Chiết xuất nhân sâm có thực sự cải thiện trí nhớ người cao tuổi?

Nhiều người cao tuổi thường xuyên than phiền về tình trạng "nhớ trước quên sau", từ việc bỏ quên chìa khóa đến việc không nhớ nổi nội dung cuộc trò chuyện vừa diễn ra. Khi các dấu hiệu suy giảm trí nhớ xuất hiện, nhân sâm thường là thảo dược đầu tiên được tìm kiếm nhờ danh tiếng bổ não lưu truyền lâu đời. Liệu chiết xuất thảo dược này có thực sự phục hồi chức năng ghi nhớ, hay chỉ là kỳ vọng quá mức của người tiêu dùng?

Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy nhân sâm có tác động hỗ trợ tích cực đối với khả năng ghi nhớ và nhận thức ở người cao tuổi lẫn người bệnh suy giảm trí tuệ ^[1], ^[2]. Dù vậy, thảo dược này đóng vai trò như một liệu pháp hỗ trợ chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa hay đảo ngược hoàn toàn quá trình thoái hóa thần kinh.

Cơ chế bảo vệ tế bào thần kinh của hoạt chất sâm

Các hoạt chất sinh học chủ chốt trong sâm là ginsenoside tương tác trực tiếp với nhiều hệ thống dẫn truyền thần kinh trung ương như acetylcholine, serotonin, dopamine và glutamate ^[3]. Quá trình này giúp điều hòa tính mềm dẻo của synap và hỗ trợ khả năng liên lạc giữa các tế bào não ^[3]. Nhân sâm còn sở hữu đặc tính chống oxy hóa và giảm viêm, hạn chế các tổn thương tế bào não do quá trình stress oxy hóa và viêm thần kinh gây ra ^[3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu ghi nhận hoạt chất của sâm kích hoạt nhiều đường truyền tín hiệu sinh học quan trọng liên quan đến quá trình củng cố và phục hồi trí nhớ, bao gồm đường truyền CREB, tín hiệu BDNF và đường truyền mTOR ^[3]. Saponin trong sâm còn thúc đẩy sự biểu hiện của BDNF, TrkB, đồng thời ức chế các chất gây viêm như IL-1beta và IL-6 nhằm giảm thiểu suy giảm nhận thức theo tuổi tác ^[4].

Trên mô hình động vật bị sa sút trí tuệ do giảm tưới máu não mạn tính, chiết xuất sâm giúp gia tăng mật độ nơ-ron, nâng cao biểu hiện protein VEGF và bFGF tại vùng hồi hải mã CA3 ^[5]. Đồng thời, chiết xuất này còn làm giảm số lượng tế bào miễn dịch thần kinh đệm và giảm quá trình chết rụng tế bào thông qua việc tăng biểu hiện Bcl-2 và giảm Bax ^[5].

Nghiên cứu trên người suy giảm nhận thức nhẹ

Suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) được xem là giai đoạn trung gian giữa lão hóa thông thường và sa sút trí tuệ. Đánh giá lâm sàng trên nhóm đối tượng này mang lại kết quả thực tế về tiềm năng can thiệp sớm của sâm.

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 6 tháng đã theo dõi 90 tình nguyện viên Hàn Quốc bị suy giảm nhận thức nhẹ ^[2]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên vào hai nhóm: sử dụng 3 g bột sâm Panax ginseng mỗi ngày (45 người) hoặc dùng giả dược chứa tinh bột (45 người) ^[2]. Chức năng nhận thức được đo lường qua thang điểm K-MMSE, bài kiểm tra nhớ lại ngay và nhớ lại sau 20 phút của trắc nghiệm ROCFT, thang đo Korean IADL cùng bộ trắc nghiệm thần kinh học Seoul ^[2].

Kết quả ghi nhận nhóm sử dụng bột sâm đạt điểm số cải thiện đáng kể ở cả bài kiểm tra nhớ lại ngay lập tức và nhớ lại sau 20 phút của phép thử ROCFT so với nhóm giả dược ^[2]. Thử nghiệm không ghi nhận bất kỳ biến cố bất lợi nghiêm trọng nào ^[2]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu này là chiết xuất sâm chỉ mang lại lợi ích trên khả năng ghi nhớ hình ảnh/không gian (visual memory) mà không tạo ra thay đổi đối với trí nhớ ngôn ngữ (verbal memory) ^[2].

