Bát phở bò tái nóng hổi buổi sáng là món khoái khẩu của nhiều người Việt, kể cả phụ nữ đang mang thai. Tuy nhiên, không ít mẹ bầu lo lắng những lát thịt bò chỉ mới trụng sơ qua nước dùng còn đỏ hồng liệu có tiềm ẩn mầm bệnh gây hại cho em bé trong bụng.

Câu trả lời là có. Việc ăn thịt sống hoặc thịt nấu chưa chín kỹ, chẳng hạn như thịt bò tái, là một yếu tố nguy cơ độc lập khiến phụ nữ mang thai nhiễm ký sinh trùng Toxoplasma gondii [1]. Khi người mẹ nhiễm ký sinh trùng này, mầm bệnh có thể truyền qua nhau thai sang thai nhi và gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng [1] [2].

Ký sinh trùng từ miếng thịt chưa chín đi vào thai nhi thế nào?

Toxoplasma gondii là một loại ký sinh trùng đơn bào sống nội bào (bên trong tế bào) [2]. Con người chủ yếu mắc bệnh khi ăn phải thịt sống hoặc nấu chưa chín kỹ có chứa kén mô của Toxoplasma gondii, hoặc ăn uống thực phẩm, nguồn nước bị nhiễm nang hợp tử (oocyst) phát tán từ phân mèo [3] [4]. Đáng chú ý, có tới 50% số ca nhiễm Toxoplasma gondii được lây truyền qua con đường ăn thịt nấu chưa chín kỹ, biến đây thành một trong những bệnh lây truyền qua thực phẩm đáng lo ngại nhất ở phụ nữ mang thai [5].

Khi mẹ bầu ăn thịt chưa chín kỹ có chứa mầm bệnh, ký sinh trùng sẽ xâm nhập vào cơ thể mẹ và đi qua nhau thai để truyền dọc sang thai nhi [2]. Điều nguy hiểm là hầu hết phụ nữ mang thai khi nhiễm Toxoplasma gondii thường không có triệu chứng gì rõ rệt, nhưng vẫn có thể truyền bệnh cho con [1]. Báo cáo y khoa ghi nhận chỉ khoảng 30% phụ nữ bị nhiễm cấp tính có biểu hiện dấu hiệu bệnh, và các triệu chứng này cũng rất mơ hồ, không đặc hiệu như sốt, mệt mỏi hoặc sưng hạch bạch huyết ở cổ [2].

Không chỉ việc nhiễm bệnh ngay trong thai kỳ mới nguy hiểm. Tình trạng nhiễm ký sinh trùng trong vòng 3 tháng trước khi mang thai, sự tái hoạt động của mầm bệnh tiềm ẩn ở phụ nữ bị suy giảm miễn dịch khi mang bầu, hoặc việc nhiễm thêm một chủng Toxoplasma gondii mới ở người từng mắc bệnh trước đó đều có thể dẫn đến bệnh Toxoplasma bẩm sinh ở trẻ sơ sinh [2].

Nguy cơ và mức độ tổn thương thai nhi theo từng giai đoạn

Khi người mẹ bị nhiễm Toxoplasma cấp tính trong thai kỳ, tỷ lệ lây truyền từ mẹ sang con tính chung là 30% [2]. Tuy nhiên, con số này thay đổi rất lớn tùy thuộc vào tuổi thai tại thời điểm mẹ nhiễm bệnh [2]. Cụ thể, tỷ lệ truyền sang con ở tam cá nguyệt thứ nhất (3 tháng đầu) là 10-15%, tăng lên 25% ở tam cá nguyệt thứ hai (3 tháng giữa) và vượt mức 60% ở tam cá nguyệt thứ ba (3 tháng cuối) [2].

Ngược lại với tỷ lệ lây truyền, mức độ nặng nhẹ của tổn thương thai nhi lại tỷ lệ nghịch với tuổi thai: thai nhi bị nhiễm bệnh càng sớm thì tổn thương càng nặng nề [2]. Do đó, dù tỷ lệ lây truyền trong giai đoạn đầu thai kỳ là thấp, nhưng một khi đã lây sang con thì có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng như thai lưu, sẩy thai tự nhiên và dị tật bẩm sinh [2]. Ngược lại, vào giai đoạn cuối thai kỳ, dù tỷ lệ lây truyền từ mẹ sang con tương đối cao nhưng hậu quả để lại thường ít nghiêm trọng hơn [2].

