Cây nữ lang có giúp giảm hồi hộp, lo âu trước kỳ thi?

Mùa thi đến gần kéo theo những đêm mất ngủ, cảm giác bồn chồn và khó tập trung ở nhiều học sinh, sinh viên cũng như người đi làm trước các kỳ sát hạch quan trọng. Thay vì tìm đến thuốc an thần kê đơn vì lo ngại tác dụng phụ gây suy giảm nhận thức hay lệ thuộc thuốc, nhiều người truyền tai nhau sử dụng trà hoặc viên uống chiết xuất cây nữ lang như một giải pháp thảo dược tự nhiên để làm dịu thần kinh.

Các bằng chứng khoa học hiện có cho thấy rễ cây nữ lang (Valeriana officinalis) thực sự có khả năng hỗ trợ giảm lo âu và căng thẳng tâm lý thông qua việc điều hòa hệ thống chất dẫn truyền thần kinh GABA trong não bộ ^[1]. Tuy nhiên, hiệu quả này mang tính hỗ trợ làm dịu tự nhiên, đòi hỏi liều lượng phù hợp và không phải là "thuốc tiên" giúp xóa bỏ hoàn toàn áp lực thi cử ngay tức thì.

Vì sao cơ thể hồi hộp, mất ngủ khi đối mặt áp lực?

Lo âu là một trạng thái tâm lý và sinh lý phức tạp, biểu hiện qua sự thay đổi về nhận thức, cảm xúc, hành vi lẫn các triệu chứng cơ thể ^[2]. Khi căng thẳng kéo dài, người bệnh thường gặp tình trạng lo lắng quá mức, khó tập trung, kèm theo căng cơ, bồn chồn và mất ngủ ^[3].

Trong não bộ, các phản ứng với sự lo âu được điều khiển chủ yếu bởi hệ viền (limbic system), đặc biệt là hạch hạnh nhân (amygdala) — vùng não chịu trách nhiệm gán ghép các cảm xúc như nỗi sợ và sự lo lắng ^[2]. Về mặt sinh lý, hạch hạnh nhân quản lý các tín hiệu đầu vào của nhân nằm (nucleus accumbens), nơi tập trung các tế bào thần kinh gai trung bình chuyên sản xuất ra một chất dẫn truyền thần kinh ức chế gọi là axit gamma-aminobutyric, viết tắt là GABA ^[2].

GABA đóng vai trò như một "chiếc phanh" tự nhiên của hệ thần kinh trung ương, giúp giảm sự kích thích quá mức của mạng lưới thần kinh trong lúc căng thẳng ^[4]. Khi phân tử GABA gắn vào các protein tiếp nhận trên màng tế bào gọi là thụ thể GABA (gồm thụ thể GABAA và GABAB), nó sẽ chặn bớt các tín hiệu kích thích, làm chậm hoạt động thần kinh và tạo ra hiệu ứng làm dịu, giảm cảm giác sợ hãi, lo âu ^[5]. Ngược lại, khi nồng độ hoặc sự cân bằng của GABA bị suy giảm, não bộ giống như chiếc xe mất phanh, dễ rơi vào trạng thái bồn chồn, lo âu, trầm cảm và mất ngủ ^[1].

Cây nữ lang tác động lên "chiếc phanh" GABA của não bộ như thế nào?

Rễ cây nữ lang (Valeriana officinalis), thuộc họ Nữ lang (Valerianaceae), đã được sử dụng từ thời danh y Hippocrates và suốt hàng thiên niên kỷ qua như một loại thảo dược an thần, giảm lo âu ^[4]. Điểm đáng chú ý là bản thân phân tử GABA từ bên ngoài rất khó đi trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương do bị chặn lại bởi hàng rào máu não ^[1]. Thay vì cung cấp GABA trực tiếp, các hợp chất trong rễ nữ lang tác động thông qua nhiều cơ chế gián tiếp để giữ cho lượng GABA tự nhiên trong não luôn dồi dào và hoạt động hiệu quả ^[1].