Tác động trên người bệnh Alzheimer

Đối với tình trạng sa sút trí tuệ tiến triển như bệnh Alzheimer, sâm cũng đã được đưa vào nhiều thử nghiệm lâm sàng với các liều lượng khác nhau.

Một nghiên cứu nhãn mở năm 2008 đã chia ngẫu nhiên các bệnh nhân Alzheimer vào nhóm dùng bột Panax ginseng liều 4,5 g/ngày (58 người) hoặc nhóm đối chứng không dùng sâm (39 người) trong 12 tuần ^[1]. Chức năng nhận thức được theo dõi bằng thang điểm MMSE và thang đánh giá bệnh Alzheimer (ADAS) ^[1]. Sau 12 tuần can thiệp, phân thang đo nhận thức của ADAS và điểm số MMSE ở nhóm sâm cải thiện rõ rệt so với ban đầu (lần lượt p=0,029 và p=0,009) ^[1]. Điểm đáng lưu ý là sau 12 tuần ngừng dùng sâm, các điểm số nhận thức này bị suy giảm trở lại về mức ngang bằng với nhóm đối chứng ^[1].

Một thử nghiệm nhãn mở khác kéo dài 12 tuần khảo sát hiệu quả của hồng sâm Hàn Quốc như một liệu pháp bổ trợ cho thuốc điều trị sa sút trí tuệ thông thường trên 61 bệnh nhân Alzheimer ^[2]. Bệnh nhân được phân bổ ngẫu nhiên vào nhóm sâm liều thấp 4,5 g/ngày (15 người), nhóm sâm liều cao 9 g/ngày (15 người) hoặc nhóm đối chứng (31 người) ^[2]. Kết quả cho thấy nhóm dùng liều cao 9 g/ngày ghi nhận cải thiện đáng kể trên thang điểm ADAS và thang đánh giá sa sút trí tuệ lâm sàng (CDR) sau 12 tuần điều trị so với đối chứng, trong khi điểm ADAS phần không nhận thức và điểm MMSE không khác biệt có ý nghĩa giữa các nhóm ^[2].

Nhóm nghiên cứu này tiếp tục thực hiện thử nghiệm nhãn mở trong 24 tuần trên 40 bệnh nhân Alzheimer chia làm 4 nhóm: 1,5 g/ngày, 3 g/ngày, 4,5 g/ngày hoặc đối chứng (mỗi nhóm 10 người) ^[2]. Chỉ những bệnh nhân ở nhóm liều cao nhất (4,5 g/ngày) mới ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa thống kê về điểm số ADAS-cog, ADAS-non-cog và MMSE ở tuần thứ 12 và tiếp tục duy trì tới tuần 24, trong khi các nhóm liều thấp hơn và nhóm đối chứng không có cải thiện rõ rệt ^[2].

Lợi ích nhận thức trên các nhóm đối tượng khác

Tác dụng tăng cường nhận thức của chiết xuất sâm không chỉ giới hạn ở sâm châu Á mà còn được ghi nhận ở sâm Hoa Kỳ (Panax quinquefolius).

Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược thực hiện trên 32 người trưởng thành trẻ tuổi khỏe mạnh đã đánh giá tác động cấp tính của chiết xuất sâm Hoa Kỳ chuẩn hóa Cereboost ở 3 mức liều 100 mg, 200 mg và 400 mg ^[6]. Kết quả cho thấy sâm Hoa Kỳ cải thiện đáng kể hiệu suất trí nhớ làm việc (working memory) qua bài kiểm tra Corsi block ở tất cả các mức liều tại các thời điểm đo 1, 3 và 6 giờ sau uống ^[6]. Riêng mức liều 100 mg giúp cải thiện độ chính xác của thời gian phản xạ lựa chọn và trạng thái bình tĩnh, đồng thời không làm biến động đường huyết ^[6]. Đánh giá tổng quan năm 2025 cũng nhấn mạnh chiết xuất sâm Hoa Kỳ ở liều 100-400 mg giúp tăng cường sự chú ý và trí nhớ làm việc ở cả người khỏe mạnh và người bệnh tâm thần phân liệt ^[7].

