng ngừa nhiễm ký sinh trùng trong suốt thai kỳ, mẹ bầu nên áp dụng các thói quen vệ sinh và ăn uống an toàn sau:

  • Ăn chín uống sôi tuyệt đối: Kiêng hoàn toàn các món thịt bò tái, phở bò tái lăn, bò né lòng đào, thịt cừu tái hoặc các loại thịt sống [1, 2]. Thịt cần được nấu chín kỹ hoàn toàn trước khi thưởng thức để loại bỏ triệt để các nang mô ký sinh trùng [1, 6].
  • Vệ sinh tay và dụng cụ làm bếp: Thực hiện rửa tay sạch sẽ bằng xà phòng sau khi xử lý thịt sống, làm vườn tiếp xúc với đất hoặc sau khi dọn khay vệ sinh của mèo [8].
  • Tách biệt đồ sống và đồ chín: Dùng thớt và dao riêng biệt cho thịt sống và các thực phẩm ăn liền để ngăn ngừa lây nhiễm chéo các mầm bệnh qua đường ăn uống [1].
  • Thận trọng với môi trường đất: Đeo găng tay bảo hộ khi làm vườn hoặc tiếp xúc với đất cát và vệ sinh tay sạch sẽ ngay sau đó [4, 8].

Một chế độ ăn uống giàu dinh dưỡng, cân bằng với nhiều loại thịt tươi ngon là điều rất cần thiết để mẹ và bé khỏe mạnh. Thay vì lựa chọn cách ăn tái lòng đào tiềm ẩn nhiều mối nguy, mẹ bầu hãy luôn ưu tiên việc nấu chín kỹ thực phẩm để vừa đảm bảo hấp thu trọn vẹn dưỡng chất, vừa xây dựng một lá chắn vững chắc bảo vệ sức khỏe cho chính mình và thai nhi.