Cơ chế thứ nhất là thúc đẩy quá trình tự sản xuất GABA của não bộ. Chiết xuất rễ nữ lang có khả năng kích hoạt enzyme glutamic acid decarboxylase (viết tắt là GAD) — một enzyme đóng vai trò chủ chốt trong việc tổng hợp nên GABA ^[4]. Khi enzyme GAD hoạt động mạnh hơn, não bộ sẽ tự tạo ra nhiều GABA hơn để làm dịu các cơn căng thẳng ^[6].

Cơ chế thứ hai là ngăn chặn sự phân hủy và tái hấp thu GABA. Trong não, sau khi hoàn thành nhiệm vụ làm dịu thần kinh, GABA sẽ bị một loại enzyme tên là GABA transaminase (GABA-T, hay còn gọi là GABA aminotransferase) phân hủy ^[1]. Các hợp chất trong cây nữ lang giúp ức chế enzyme GABA-T này, đồng thời làm giảm quá trình tái hấp thu GABA tại các khớp thần kinh (synaptosome), từ đó giữ lại lượng GABA hoạt động lâu hơn ở khe khớp thần kinh ^[1].

Cơ chế thứ ba là tương tác trực tiếp với các thụ thể thần kinh. Rễ nữ lang chứa nhiều hoạt chất sinh học đặc trưng như nhóm sesquiterpene (valeranone, axit valerenic, valerenol) và nhóm iridoid (valtrate, didrovaltrate) cùng axit isovaleric ^[1]. Trong các hệ thống nuôi cấy tế bào và thử nghiệm trong ống nghiệm, axit valerenic hoạt động như một chất chủ vận, gắn vào thụ thể GABAA và điều biến dị lập thể các thụ thể này — một cơ chế tương tự như nhóm thuốc an thần benzodiazepine ^[7]. Ngoài ra, nghiên cứu trong ống nghiệm còn chỉ ra rằng việc kích hoạt riêng rẽ cả thụ thể adenosine A1 lẫn thụ thể GABAA đều góp phần tạo nên tác dụng làm dịu của nữ lang, bên cạnh khả năng tương tác với các thụ thể glutamatergic ^[1].

Bằng chứng khoa học từ phòng thí nghiệm đến thử nghiệm trên người

Hiệu quả điều hòa GABA và giảm lo âu của cây nữ lang không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã được kiểm chứng qua nhiều cấp độ nghiên cứu khác nhau, từ mô phỏng máy tính, xét nghiệm mô não, thử nghiệm động vật cho đến đánh giá lâm sàng trên người.

Một nghiên cứu năm 2007 tại Canada đã tiến hành đánh giá trực tiếp tác động của các thảo dược giảm lo âu lên hai enzyme chuyển hóa GABA chính là GAD và GABA-T bằng hai xét nghiệm dịch đồng nhất mô não chuột trong ống nghiệm (in vitro) ^[6]. Các nhà khoa học kiểm tra cả dịch chiết nước và dịch chiết cồn của nhiều loại thực vật để tìm nồng độ ức chế 50% (IC50) ^[6]. Kết quả cho thấy khoảng 70% tổng số chiết xuất được thử nghiệm hầu như không có tác dụng ức chế đáng kể với giá trị IC50 lớn hơn 1 mg/mL ^[6]. Tuy nhiên, chiết xuất từ cây nữ lang (Valeriana officinalis) và rau má (Centella asiatica) lại thể hiện khả năng kích thích hoạt động của enzyme tổng hợp GABA (GAD) tăng lên hơn 40% ở mức liều 1 mg/mL ^[6]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên mô não nghiền trong ống nghiệm, do đó mối liên hệ giữa hoạt tính enzyme này với cơ chế tác động thực tế trong cơ thể sống (in vivo) vẫn cần được thảo luận và khảo sát dược lý sâu hơn ^[6].

