Bỏ bữa sáng thường xuyên làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch?

Buổi sáng bận rộn khiến không ít người vội vã rời nhà với chiếc dạ dày rỗng, tự nhủ sẽ ăn bù vào bữa trưa hoặc bữa tối. Thói quen này phổ biến đến mức ước tính hiện có khoảng 20% đến 30% người trưởng thành thường xuyên không ăn bữa sáng ^[1]. Tuy nhiên, nhiều người không ngờ rằng việc cắt bỏ bữa ăn đầu ngày có thể âm thầm kích hoạt những biến đổi bất lợi cho thành mạch và làm gia tăng nguy cơ xơ vữa động mạch.

Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc liệu bỏ bữa sáng thường xuyên có làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch hay không, các dữ liệu khoa học hiện nay đều chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa việc nhịn ăn sáng với sự hình thành mảng xơ vữa và các biến cố tim mạch nguy hiểm ^[2], ^[3]. Bỏ bữa sáng không chỉ đơn thuần là sự thiếu hụt năng lượng tạm thời, mà còn là khởi đầu cho một chuỗi rối loạn nhịp sinh học và chuyển hóa toàn thân.

Thói quen bỏ bữa sáng và sự tổn thương âm thầm của thành mạch

Xơ vữa động mạch là quá trình tích tụ mỡ, cholesterol và các chất khác lắng đọng trên thành mạch, tạo nên các mảng xơ vữa làm lòng mạch thu hẹp, xơ cứng và giảm độ đàn hồi. Tình trạng này thường tiến triển âm thầm trong nhiều năm mà không gây ra triệu chứng rõ rệt, cho đến khi gây tắc nghẽn dòng máu nuôi dưỡng các cơ quan trọng yếu như tim hay não bộ.

Khi cơ thể trải qua một đêm dài nhịn đói và tiếp tục không được nạp năng lượng vào buổi sáng, nhịp sinh học chuyển hóa tự nhiên bị xáo trộn. Việc thiếu hụt dưỡng chất đầu ngày thúc đẩy các phản ứng căng thẳng nội sinh, khiến áp lực lên hệ thống tuần hoàn gia tăng. Theo các nghiên cứu tổng quan, thói quen bỏ bữa sáng liên quan mật thiết đến sự xuất hiện của hàng loạt yếu tố nguy cơ chuyển hóa tim mạch như tăng cân, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp động mạch và đái tháo đường ^[1].

Đáng chú ý, các xáo trộn chuyển hóa bất lợi này không chỉ giới hạn ở người trưởng thành mà còn xuất hiện từ rất sớm. Một nghiên cứu công bố năm 2013 trên 5.625 học sinh trong độ tuổi từ 10 đến 18 cho thấy nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa cao hơn đáng kể ở nhóm học sinh bỏ bữa sáng so với những em ăn sáng đều đặn ^[1]. Những học sinh bỏ bữa có chỉ số chất béo trung tính triglyceride, cholesterol xấu LDL-C, huyết áp và chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình đều cao hơn rõ rệt ^[1].

Dấu hiệu xơ vữa mạch máu nhìn từ các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh

Để tìm hiểu xem thói quen ăn uống ảnh hưởng cụ thể thế nào đến cấu trúc mạch máu trước khi bệnh bộc phát, các nhà khoa học đã ứng dụng các phương pháp chẩn đoán hình ảnh tiên tiến như siêu âm mạch máu và chụp cắt lớp vi tính. Các bằng chứng thu nhận được cho thấy người bỏ ăn sáng có nguy cơ xuất hiện tổn thương xơ vữa mạch dưới lâm sàng cao hơn hẳn ^[1].

Nghiên cứu PESA thực hiện trên 4.052 người trưởng thành từ 40 đến 54 tuổi hoàn toàn khỏe mạnh, không có biến cố tim mạch ban đầu, đã phân chia các đối tượng thành ba nhóm: ăn sáng giàu năng lượng (chiếm trên 20% tổng năng lượng cả ngày), ăn sáng ít năng lượng (từ 5% đến 20%) và bỏ bữa sáng (dưới 5% tổng năng lượng) ^[2]. Kết quả ghi nhận có 3% số người tham gia thuộc nhóm bỏ bữa sáng ^[2]. Khi so sánh với nhóm ăn sáng đầy đủ, những người thường xuyên bỏ bữa sáng có tỷ lệ mắc xơ vữa động mạch ngoài mạch vành cao hơn với tỷ số chênh là 1,55 và xơ vữa động mạch toàn thể cao hơn với tỷ số chênh lên tới 2,57 ^[2]. Mối liên hệ này độc lập với sự hiện diện của các yếu tố nguy cơ tim mạch truyền thống cũng như thói quen ăn kiêng khác ^[2].

