Đau mỏi lưng, loãng xương sau mãn kinh là nỗi lo thường trực của nhiều phụ nữ lớn tuổi. Nhiều người truyền tai nhau uống sữa đậu nành hoặc viên uống tinh chất mầm đậu nành mỗi ngày để giữ xương chắc khỏe mà không cần dùng thuốc nội tiết.

Câu trả lời ngắn gọn là có hỗ trợ, nhưng không phải phép màu. Các dữ liệu khoa học cho thấy hợp chất isoflavone trong đậu nành giúp giảm quá trình hủy xương và cải thiện mật độ khoáng xương ở phụ nữ sau mãn kinh [1]. Tuy nhiên, hiệu quả bảo vệ tại vùng cột sống thắt lưng và cổ xương đùi không đồng nhất giữa các nghiên cứu, phụ thuộc nhiều vào liều lượng, thời gian dùng và số năm đã mãn kinh [2], [1], [3].

Cơ chế đậu nành tác động lên xương sau mãn kinh

Sau mãn kinh, sự suy giảm hormone estrogen làm tăng tốc độ mất xương, đẩy phụ nữ vào nguy cơ loãng xương cao [4]. Nhiều người tìm đến isoflavone trong đậu nành như một giải pháp thay thế tự nhiên vì lo ngại tác dụng phụ của liệu pháp hormone thay thế [5], [3].

Isoflavone đậu nành là hợp chất tự nhiên có cấu trúc và chức năng tương đồng với hormone 17beta-estradiol trong cơ thể [5]. Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật chỉ ra rằng hoạt chất này nâng đỡ hệ xương theo nhiều cách khác nhau [5]. Cụ thể, isoflavone tác động lên cả tế bào tạo xương (osteoblast) lẫn tế bào hủy xương (osteoclast) thông qua các con đường liên quan và không liên quan đến hệ gen [5].

Nhờ cơ chế kép này, các nghiên cứu dịch tễ học và thử nghiệm lâm sàng ghi nhận isoflavone mang lại lợi ích cho mật độ khoáng xương (BMD), các chỉ số chu chuyển xương và sức bền cơ học của xương ở phụ nữ sau mãn kinh [5].

Bằng chứng từ các nghiên cứu ăn đậu nành tự nhiên

Các khảo sát trên nhóm dân số có truyền thống ăn đậu nành cho thấy mối liên hệ rõ nét với sức khỏe xương. Một nghiên cứu năm 2001 đã đánh giá lượng tiêu thụ isoflavone qua chế độ ăn ở 478 phụ nữ Nhật Bản sau mãn kinh [2]. Lượng isoflavone ước tính trung bình hàng ngày của nhóm này là 54,3 mg/ngày [2]. Các nhà khoa học đo mật độ khoáng xương tại cột sống thắt lưng (đốt sống L2-L4) bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép và chia đối tượng thành nhóm mới mãn kinh và mãn kinh muộn [2]. Kết quả sau khi hiệu chỉnh theo cân nặng và số năm mãn kinh cho thấy, ở cả hai nhóm, những người ăn lượng isoflavone cao nhất có mật độ xương cột sống khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm ăn ít nhất (P < 0,001) [2]. Ngoài ra, ở nhóm mới mãn kinh, việc tiêu thụ lượng cao còn tạo khác biệt đáng kể về triệu chứng đau lưng và đánh trống ngực [2].

Một nghiên cứu cắt ngang khác công bố năm 2003 thực hiện trên 454 phụ nữ Trung Quốc khỏe mạnh (tuổi trung bình 55,1 ± 3,57) trong vòng 12 năm đầu sau mãn kinh [4]. Nhóm nghiên cứu đo mật độ và hàm lượng khoáng xương tại cột sống, xương hông và toàn cơ thể, đồng thời chia lượng tiêu thụ đạm đậu nành thành 4 mức (tứ phân vị) [4]. Ở nhóm mới mãn kinh trong vòng 4 năm đầu, hầu như không có sự khác biệt về chỉ số xương giữa các mức ăn đậu nành [4].