Tiếp nối hướng đi về enzyme, một nghiên cứu công bố năm 2020 đã sử dụng phương pháp mô phỏng trên máy tính (in silico) thông qua kỹ thuật gắn kết phân tử (molecular docking) và mô phỏng động lực học phân tử để sàng lọc các chất ức chế enzyme phân hủy GABA (GABA-AT) từ cây nữ lang ^[8]. Nhóm nghiên cứu đã dựng cấu trúc 3D của enzyme GABA-AT ở người từ cấu trúc tinh thể của lợn bằng kỹ thuật mô hình hóa tương đồng, sau đó phân tích 18 hợp chất của cây nữ lang và so sánh với hai loại thuốc ức chế GABA-AT đã biết là vigabatrin và axit valproic ^[8]. Kết quả phân tích máy tính chỉ ra hai hợp chất là axit isovaleric và didrovaltrate có hoạt tính ức chế GABA-AT ^[8]. Dù hoạt tính của từng chất riêng lẻ yếu hơn so với thuốc vigabatrin, các tác giả nhận định rằng khi sử dụng chiết xuất toàn phần rễ nữ lang theo cách truyền thống, nhiều hợp chất có hoạt tính thấp có thể tạo ra hiệu ứng cộng gộp ^[8]. Hơn nữa, axit isovaleric có cấu trúc khung tương đồng với phân tử GABA, mở ra tiềm năng làm cấu trúc khởi đầu để phát triển các chất ức chế GABA-AT hiệu quả hơn ^[8].

Trên mô hình động vật sống, một nghiên cứu năm 2010 đã kiểm tra trực tiếp hành vi lo âu trên chuột thí nghiệm bằng mô hình mê cung chữ thập nâng cao (elevated plus maze) ^[7]. Chuột được chia nhóm để dùng cồn ethanol đối chứng (liều 1 ml/kg), thuốc an thần diazepam (1 mg/kg), chiết xuất rễ nữ lang (3 ml/kg), hoạt chất axit valerenic tinh khiết (3 mg/kg), hoặc dung dịch kết hợp axit valerenic và GABA ngoại sinh (liều tương ứng 75 microg/kg và 3,6 microg/kg) ^[7]. Các nhà khoa học đo lường số lần chuột bước vào và thời gian chúng lưu lại ở nhánh mở của mê cung — thước đo tiêu chuẩn cho thấy chuột bớt sợ hãi ^[7]. Kết quả ghi nhận những con chuột được dùng chiết xuất rễ nữ lang hoặc axit valerenic có sự sụt giảm đáng kể các hành vi lo âu khi so sánh với nhóm đối chứng dùng cồn ethanol, qua đó củng cố bằng chứng cho thấy nữ lang là một lựa chọn thay thế tiềm năng cho các thuốc giảm lo âu truyền thống ^[7].

Về hiệu quả trên người, một bài tổng quan khoa học năm 2012 ghi nhận rằng các chiết xuất rễ nữ lang khi dùng cho người ở mức liều từ 400 đến 900 mg mỗi ngày mang lại hiệu quả tương đương với thuốc diazepam trong việc làm giảm điểm số lo âu trên các thang đánh giá tâm thần học ^[4]. Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống công bố năm 2018 đã rà soát toàn diện các cơ sở dữ liệu MEDLINE (PubMed), Scopus và thư viện Cochrane tính đến ngày 5/7/2017 theo quy trình từng bước từ tiền lâm sàng đến lâm sàng ^[3]. Để đủ điều kiện đưa vào phân tích, các thảo dược bắt buộc phải có đủ 3 yếu tố: bằng chứng trong ống nghiệm về hoạt tính điều hòa GABA, nghiên cứu trên động vật dùng mô hình lo âu và có thử nghiệm lâm sàng trên người ^[3]. Cây nữ lang là 1 trong 10 loại thảo dược vượt qua các tiêu chí khắt khe này, cùng với kava, rau má, hoa bia, cúc La Mã, bạch quả, lạc tiên, sâm Ấn Độ (ashwagandha), hoàng cầm (skullcap) và tía tô đất (lemon balm) ^[3].

Ưu điểm của thảo dược và những giới hạn cần nhìn nhận thực tế

Việc sử dụng các thảo dược điều hòa GABA như rễ nữ lang mang lại một số lợi thế nhất định so với các thuốc hóa dược hiện hành, đặc biệt là trong các trạng thái lo âu giai đoạn sớm ^[5]. Các phương pháp điều trị bằng dược phẩm truyền thống dù thường mang lại hiệu quả cao nhưng có thể gây ra những tác dụng phụ không mong muốn như làm suy giảm nhận thức — điều rất bất lợi cho người đang ôn thi — cũng như gây ra các triệu chứng cai thuốc khi ngừng sử dụng ^[3].