Tại Hy Lạp, nghiên cứu Corinthia khảo sát trên 2.043 cư dân cũng đưa ra kết quả tương đồng khi đo lường độ cứng động mạch và gánh nặng xơ vữa ^[3]. Các đối tượng được phân thành nhóm ăn sáng năng lượng cao (240 người), năng lượng thấp (897 người) và bỏ bữa sáng (681 người) ^[3]. Chỉ số vận tốc sóng mạch cảnh - đùi (cf-PWV), thước đo độ cứng động mạch, ở nhóm bỏ bữa sáng đạt mức trung bình 9,35 m/s, cao hơn đáng kể so với mức 9,09 m/s của nhóm ăn sáng năng lượng thấp và 8,76 m/s ở nhóm ăn sáng đầy đủ ^[3]. Tương tự, bề dày lớp nội trung mạc động mạch cảnh (cIMT) ở nhóm bỏ bữa sáng đạt trung bình 1,04 mm, vượt trội so với mức 0,99 mm và 0,92 mm ở hai nhóm còn lại ^[3]. Ngay cả sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, người bỏ bữa sáng vẫn có sự gia tăng rõ rệt về độ cứng thành mạch và bề dày thành động mạch cảnh ^[3].

Hệ lụy lâu dài đối với nguy cơ tử vong do tim mạch

Khi tình trạng xơ vữa thành mạch tiến triển mà không được kiểm soát, hậu quả cuối cùng là sự xuất hiện của các cơn đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ não. Các công trình nghiên cứu theo dõi dọc trong nhiều thập kỷ đã minh chứng cho mối đe dọa này.

Điển hình là một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu tại Mỹ theo dõi 6.550 người trưởng thành từ 40 đến 75 tuổi trong suốt 17 đến 23 năm, với tổng cộng 112.148 người - năm theo dõi ^[4]. Trong nhóm đối tượng này, có 5,1% người không bao giờ ăn sáng và 10,9% hiếm khi ăn sáng ^[4]. Trong quá trình theo dõi, đã có 2.318 trường hợp tử vong, trong đó 619 ca do bệnh tim mạch ^[4]. Sau khi đã hiệu chỉnh đầy đủ các yếu tố về tuổi tác, giới tính, chủng tộc, tình trạng kinh tế, lối sống, chỉ số khối cơ thể và các bệnh nền tim mạch, những người không bao giờ ăn sáng có tỷ số nguy cơ tử vong do tim mạch cao gấp 1,87 lần so với người ăn sáng mỗi ngày ^[4]. Tỷ số nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân ở nhóm này cũng ở mức 1,19 ^[4].

Một phân tích tổng hợp quy mô lớn vào năm 2019 tổng hợp dữ liệu từ 4 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu tại Mỹ và Nhật Bản trên 199.634 người trưởng thành từ 40 tuổi trở lên với thời gian theo dõi trung bình 17,4 năm ^[5]. Kết quả gộp cho thấy những người thường xuyên bỏ bữa sáng có nguy cơ mắc hoặc tử vong vì bệnh tim mạch cao hơn 21% và nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân cao hơn 32% so với những người duy trì bữa sáng đều đặn ^[5].

Nghiên cứu theo dõi sức khỏe các chuyên gia y tế tại Mỹ cũng ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh tim mạch gia tăng ở những nam giới thường xuyên bỏ ăn sáng ^[6]. Trong khi đó, một nghiên cứu tại Nhật Bản chỉ ra rằng việc ăn sáng không thường xuyên liên quan đến nguy cơ gia tăng tổng thể bệnh tim mạch, nguy cơ đột quỵ chung và xuất huyết não, dù không ghi nhận mối liên hệ tăng nguy cơ với xuất huyết dưới nhện, nhồi máu não hay bệnh tim cục bộ ở quần thể này ^[6].

Cơ chế tác động: Rối loạn mỡ máu và kiểm soát đường huyết kém

Vì sao việc bỏ một bữa ăn đầu ngày lại tạo ra tác động tiêu cực đến cấu trúc lòng mạch? Câu trả lời nằm ở các mắt xích chuyển hóa cốt lõi, đặc biệt là nồng độ cholesterol xấu và khả năng điều hòa lượng đường trong máu.