Tuy nhiên, ở nhóm đã mãn kinh từ 4 năm trở lên, các nhà khoa học ghi nhận mối quan hệ phụ thuộc liều: ăn càng nhiều đạm đậu nành thì mật độ khoáng xương tại mấu chuyển, liên mấu chuyển, toàn bộ xương hông và toàn cơ thể càng cao (P < 0,05) [4]. Chênh lệch mật độ xương giữa nhóm ăn nhiều nhất và ít nhất vào khoảng 4-8% [4]. Riêng tại vùng cột sống, dù nhóm ăn nhiều nhất có mật độ xương cao hơn 2,9% so với nhóm ăn ít nhất, sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê [4].

Kết quả từ các thử nghiệm bổ sung chiết xuất isoflavone

Khi chuyển sang dạng viên uống chiết xuất cô đặc, nhiều thử nghiệm lâm sàng và phân tích gộp đã ghi nhận tác dụng giảm hủy xương rõ rệt. Một phân tích gộp công bố năm 2012 tổng hợp các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (tính đến tháng 10/2011) cho thấy việc bổ sung isoflavone đậu nành giúp tăng mật độ khoáng xương thêm 54% và giảm 23% chỉ số hủy xương deoxypyridinoline (DPD) trong nước tiểu so với ban đầu ở phụ nữ [1]. Phân tích sâu hơn chỉ ra mức thay đổi mật độ xương cao hơn xuất hiện ở phụ nữ sau mãn kinh và khi dùng liều isoflavone trên 75 mg/ngày [1]. Dù vậy, viên uống này không tạo ra tác động có ý nghĩa lên chỉ số tạo xương là men phosphatase kiềm xương trong huyết thanh [1].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược, thiết kế bắt chéo năm 2004 đã theo dõi 19 phụ nữ sau mãn kinh (tuổi trung bình 70,6 ± 6,3; thời gian mãn kinh trung bình 19,1 ± 5,5 năm) [6]. Người tham gia uống 110 mg/ngày isoflavone đậu nành cô lập (tỷ lệ genistein/daidzein/glycitein là 1,3:1,0:0,22) trong 6 tháng [6]. Kết quả cho thấy nồng độ peptide xoắn ốc chuỗi alpha1 collagen loại 1 (HP) trong nước tiểu — một dấu ấn hủy xương — giảm 37% so với ban đầu (p < 0,05) và thấp hơn có ý nghĩa so với nhóm dùng giả dược (43,4 ± 5,2 so với 56,3 ± 7,2 microg/mmol creatinine, p < 0,05) [6]. Về mật độ xương, vùng đốt sống thắt lưng L2 và L3 ở nhóm dùng isoflavone cao hơn có ý nghĩa so với nhóm đối chứng (chênh lệch trung bình 0,03 ± 0,04 g, p < 0,05) [6]. Tuy nhiên, mức tăng tổng mật độ xương cột sống (1%), hàm lượng khoáng cột sống (3,5%), tổng mật độ xương hông (1,3%) và hàm lượng khoáng xương hông (3,6%) lại không đạt ý nghĩa thống kê so với ban đầu [6].

Một bài tổng quan năm 2021 cũng điểm lại hàng loạt thử nghiệm lâm sàng đa dạng về liều lượng và thời gian [7]:

  • Dùng 60 mg/ngày isoflavone trong 12 tuần liên tiếp giúp tăng nồng độ phytoestrogen máu và cải thiện các yếu tố nguy cơ lâm sàng của loãng xương ở phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh [7].
  • Bổ sung isoflavone trong 2 bữa ăn, 2 lần mỗi tuần làm tăng hoạt động tế bào tạo xương và nồng độ osteocalcin huyết thanh [7].
  • Dùng liều 70 mg/ngày trong 12 tuần ở phụ nữ Hàn Quốc sau mãn kinh làm tăng nồng độ phosphatase kiềm đặc hiệu xương (BALP) và osteocalcin huyết thanh [7].
  • Uống 126 mg trong 6 tháng giúp giảm mất xương thông qua ức chế hủy xương ở phụ nữ Trung Quốc sau mãn kinh không béo phì; kết quả tương tự cũng ghi nhận khi dùng 75 mg/ngày dạng liên hợp trong 1 năm ở phụ nữ mới mãn kinh [7].
  • Dùng liều 40 mg hoặc 80 mg trong 12 tháng giúp duy trì hàm lượng khoáng xương hông ở người mãn kinh muộn, người nhẹ cân hoặc thiếu canxi [7].
  • Uống viên 80 mg hoặc 120 mg/ngày kéo dài 3 năm giúp tăng mật độ khoáng xương thể tích (vBMD) [7].
  • Dùng 2 viên nang chiết xuất chuẩn hóa 40% (chứa 20 mg genistein và daidzein mỗi viên) đường uống trong 1 năm làm giảm đáng kể quá trình hủy xương, thậm chí có báo cáo ghi nhận phytoestrogen đạt hiệu quả tương tự liệu pháp thay thế hormone lên mật độ xương và quá trình hủy xương [7].

Ngoài chiết xuất tự nhiên, một tổng quan năm 2002 lưu ý thêm rằng dẫn xuất isoflavone tổng hợp có tên ipriflavone cũng giúp tăng mật độ khoáng xương ở phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh khỏe mạnh có mật độ xương trung bình [8].

Giới hạn của bằng chứng và kết quả trái chiều

Dù có nhiều kết quả tích cực, giới khoa học vẫn ghi nhận những bằng chứng mâu thuẫn, đặc biệt từ các thử nghiệm dài hạn kiểm soát chặt chẽ. Điển hình là một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 2 năm công bố năm 2009 trên 203 phụ nữ sau mãn kinh khỏe mạnh [3].

Trong nghiên cứu này, người tham gia được chia làm 3 nhóm: dùng 25 g đạm đậu nành không có isoflavone, 25 g đạm đậu nành kèm 90 mg isoflavone, hoặc 25 g đạm sữa (casein và whey) làm đối chứng trong suốt 24 tháng [3]. Các chỉ số mật độ xương và thể chất được đo mỗi 6 tháng [3]. Kết quả sau 2 năm cho thấy mật độ khoáng xương tại cột sống thắt lưng và cổ xương đùi đều sụt giảm có ý nghĩa ở tất cả các nhóm hoàn thành nghiên cứu [3]. Mặc dù isoflavone giúp ngăn ngừa mất xương nghiêm trọng so với ban đầu tại vùng mấu chuyển xương đùi, nhưng lại không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm với nhau [3]. Các chỉ số vận động thể chất cũng giảm ở mọi nhóm [3]. Nhóm tác giả kết luận việc dùng 25 g đạm đậu nành kèm 90 mg isoflavone không mang lại lợi ích cộng thêm trong việc ngăn ngừa mất xương hay cải thiện thể chất [3].

Sự trái ngược giữa các kết quả nghiên cứu bắt nguồn từ sự khác biệt trong thiết kế thử nghiệm, tình trạng nội tiết tố estrogen sẵn có của từng người, khả năng chuyển hóa isoflavone khác nhau ở mỗi cá nhân và các yếu tố chế độ ăn uống đi kèm [5]. Hiệu quả của viên uống còn phụ thuộc chặt chẽ vào tình trạng mãn kinh, loại chế phẩm, liều lượng và thời gian can thiệp [1]. Hơn nữa, tác động lâu dài của isoflavone lên nguy cơ gãy xương thực tế vẫn cần được nghiên cứu thêm [6].

Những hiểu lầm thường gặp về tinh chất đậu nành

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi viên uống mầm đậu nành như thuốc đặc trị thay thế hoàn toàn phác đồ điều trị loãng xương hoặc nghĩ rằng uống trong vài tuần là xương chắc khỏe ngay. Thực tế, hầu hết các nghiên cứu ngắn hạn từ 3 đến 6 tháng trước đây đều chưa đưa ra được bằng chứng kết luận dứt khoát [3], và những thay đổi tích cực về mật độ xương thường cần theo dõi từ 6 tháng đến 3 năm [7], [6].