Ngược lại, tổng quan năm 2022 chỉ ra rằng không giống như nhóm thuốc benzodiazepine, các thành phần thảo dược có đặc tính giảm lo âu và hỗ trợ giấc ngủ không gây nghiện, không gây hiện tượng nhờn thuốc (dung nạp), không tạo hội chứng cai, không làm mất ngủ dội ngược trở lại khi ngưng dùng và không gây ức chế hô hấp ^[5]. Tổng quan hệ thống năm 2018 cũng khẳng định nhóm thảo dược điều hòa đường dẫn truyền GABA có hồ sơ an toàn và khả năng dung nạp tốt, có thể đóng vai trò như liệu pháp bổ trợ hoặc thay thế cho thuốc giảm lo âu hiện hành ^[3].

Tuy nhiên, người dùng cần nhìn nhận rõ những giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại. Một bài tổng quan năm 2022 dẫn lại phân tích hệ thống của nhóm tác giả Bruni và cộng sự cho biết: dù các bằng chứng hiện có gợi ý chiết xuất thảo dược phát huy tác dụng gây ngủ và giảm lo âu thông qua tương tác với các phân nhóm thụ thể GABA khác nhau, cơ chế hoạt động trọn vẹn của chúng trong điều trị mất ngủ vẫn chưa được hiểu biết một cách hoàn toàn đầy đủ ^[5]. Hơn nữa, như nghiên cứu mô phỏng năm 2020 đã chỉ ra, từng hoạt chất đơn lẻ trong nữ lang như axit isovaleric hay didrovaltrate có lực ức chế enzyme yếu hơn thuốc đặc trị, và hiệu quả thực tế phụ thuộc vào tác động cộng gộp của toàn bộ dịch chiết ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nữ lang mùa thi

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là đánh đồng tất cả các loại thảo dược an thần đều có cách hoạt động giống hệt nhau. Thực tế, nghiên cứu năm 2007 trên dịch chiết mô não chuột cho thấy mỗi loại thảo dược lại tác động lên các mắt xích rất khác nhau của hệ thống GABA ^[6]. Trong khi chiết xuất nữ lang và rau má kích thích enzyme tạo ra GABA (GAD) tăng hơn 40% ở liều 1 mg/mL, thì chiết xuất nước của cây tía tô đất (Melissa officinalis) lại tỏ ra mạnh nhất ở khâu ức chế enzyme phá hủy GABA (GABA-T) với chỉ số IC50 đạt 0,35 mg/mL ^[6]. Thậm chí, hai loại thảo dược nổi tiếng khác là cúc La Mã Đức (Matricaria recutita) và hoa bia (Humulus lupulus) lại cho thấy sự ức chế đáng kể hoạt động của chính enzyme GAD ở nồng độ 0,11–0,65 mg/mL ^[6].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng uống các chế phẩm bổ sung GABA trực tiếp sẽ giúp GABA đi thẳng lên não tốt hơn dùng thảo dược. Như các tài liệu năm 2020 và 2021 đã giải thích, do sự ngăn cản của hàng rào máu não, bản thân phân tử GABA rất khó được đưa trực tiếp từ bên ngoài vào hệ thần kinh trung ương ^[1]. Mặc dù một số nghiên cứu lâm sàng ghi nhận việc bổ sung GABA qua đường ăn uống có giúp giảm lo âu và tăng sóng não alpha liên quan đến trạng thái thư giãn ^[4], việc dùng các hợp chất từ rễ nữ lang để vượt qua rào cản này nhằm ức chế enzyme phân hủy GABA-T và kích thích não tự sản sinh GABA vẫn là đích nhắm dược lý quan trọng để điều chỉnh lượng GABA nội sinh trong hệ thần kinh trung ương ^[8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng chiết xuất nữ lang?

Mặc dù các nghiên cứu ghi nhận rễ nữ lang có độ an toàn và khả năng dung nạp tốt ^[3], người sử dụng vẫn cần cẩn trọng vì thảo dược này tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương ^[1]. Vì cơ chế của nữ lang và hoạt chất axit valerenic có sự tương tác với hệ thống thụ thể GABAA/benzodiazepine để tạo hiệu ứng làm dịu và an thần ^[1], những người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc ngủ hoặc thuốc điều trị bệnh lý thần kinh tuyệt đối không tự ý dùng kết hợp mà chưa hỏi ý kiến bác sĩ.