Một phân tích tổng hợp năm 2020 từ 7 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 425 người tham gia, theo dõi tối thiểu 4 tuần, đã quan sát thấy sự gia tăng của nồng độ cholesterol tỷ trọng thấp LDL-C và xu hướng tăng cholesterol toàn phần ở những người bỏ bữa sáng ^[7]. Do LDL-C là yếu tố căn nguyên hàng đầu thúc đẩy sự hình thành mảng xơ vữa trong lòng mạch, việc tăng nồng độ hạt mỡ này có thể giải thích trực tiếp mối liên hệ giữa bỏ bữa sáng và các bệnh lý tim mạch dọc theo thời gian ^[7]. Dẫu vậy, các tác giả cũng lưu ý rằng trong phân tích này chỉ có 3 thử nghiệm báo cáo chỉ số LDL-C và không ghi nhận thay đổi rõ rệt ở huyết áp, HDL, chất béo trung tính hay độ nhạy insulin ^[7].

Bên cạnh mỡ máu, khả năng dung nạp đường cũng chịu tác động tiêu cực khi nhịp ăn bị đảo lộn. Bốn nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu lớn gồm Nghiên cứu theo dõi chuyên gia y tế, Nghiên cứu sức khỏe y tá, nghiên cứu tại Nhật Bản và đoàn hệ EPIC của Đức đều cung cấp bằng chứng cho thấy bỏ bữa sáng liên quan đến nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2 cao hơn, trong khi việc ăn một bữa sáng lành mạnh giúp cải thiện khả năng kiểm soát đường huyết ^[6]. Khi đường huyết không được kiểm soát tốt, thành mạch máu sẽ dễ bị viêm và tổn thương, tạo điều kiện cho các mảng xơ vữa bám dính và phát triển nhanh chóng.

Góc nhìn đa chiều: Nhịn ăn gián đoạn và tranh luận khoa học hiện nay

Bên cạnh các nghiên cứu quan sát cảnh báo tác hại của việc bỏ bữa sáng, những năm gần đây xu hướng nhịn ăn gián đoạn hoặc ăn giới hạn thời gian đã thu hút sự chú ý của công chúng lẫn giới y khoa ^[8]. Một số thử nghiệm lâm sàng được kiểm soát tốt đã cho thấy sự an toàn hoặc thậm chí lợi ích tiềm năng của việc bỏ bữa sáng đối với việc giảm cân ^[8].

Nhìn chung, các bằng chứng tổng quan cho thấy việc bỏ bữa sáng có liên quan đến nguy cơ xơ vữa động mạch và biến cố tim mạch cao hơn trong các nghiên cứu quan sát ^[8]. Tuy nhiên, cần thận trọng khi diễn giải các dữ liệu này bởi nhiều yếu tố gây nhiễu phức tạp chưa đo lường hết có thể đã can thiệp vào kết quả ^[8]. Hiện nay, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên dài hạn có kiểm soát chặt chẽ chế độ ăn và đánh giá biến cố lâm sàng còn rất khan hiếm ^[8].

Một số thử nghiệm ngắn hạn cho thấy việc bổ sung bữa sáng ở những người vốn không có thói quen ăn bữa này có thể làm tăng trọng lượng cơ thể, đặc biệt là khối mỡ do dư thừa calo, trong khi việc bỏ bữa sáng có thể là chiến lược khả thi cho một số cá nhân nhằm mục đích hạn chế năng lượng nạp vào ^[8]. Do đó, đến nay các bằng chứng chuẩn mực vẫn chưa khẳng định chắc chắn liệu việc bỏ bữa sáng tự thân nó có quan hệ nhân quả trực tiếp với các biến cố tim mạch hay không ^[8].

Hơn nữa, định nghĩa về thế nào là "bỏ bữa sáng" trong các công trình nghiên cứu trước đây còn khá khác biệt và mức độ hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu chưa đồng nhất giữa các nghiên cứu ^[5]. Khả năng còn tồn tại các yếu tố gây nhiễu chưa được loại trừ đòi hỏi giới khoa học phải có thêm những nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn hơn với tiêu chuẩn thống nhất ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp khi xử lý bữa sáng

Nhiều người nghĩ rằng nhịn ăn sáng là cách đơn giản nhất để giảm cân. Thực tế, nhiều nghiên cứu tiến cứu lớn ủng hộ mối liên hệ giữa việc ăn sáng đều đặn với nguy cơ béo phì và tăng cân thấp hơn ^[6]. Khi nhịn đói từ sáng đến trưa, cơ thể có xu hướng thèm ăn dữ dội vào cuối ngày, dẫn đến việc ăn quá mức vào bữa tối hoặc ăn vặt các loại thức ăn nhanh giàu năng lượng nhưng nghèo dưỡng chất.