Một hiểu lầm khác là kỳ vọng đậu nành sẽ giải quyết triệt để mọi triệu chứng mãn kinh đi kèm như bốc hỏa. Một tổng quan y văn năm 2002 (tra cứu dữ liệu từ năm 1980 đến 2002) chỉ ra rằng dù các báo cáo cũ từng cho rằng đậu nành giúp cải thiện triệu chứng vận mạch (như bốc hỏa), các dữ liệu cập nhật hơn trong tổng quan này lại không ủng hộ nhận định đó [8]. Đậu nành cũng chỉ làm giảm nhẹ cholesterol toàn phần và LDL, nhưng ý nghĩa lâm sàng của mức giảm nhỏ này vẫn chưa được xác định rõ [8].

Ai nên thận trọng khi bổ sung?

Dù là chiết xuất từ thực vật tự nhiên, độ an toàn dài hạn của các viên uống bổ sung isoflavone đậu nành liều cao vẫn chưa được chứng minh đầy đủ [5].

Do isoflavone có cấu trúc và hoạt tính gắn kết tương tự hormone 17beta-estradiol [5], những phụ nữ có bệnh lý nền nhạy cảm với nội tiết tố hoặc đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính không nên tự ý dùng các loại viên uống chiết xuất cô đặc. Người có dấu hiệu mất xương nhanh hoặc đã được chẩn đoán loãng xương cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa để được đo mật độ xương và chỉ định phác đồ chuẩn, tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang dùng thực phẩm chức năng.

Cách áp dụng thực tế trong đời sống

Đối với phụ nữ khỏe mạnh bước vào giai đoạn sau mãn kinh muốn bảo vệ xương, hướng tiếp cận an toàn nhất là duy trì nguồn thực phẩm từ đậu nành trong bữa ăn hàng ngày, tương tự thói quen tiêu thụ trung bình khoảng 54,3 mg isoflavone/ngày của phụ nữ Nhật Bản [2]. Bạn có thể luân phiên sử dụng đậu phụ, sữa đậu nành, hạt đậu nành luộc trong thực đơn hàng tuần, chẳng hạn duy trì các bữa ăn có đậu nành tối thiểu 2 lần mỗi tuần [7].

Nếu cân nhắc sử dụng viên uống bổ sung chiết xuất isoflavone, dữ liệu từ phân tích gộp gợi ý mức liều trên 75 mg/ngày thường tạo ra thay đổi mật độ xương rõ rệt hơn ở phụ nữ sau mãn kinh [1], với các mức liều nghiên cứu dao động từ 40 mg đến 126 mg/ngày trong thời gian từ 6 tháng đến 3 năm [7], [6]. Tuy nhiên, cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng để chọn đúng loại chế phẩm và liều lượng phù hợp với thể trạng, đặc biệt ở người nhẹ cân hoặc thiếu hụt canxi [7]. Bên cạnh đậu nành, cần kết hợp chế độ ăn đủ đạm, bổ sung đủ canxi và duy trì vận động thể lực đều đặn để bảo vệ hệ cơ xương khớp toàn diện.

Tóm lại, đạm và chiết xuất isoflavone từ đậu nành có tác dụng hỗ trợ giảm hủy xương và góp phần duy trì mật độ khoáng xương ở phụ nữ lớn tuổi sau mãn kinh [1], [6]. Tuy nhiên, hiệu quả bảo vệ tại cổ xương đùi và cột sống không phải lúc nào cũng đạt mức tuyệt đối nếu chỉ dựa vào việc uống bổ sung đơn lẻ [3]. Chị em nên ưu tiên đậu nành từ thực phẩm tự nhiên kết hợp lối sống lành mạnh, đồng thời hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ viên uống tinh chất liều cao nào.