Thói quen tự mua viên uống thảo dược về bồi bổ sức khỏe, giảm căng thẳng hoặc hỗ trợ giấc ngủ đang ngày càng phổ biến. Trong số đó, Ashwagandha (sâm Ấn Độ) được nhiều người truyền tai nhau như giải pháp tự nhiên an toàn và lành tính cho hệ thần kinh. Tuy nhiên, người đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc Tây y thường băn khoăn liệu dùng chung thảo dược này với đơn thuốc hàng ngày có gây hại hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là có nguy cơ gây hại nếu tự ý kết hợp. Ashwagandha sở hữu nhiều hoạt tính sinh học tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, huyết áp, hệ miễn dịch và đường huyết [1]. Việc uống thêm thảo dược này khi đang dùng thuốc an thần, thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc điều trị tiểu đường có thể làm cộng hưởng tác dụng dược lý, dẫn đến hạ huyết áp quá mức, ngủ gà kéo dài hoặc rối loạn đường huyết nguy hiểm.

Ashwagandha tác động lên cơ thể như thế nào?

Ashwagandha có tên khoa học là Withania somnifera, còn gọi là sâm Ấn Độ hoặc anh đào mùa đông, thuộc họ Cà (Solanaceae) [2]. Đây là vị thuốc cổ truyền quan trọng trong y học Ayurveda của Ấn Độ, hiện rất phổ biến trên thị trường thực phẩm bảo vệ sức khỏe quốc tế [1]. Trong dân gian, rễ cây thường được nhai trực tiếp hoặc đem sắc nước uống [2].

Các nghiên cứu hiện đại chỉ ra thành phần hóa học chính của Ashwagandha là nhóm hoạt chất withanolides, thực chất là các hợp chất triterpenoid lactone steroid có 28 nguyên tử carbon [2]. Nhóm chất này mang lại hàng loạt hoạt tính sinh học như chống oxy hóa, bảo vệ tim mạch, bảo vệ thần kinh, chống căng thẳng và hạ đường huyết [1]. Thảo dược này hoạt động như một chất thích nghi (adaptogen), tác động lên hệ thần kinh - nội tiết để giúp cơ thể đối phó với căng thẳng và duy trì chức năng sinh lý bình thường [3].

Chính vì sở hữu nhiều hoạt tính dược lý mạnh tương tự thuốc điều trị, Ashwagandha không đơn thuần là thực phẩm bổ dưỡng vô hại. Khi đưa vào cơ thể đang chịu tác động của thuốc Tây y, các hoạt chất từ cây thuốc có thể can thiệp vào cơ chế bệnh sinh hoặc làm thay đổi mức độ đáp ứng của cơ thể đối với phác đồ điều trị.

Nguy cơ khi dùng chung với thuốc an thần và thuốc huyết áp

Trên hệ thần kinh trung ương, rễ Ashwagandha từ lâu được sử dụng như một chất an thần, thuốc bổ thần kinh và hỗ trợ điều trị chứng mất ngủ, chóng mặt, ngất xỉu [3]. Các nghiên cứu trên động vật cho thấy thành phần của cây tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương thông qua việc điều hòa hoạt động của enzyme acetylcholinesterase và butyrylcholinesterase, ức chế dòng ion canxi đi vào tế bào [3]. Thảo dược này cũng can thiệp vào thụ thể gamma-aminobutyric acid (GABA) và điều hòa các thụ thể serotonin gồm 5-HT1 và 5-HT2, từ đó tạo ra hiệu ứng làm dịu thần kinh và hỗ trợ cải thiện rối loạn trầm cảm [3].

Đối với hệ tim mạch, Ashwagandha thể hiện đặc tính hạ huyết áp rõ rệt [4]. Một bài tổng quan công bố năm 2023 cho biết thảo dược này giúp giảm huyết áp bằng cách phong bế hoạt động của các hạch thần kinh tự chủ và gây ức chế cơ tim [3]. Đáng chú ý, cây thuốc này còn mang lại tác dụng tăng co bóp cơ tim (positive inotropic) và thay đổi nhịp tim (chronotropic), với những biểu hiện tương tự như digoxin — một loại thuốc Tây y chuyên dùng để điều trị rối loạn nhịp tim và suy tim [3]. Ngoài ra, thảo dược cũng làm chậm thời gian tái vôi hóa huyết tương và ức chế kết tập tiểu cầu [3].

Sự giao thoa giữa tác dụng an thần và hạ huyết áp tạo ra rủi ro lớn khi người bệnh dùng nhiều hoạt chất cùng lúc. Một tổng quan y khoa năm 1977 phân tích tương tác giữa thuốc hạ huyết áp và thuốc hướng thần chỉ ra rằng, các chất tác động lên tâm thần kinh thường làm tăng nặng tác dụng phụ của thuốc hạ huyết áp, điển hình là gây buồn ngủ sâu (an thần quá mức), rối loạn ngoại tháp và hạ huyết áp tư thế đứng [5]. Ngược lại, một số thuốc hướng thần như nhóm phenothiazine và thuốc chống trầm cảm ba vòng lại làm giảm hiệu quả hạ áp của các thuốc như clonidine, guanethidine và có thể cả alpha-methyldopa, trong khi nhóm an thần benzodiazepine không gây giảm tác dụng này [5]. Do Ashwagandha vừa có tính an thần vừa trực tiếp làm hạ huyết áp qua cơ chế thần kinh tự chủ và cơ tim, việc uống kèm với thuốc an thần hoặc thuốc huyết áp dễ đẩy người bệnh vào tình trạng tụt huyết áp đột ngột khi đứng dậy, choáng váng hoặc ức chế thần kinh quá mức.