Bệnh Toxoplasma bẩm sinh có thể gây ra các biến chứng thần kinh và mắt nghiêm trọng cho thai nhi [6]. Trẻ mắc bệnh bẩm sinh có nguy cơ bị mù lòa và chậm phát triển trí tuệ [5]. Ngoài ra, tổn thương mắt do nhiễm bệnh mắc phải cũng được ghi nhận là góp phần đáng kể vào gánh nặng bệnh tật chung do ký sinh trùng này gây ra [3].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về thịt tái và bệnh Toxoplasma?

Mối liên hệ giữa việc ăn thịt chưa chín kỹ và nguy cơ nhiễm Toxoplasma đã được khảo sát qua nhiều nghiên cứu dịch tễ và báo cáo ca bệnh trên thế giới.

Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2013 đã ghi nhận trường hợp mắc Toxoplasma bẩm sinh được xác định thông qua triệu chứng cuồng nhĩ (một dạng rối loạn nhịp tim) ở thai nhi [7]. Trường hợp này có liên quan trực tiếp đến việc người mẹ trong thai kỳ đã ăn thịt nai sừng tấm nấu chưa chín kỹ, và mẫu thịt này sau đó được xét nghiệm PCR cho kết quả dương tính với Toxoplasma gondii [7]. Báo cáo này cung cấp bằng chứng lâm sàng xác thực kết nối việc ăn thịt nhiễm bệnh chưa nấu chín với bệnh lý trên thai nhi [7].

Một báo cáo khác công bố năm 2021 tại Trung Quốc mô tả một ca bệnh Toxoplasma bẩm sinh nặng [2]. Trong ca này, người mẹ không ghi nhận tiếp xúc rõ ràng với nguồn bệnh trong thai kỳ và xét nghiệm sàng lọc TORCH ở 3 tháng đầu cho kết quả âm tính [2]. Người mẹ không làm lại sàng lọc TORCH ở 3 tháng cuối và quá trình khám thai định kỳ không phát hiện triệu chứng bất thường [2]. Tuy nhiên, xét nghiệm TORCH sau sinh lại cho thấy sự gia tăng đáng kể kháng thể IgG và IgM kháng Toxoplasma gondii, gợi ý trẻ có thể đã bị lây nhiễm từ mẹ trong giai đoạn giữa hoặc cuối thai kỳ [2].

Về mặt dịch tễ học, một nghiên cứu công bố năm 2021 thực hiện trên 400 phụ nữ đến trung tâm tư vấn tiền hôn nhân tại tỉnh Alborz (Iran) đã phân tích huyết thanh để tìm kháng thể [8]. Kết quả cho thấy có mối tương quan có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) giữa tỷ lệ nhiễm Toxoplasma gondii với tiền sử tiếp xúc với mèo và thói quen ăn thịt sống hoặc thịt nấu chưa chín kỹ [8]. Đáng lưu ý, trong số 400 mẫu huyết thanh của nghiên cứu này, có tới 319 mẫu (chiếm 79,75%) âm tính với kháng thể IgG kháng Toxoplasma gondii [8]. Điều này có nghĩa là gần 80% phụ nữ trong nhóm khảo sát chưa từng có miễn dịch và đứng trước nguy cơ bị nhiễm mới ký sinh trùng này trong giai đoạn tiền hôn nhân hoặc khi mang thai [8]. Nghiên cứu cũng phát hiện các ca nhiễm mới thông qua xét nghiệm ái lực IgG (IgG avidity) và PCR ở phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ tại khu vực này [8].

Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu có thể khác biệt tùy theo thói quen ăn uống và tỷ lệ lưu hành bệnh tại từng vùng địa lý. Nghiên cứu tại Iran năm 2021 dẫn lại một nghiên cứu tại Ấn Độ cho thấy không có mối tương quan giữa việc ăn thịt chưa chín kỹ và bệnh Toxoplasma, nguyên nhân có thể do người Ấn Độ hiếm khi ăn thịt sống hoặc tái [8].

Tương tự, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2015 thực hiện trên 288 phụ nữ mang thai đi khám thai định kỳ tại hai bệnh viện ở Addis Ababa (Ethiopia) từ ngày 1/11/2010 đến tháng 1/2011 bằng xét nghiệm ngưng kết latex [4]. Kết quả cho thấy có tới 85,4% thai phụ dương tính với kháng thể kháng Toxoplasma gondii [4]. Do tỷ lệ nhiễm sẵn trong cộng đồng quá cao, phân tích thống kê không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa (với ngưỡng p < 0,05) giữa tỷ lệ có kháng thể với tuổi tác, tuổi thai, đặc điểm nhân khẩu học, tiền sử sẩy thai, việc ăn thịt sống hoặc chưa chín, ăn rau sống, nuôi mèo hay truyền máu [4]. Các tác giả kết luận rằng ở Ethiopia, nỗ lực tìm kiếm yếu tố nguy cơ nên tập trung vào giai đoạn trẻ em [4].