Bên cạnh dùng đơn lẻ, việc phối hợp chiết xuất thảo dược cũng mang lại tác động đo lường được. Một thử nghiệm mù đôi, đối chứng giả dược đa trung tâm kéo dài 14 tuần trên 256 tình nguyện viên trung niên khỏe mạnh đã sử dụng viên nang kết hợp 60 mg chiết xuất Ginkgo biloba chuẩn hóa (GK501) và 100 mg chiết xuất Panax ginseng chuẩn hóa (G115) theo hai phác đồ: 160 mg hai lần mỗi ngày hoặc 320 mg một lần mỗi ngày ^[8]. Kết quả cho thấy công thức kết hợp giúp cải thiện trung bình 7,5% chỉ số chất lượng trí nhớ (Index of Memory Quality), hỗ trợ cả trí nhớ làm việc lẫn trí nhớ dài hạn xuyên suốt 12 tuần dùng và kéo dài thêm 2 tuần sau khi ngưng uống ^[8].

Giới hạn bằng chứng và hiểu lầm phổ biến

Nhiều người lầm tưởng sâm là "thần dược" có thể chữa khỏi bệnh Alzheimer hoặc uống một đợt là trí nhớ sẽ duy trì minh mẫn vĩnh viễn. Nghiên cứu lâm sàng đã chỉ ra hiệu quả cải thiện điểm số nhận thức có xu hướng giảm trở về mức ban đầu sau khi ngừng sử dụng thảo dược 12 tuần ^[1].

Hơn nữa, sâm không cải thiện đồng đều mọi khía cạnh của nhận thức; thảo dược này nâng cao khả năng hồi tưởng hình ảnh nhưng không làm thay đổi trí nhớ bằng lời nói ^[2]. Nhiều thử nghiệm trên bệnh nhân Alzheimer vẫn ở quy mô nhỏ (từ 40 đến 61 người) và thiết kế nhãn mở ^[1], ^[2], do đó người dân tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa để chuyển sang dùng thảo dược.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù thử nghiệm lâm sàng kéo dài 6 tháng với liều 3 g/ngày cho thấy sâm không gây biến cố bất lợi nghiêm trọng ^[2], người dùng vẫn cần cẩn trọng. Các bệnh nhân sa sút trí tuệ đang dùng thuốc đặc trị chỉ nên dùng sâm như liệu pháp bổ trợ dưới sự theo dõi y tế ^[2].

Người cao tuổi có các bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc phối hợp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Việc tự ý tăng liều không theo hướng dẫn khoa học có thể dẫn đến tương tác không mong muốn.

Áp dụng thực tế đúng cách

Khi muốn sử dụng sâm để hỗ trợ tinh thần và chức năng nhận thức, người tiêu dùng nên lưu ý các điểm sau:

• Lựa chọn nguồn gốc rõ ràng: Ưu tiên các chế phẩm sâm đã được chuẩn hóa hàm lượng ginsenoside thay vì sản phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc.
• Về liều lượng: Trong các thử nghiệm lâm sàng về suy giảm trí nhớ, liều bột sâm Panax ginseng thường được nghiên cứu ở mức 3 g đến 4,5 g mỗi ngày ^[1], ^[2]. Đối với chiết xuất sâm Hoa Kỳ chuẩn hóa, mức liều ghi nhận cải thiện sự chú ý và trí nhớ làm việc là từ 100 mg đến 400 mg ^[6], ^[7]. Khi phối hợp với bạch quả, liều dùng nghiên cứu gồm 100 mg chiết xuất sâm chuẩn hóa cùng 60 mg chiết xuất Ginkgo biloba ^[8].
• Duy trì lối sống bổ trợ: Thảo dược chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi kết hợp với chế độ ăn cân bằng dưỡng chất, ngủ đủ giấc, tập thể dục đều đặn và rèn luyện trí não thường xuyên thông qua đọc sách hoặc trò chơi tư duy.

Chiết xuất nhân sâm đem lại lợi ích hỗ trợ tích cực cho một số chức năng ghi nhớ ở người cao tuổi và người suy giảm nhận thức nhẹ. Thảo dược này nên được nhìn nhận như một giải pháp chăm sóc bổ trợ, cần phối hợp với lối sống khoa học và tuân thủ tư vấn của nhân viên y tế.