Một quan niệm sai lầm khác là ăn bất kỳ thứ gì vào buổi sáng cũng tốt hơn là để bụng đói. Một bữa sáng chứa quá nhiều đường tinh luyện, tinh bột chuyển hóa nhanh hoặc chất béo bão hòa có thể gây tăng vọt đường huyết tức thì và kích hoạt các phản ứng viêm trong lòng mạch. Ngược lại, dữ liệu từ các nghiên cứu chỉ ra rằng việc gia tăng tổng năng lượng bữa sáng ở mức hợp lý (chiếm trên 20% năng lượng hàng ngày) có thể đóng vai trò bảo vệ, chống lại sự xơ cứng mạch máu và mảng xơ vữa động mạch cảnh ^[3].

Ngoài ra, việc uống một tách cà phê có đường thay cho bữa ăn chính cũng là thói quen phổ biến ở giới văn phòng. Cà phê có thể tạo cảm giác tỉnh táo giả tạo trong chốc lát nhưng hoàn toàn không cung cấp đủ các chất dinh dưỡng cần thiết để hệ tuần hoàn và chuyển hóa hoạt động ổn định trong suốt buổi sáng.

Ai nên thận trọng với việc bỏ bữa sáng?

Dù việc nhịn ăn gián đoạn có thể phù hợp với một số nhóm người có nhu cầu kiểm soát calo dưới sự giám sát y tế, phần lớn mọi người không nên tùy tiện bỏ bữa sáng ^[8]. Những người đã có tiền sử bệnh tim mạch, xơ vữa mạch máu, tăng huyết áp hoặc đái tháo đường cần tuyệt đối duy trì nhịp ăn uống ổn định. Việc nhịn ăn kéo dài có thể làm biến động đường huyết, kích hoạt các hormone gây căng thẳng và làm tăng gánh nặng lên hệ tim mạch.

Thanh thiếu niên và học sinh đang trong độ tuổi phát triển cũng là nhóm đối tượng không nên bỏ bữa sáng. Bỏ bữa đầu ngày ở lứa tuổi này làm tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện hội chứng chuyển hóa, thừa cân và rối loạn mỡ máu sớm ^[1]. Đối với những người đang dùng thuốc điều trị tim mạch hoặc thuốc hạ đường huyết, bất kỳ thay đổi nào trong nhịp ăn uống hàng ngày đều cần có sự tư vấn kỹ lưỡng từ bác sĩ điều trị để tránh các biến cố tụt đường huyết hay tụt huyết áp đột ngột.

Áp dụng thực tế: Xây dựng bữa sáng khoa học cho hệ tim mạch

Để bảo vệ sức khỏe lòng mạch, điều quan trọng không chỉ là ăn sáng mà còn là ăn đúng cách và đúng thời điểm. Bữa ăn sáng lý tưởng nên được tiêu thụ trong khoảng 1 đến 2 giờ sau khi thức dậy để kịp thời cung cấp năng lượng và kích hoạt các quá trình trao đổi chất của cơ thể.

Về tỷ lệ dinh dưỡng, một bữa sáng có lợi cho tim mạch nên đóng góp khoảng 20% đến 25% tổng năng lượng cả ngày ^[2], ^[3]. Bữa ăn cần kết hợp hài hòa giữa các nhóm chất:

• Carbohydrate phức hợp: Chọn ngũ cốc nguyên hạt, yến mạch, bánh mì đen hoặc khoai lang giúp duy trì đường huyết ổn định và cung cấp chất xơ hòa tan hỗ trợ đào thải cholesterol.
• Protein nạc: Bổ sung từ trứng, sữa chua không đường, đậu hũ hoặc các loại hạt dinh dưỡng giúp kéo dài cảm giác no và hỗ trợ tái tạo cơ bắp.
• Chất béo lành mạnh: Ưu tiên nguồn chất béo không bão hòa đơn và không bão hòa đa từ quả bơ, dầu ô liu hoặc các loại hạt như hạnh nhân, óc chó.
• Vitamin và chất xơ: Bổ sung rau xanh hoặc các loại quả mọng tươi để cung cấp chất chống oxy hóa bảo vệ nội mạc mạch máu.

Nên chế biến thức ăn bằng các phương pháp đơn giản như luộc, hấp hoặc áp chảo nhẹ, tránh các món chiên rán nhiều dầu mỡ động vật hoặc các loại thịt chế biến sẵn chứa lượng muối cao.

Nhìn chung, các bằng chứng khoa học hiện tại đều chỉ ra rằng thói quen bỏ bữa sáng thường xuyên đi kèm với nguy cơ gia tăng xơ vữa động mạch và các bệnh lý tim mạch nguy hiểm ^[4], ^[2], ^[3]. Dù vẫn cần thêm những thử nghiệm lâm sàng dài hạn để khẳng định quan hệ nhân quả tuyệt đối, việc duy trì một bữa sáng cân bằng, giàu dưỡng chất vẫn là nền tảng quan trọng giúp bảo vệ hệ mạch máu và nâng cao sức khỏe dài lâu ^[8].