Điều này phù hợp với nhận định dịch tễ rằng ở những xã hội có tỷ lệ nhiễm Toxoplasma gondii cao, hầu hết phụ nữ đã có miễn dịch tương đối với mầm bệnh do phơi nhiễm từ trước khi mang thai, giúp giảm nguy cơ lây truyền bẩm sinh [8]. Ngược lại, khi tỷ lệ có kháng thể sẵn trong cộng đồng thấp, tỷ lệ phụ nữ mang thai nhạy cảm với việc nhiễm bệnh lần đầu sẽ tăng lên [8]. Tại Mỹ, một bài báo năm 2005 cho biết có tới 85% phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ nhạy cảm (chưa có miễn dịch) với ký sinh trùng Toxoplasma gondii [5].

Hiểu lầm thường gặp: Chỉ kiêng dọn phân mèo là đủ?

Khi nhắc đến bệnh Toxoplasma ở bà bầu, nhiều người chỉ nghĩ ngay đến con mèo mà bỏ qua nguy cơ từ bát phở tái hay đĩa thịt nướng chưa chín tới. Khoảng trống nhận thức này tồn tại ở cả thai phụ lẫn nhân viên y tế.

Một khảo sát thực hiện năm 2003 và công bố năm 2005 trên phụ nữ mang thai tại bang Minnesota (Mỹ) cho thấy chưa đến một nửa số người được hỏi từng nghe nói về bệnh Toxoplasma, dù những người có trình độ học vấn cao hơn thì có hiểu biết tốt hơn đáng kể về bệnh này [5]. Nhiều phụ nữ mang thai thiếu kiến thức về các yếu tố nguy cơ như ăn thịt chưa chín kỹ hay tiếp xúc trực tiếp với đất [1].

Ngay cả trong giới y khoa, việc tư vấn đôi khi cũng chưa đồng đều. Một khảo sát thực hiện năm 2006 (công bố năm 2010) đã gửi bảng câu hỏi qua đường bưu điện (4 đợt gửi) tới mẫu ngẫu nhiên 1.200 bác sĩ sản phụ khoa trong tổng số 33.354 thành viên của Hiệp hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) [6]. Trong số 502 bác sĩ phản hồi (tỷ lệ 42%, có độ tuổi trung bình 46 tuổi so với 47 tuổi của toàn hội), hầu hết (99,6%) cho biết họ có tư vấn cho phụ nữ mang thai về nguy cơ từ khay phân mèo [6]. Tuy nhiên, tỷ lệ bác sĩ tư vấn về việc ăn thịt nấu chưa chín kỹ lại thấp hơn, chỉ đạt 77,6% [6]. Các thói quen nguy cơ khác còn ít được nhắc tới hơn nữa, bao gồm việc chế biến thịt sống (67,4%), làm vườn (65,4%) và rửa trái cây, rau củ (34,2%) [6].

Bên cạnh đó, việc chẩn đoán nhiễm Toxoplasma trong thai kỳ chủ yếu dựa vào sàng lọc huyết thanh hoặc phát hiện bất thường trên siêu âm thai [2]. Tuy nhiên, khảo sát năm 2006 trên các bác sĩ sản phụ khoa Mỹ cho thấy có tới 73,2% bác sĩ phản hồi không biết rằng một số xét nghiệm kháng thể IgM của Toxoplasma có tỷ lệ dương tính giả cao [6]. Đồng thời, hầu hết bác sĩ được hỏi (91,2%) chưa từng nghe nói đến xét nghiệm đo ái lực kháng thể (avidity test) — một xét nghiệm quan trọng giúp xác định thời điểm nhiễm Toxoplasma gondii có liên quan đến thai kỳ hay không [6]. Do đó, thai phụ không nên tự ý đọc kết quả xét nghiệm máu mà cần sự thăm khám, giải thích cẩn trọng từ bác sĩ chuyên khoa.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là phụ nữ đang có kế hoạch mang thai (trong vòng 3 tháng trước khi thụ thai) và phụ nữ đang trong suốt quá trình thai kỳ, nhất là những người có kết quả xét nghiệm kháng thể IgG âm tính (chưa từng có miễn dịch với Toxoplasma) [2] [8]. Do chưa có kháng thể bảo vệ, nếu ăn phải thịt tái sống nhiễm kén ký sinh trùng, họ rất dễ mắc bệnh cấp tính và truyền sang con [1] [8].