Bên cạnh đó, bản thân sự mất cân bằng nồng độ GABA và các triệu chứng lo âu, mất ngủ có thể liên quan đến nhiều tình trạng bệnh lý thần kinh phức tạp như động kinh, trầm cảm, bệnh Alzheimer, bệnh Parkinson hay bệnh Huntington ^[1]. Với những học sinh, sinh viên hoặc người trưởng thành có tiền sử bệnh nền, đang dùng thuốc điều trị hoặc gặp tình trạng rối loạn lo âu mạn tính gây suy giảm chức năng sinh hoạt nghiêm trọng, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa là bắt buộc, không dùng thực phẩm bổ sung để tự thay thế phác đồ y khoa.

Ngoài ra, vì chiết xuất nữ lang có đặc tính gây ngủ và làm dịu thần kinh ^[5], người dùng cần tránh uống ngay trước khi phải lái xe, vận hành máy móc hoặc ngay trước giờ bước vào phòng thi đòi hỏi sự phản xạ nhanh nhạy, nhằm tránh cảm giác buồn ngủ ngoài ý muốn.

Áp dụng thực tế để giữ tâm lý vững vàng trước kỳ thi

Khi có nhu cầu sử dụng các sản phẩm chiết xuất từ rễ cây nữ lang để hỗ trợ giảm bớt căng thẳng, người trưởng thành có thể tham khảo mức liều đã được ghi nhận trong tài liệu nghiên cứu là từ 400 đến 900 mg chiết xuất rễ nữ lang mỗi ngày ^[4]. Trong các nghiên cứu dược lý, cả dạng dịch chiết nước lẫn dịch chiết cồn (hydroalcoholic) của rễ nữ lang đều cho thấy khả năng tương tác với hệ thống thụ thể GABA ^[5], do đó người dùng có thể lựa chọn dạng trà hãm với nước ấm hoặc dạng viên chiết xuất tiêu chuẩn hóa tùy theo điều kiện thực tế.

Bên cạnh cây nữ lang, bạn cũng có thể kết hợp hoặc luân phiên với các giải pháp dinh dưỡng, thảo dược khác đã có bằng chứng hỗ trợ hệ GABA nhẹ nhàng. Chẳng hạn, uống trà xanh cung cấp hoạt chất theanine — một axit amin có khả năng đi qua hàng rào máu não, giúp tăng sản xuất cả GABA lẫn dopamine, tạo hiệu ứng làm dịu và giữ mức độ lo âu nền thấp hơn khi đối mặt với căng thẳng ^[4]. Chiết xuất lá tía tô đất (Melissa officinalis) chuẩn hóa (như dạng Cyracos dùng liều 300 mg ngày 2 lần trong 15 ngày ở nghiên cứu năm 2011) cũng là một lựa chọn đã được chứng minh giúp cải thiện tình trạng lo âu mức độ nhẹ đến trung bình và rối loạn giấc ngủ nhờ khả năng ức chế enzyme phân hủy GABA ^[2].

Song song với việc dùng thảo dược, việc duy trì lối sống khoa học trong mùa thi vẫn là nền tảng cốt lõi. Hãy phân bổ thời gian ôn tập hợp lý, ngủ đủ giấc vào ban đêm, uống đủ nước và duy trì chế độ ăn cân bằng để não bộ có đủ nguyên liệu tái tạo năng lượng.

Tóm lại, rễ cây nữ lang là một thảo dược có cơ sở khoa học rõ ràng trong việc hỗ trợ giảm lo âu và cải thiện giấc ngủ thông qua cơ chế thúc đẩy tổng hợp và ngăn chặn phân hủy chất dẫn truyền thần kinh GABA ^[1]. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ nên được xem là một giải pháp hỗ trợ làm dịu tâm lý ở giai đoạn căng thẳng sớm ^[5], cần được sử dụng đúng liều lượng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nếu bạn có bệnh nền hoặc đang dùng các loại thuốc khác.