Nhóm thứ hai là phụ nữ mang thai có tình trạng suy giảm miễn dịch [2] [3]. Ở những người bị suy giảm miễn dịch, bệnh Toxoplasma thường xảy ra do sự tái hoạt động của mầm bệnh đã nhiễm từ trước đó trong cuộc đời [3]. Sự tái hoạt động của ký sinh trùng tiềm ẩn ở thai phụ suy giảm miễn dịch vẫn có thể gây ra bệnh Toxoplasma bẩm sinh cho trẻ sơ sinh [2]. Ngoài ra, những phụ nữ dù đã từng nhiễm bệnh trước đây nhưng nếu tiếp xúc với nguồn thịt sống nhiễm một chủng Toxoplasma gondii mới thì thai nhi vẫn có nguy cơ mắc bệnh [2]. Nếu có bệnh nền làm suy giảm miễn dịch hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, thai phụ cần trao đổi kỹ với bác sĩ sản khoa để được theo dõi sát.

Cách ăn uống và sinh hoạt an toàn cho mẹ bầu

Do hầu hết các ca nhiễm Toxoplasma ở mẹ bầu không có triệu chứng, việc dự phòng nguyên phát (ngăn ngừa không để nhiễm bệnh ngay từ đầu) đóng vai trò then chốt để giảm nguy cơ dị tật bẩm sinh cho con [1]. Mẹ bầu có thể áp dụng ngay các nguyên tắc thực tế sau đây trong bữa ăn hằng ngày:

Thứ nhất, chuyển hoàn toàn từ phở bò tái, bít tết tái, nem chua, thịt hun khói sống sang các món nấu chín hoàn toàn [1] [5]. Khi ăn phở ngoài hàng, mẹ bầu nên dặn chủ quán làm phở bò chín kỹ hoặc yêu cầu chần kỹ thịt bò trong nồi nước dùng đang sôi sùng sục cho đến khi thịt không còn màu hồng đỏ. Tuyệt đối tránh các loại thịt thú rừng hoặc thịt gia súc nuôi thả tự nhiên không đảm bảo an toàn sinh học mà chưa được nấu chín kỹ [7] [3].

Thứ hai, áp dụng biện pháp cấp đông thịt đúng cách. Một nghiên cứu đánh giá chiến lược can thiệp năm 2015 chỉ ra rằng, để bảo vệ cộng đồng nói chung và phụ nữ mang thai nói riêng, việc cấp đông (đông lạnh) các loại thịt dự kiến dùng để ăn sống hoặc nấu chưa chín kỹ là giải pháp dễ áp dụng nhất hiện nay, đặc biệt đối với nguồn thịt từ động vật chăn nuôi không theo hệ thống an toàn sinh học khép kín [3]. Dù vậy, với phụ nữ mang thai, nấu chín kỹ vẫn là lựa chọn an toàn tối ưu.

Thứ ba, giữ vệ sinh trong khâu sơ chế thực phẩm và sinh hoạt. Mẹ bầu cần cẩn trọng khi trực tiếp cầm nắm, thái rửa thịt sống trong bếp [6]. Sau khi chạm vào thịt sống, cần rửa tay thật sạch bằng xà phòng và vệ sinh dao, thớt kỹ lưỡng trước khi dùng để cắt thức ăn chín. Rau sống và trái cây cần được rửa sạch dưới vòi nước chảy trước khi ăn để loại bỏ nguy cơ nhiễm nang hợp tử từ đất hoặc phân mèo [6] [4]. Khi làm vườn hoặc tiếp xúc với đất cát, mẹ bầu nên đeo găng tay bảo hộ [1] [6]. Nếu gia đình có nuôi mèo, nên nhờ người khác dọn khay phân mèo hằng ngày [1] [6].

Tóm lại, một bát phở bò tái tuy hấp dẫn nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ làm lây truyền ký sinh trùng Toxoplasma gondii sang thai nhi, gây hậu quả nặng nề cho mắt và hệ thần kinh của trẻ [5] [6]. Chỉ cần một thay đổi nhỏ là gọi phở bò chín kỹ và tuân thủ nguyên tắc ăn chín uống sôi, mẹ bầu đã có thể thưởng thức món ăn yêu thích mà vẫn bảo vệ trọn vẹn sự phát triển an toàn của con [1]. Nếu trót ăn đồ tái sống và có biểu hiện sốt, mệt mỏi hoặc sưng hạch, thai phụ nên đến cơ sở y tế để được bác sĩ tư vấn xét nghiệm sàng lọc phù hợp [2].