Tác động lên đường huyết và hệ miễn dịch: Các nghiên cứu nói gì?

Bên cạnh tim mạch và thần kinh, Ashwagandha còn ảnh hưởng trực tiếp đến chỉ số đường huyết và hoạt động của hệ thống miễn dịch. Đái tháo đường hiện là vấn đề y tế toàn cầu ảnh hưởng đến 422 triệu người với nhiều biến chứng sức khỏe nghiêm trọng [6]. Một tổng quan năm 2024 về quản lý bệnh đái tháo đường bằng cây thuốc đã xếp Withania somnifera vào nhóm dược liệu trọng tâm được xem xét đặc tính trị liệu dựa trên các dữ liệu thực nghiệm trên động vật [6]. Các tài liệu năm 2021 cũng xác nhận nhóm chất withanolides trong cây có hoạt tính làm hạ đường huyết [1]. Khi người bệnh đang uống thuốc hạ đường huyết theo đơn, việc bổ sung thêm một dược liệu có cùng đích tác dụng sẽ làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức.

Tác động của Ashwagandha lên hệ miễn dịch cũng rất phức tạp và thể hiện qua nhiều nghiên cứu khác nhau:

  • Nghiên cứu thực nghiệm năm 2006 về ức chế miễn dịch: Các nhà khoa học đã khảo sát hỗn dịch nước của bột rễ Withania somnifera thông qua cả mô hình trong ống nghiệm (in vitro) và trên cơ thể sống (in vivo) ở chuột cống [7]. Kết quả cho thấy bột rễ cây có hoạt tính ức chế mạnh đối với hệ thống bổ thể, sự tăng sinh tế bào lympho do chất gây phân bào và phản ứng quá mẫn muộn [7]. Dù không gây ảnh hưởng đáng kể lên đáp ứng miễn dịch dịch thể ở chuột, nghiên cứu kết luận bột rễ Ashwagandha có tác dụng ức chế miễn dịch và có thể là ứng viên phát triển thuốc ức chế miễn dịch cho các bệnh lý viêm [7].
  • Tổng quan năm 2021 và 2022 về điều hòa miễn dịch và kháng viêm: Các phân tích tổng hợp năm 2021 và 2022 lại ghi nhận Ashwagandha giúp tăng cường miễn dịch, duy trì cân bằng miễn dịch, điều hòa phản ứng viêm và ức chế các cytokine tiền viêm [1], [4]. Một tổng quan năm 2022 khảo sát cơ sở dữ liệu PubMed và Science Direct cũng chỉ ra chiết xuất Withania somnifera cùng hoạt chất Withaferin A thể hiện khả năng kháng viêm trên nhiều mô hình tiền lâm sàng bệnh ung thư thông qua điều hòa các đường dẫn truyền tín hiệu tế bào [8].
  • Nghiên cứu mô phỏng trên máy tính (in silico) năm 2012 về tương tác thuốc ung thư: Nhóm nghiên cứu đã phân tích hồ sơ kháng chéo trên 60 dòng tế bào khối u bằng cách sử dụng nồng độ ức chế 50% (IC50) của 8 loại withanolides khác nhau đối chiếu với 19 thuốc chống ung thư tiêu chuẩn [2]. Kết quả phát hiện tình trạng kháng chéo nhất quán giữa nhóm withanolides và các thuốc hóa trị nhóm nitrosourea (gồm carmustin, lomustin và semimustin) [2].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Không thể phủ nhận Ashwagandha là dược liệu có tiềm năng sinh học đa dạng. Ngoài các tác dụng kể trên, tổng quan năm 2023 cho biết dược liệu này còn giúp giảm lipid máu, chống xơ vữa động mạch, bảo vệ nội mạc mạch máu, giảm quá trình peroxy hóa lipid và tăng nồng độ cholesterol tốt (HDL) [3]. Một số hợp chất trong rễ như glycowithanolides, withaferin-A và sitoindosides VII-X giúp giảm tác hại gây suy giảm nhận thức của axit ibotenic trên thực nghiệm [3]. Năm 2022, các thí nghiệm mô phỏng phân tử (in silico) còn cho thấy chiết xuất methanol của cây chứa Anaferine, Cuscohygrine, Hygrine có thể gắn vào thụ thể alpha7 nAChR, hay các chất Withanolide D, O, P, G, F có khả năng ức chế protease chính (Mpro) của virus SARS-CoV-2 [4]. Các đánh giá tổng quan năm 2021 nhận định cây thuốc này nhìn chung có độ an toàn tốt qua các nghiên cứu trên người, động vật, độc tính gen, độc tính sinh sản và tương tác thuốc [1].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng này. Phần lớn cơ chế tác động sâu lên thụ thể thần kinh trung ương, ức chế miễn dịch hay trị đái tháo đường được trích dẫn đều bắt nguồn từ nghiên cứu trên động vật hoặc trong ống nghiệm [6], [7], [3]. Các dữ liệu về kháng virus hay kháng chéo thuốc hóa trị mới dừng ở mức độ mô phỏng trên máy tính (in silico) hoặc trên dòng tế bào nuôi cấy [4], [2]. Ngay cả trong lĩnh vực ung thư, các nhà khoa học năm 2022 cũng thừa nhận sự hiểu biết sâu sắc về cơ chế phân tử trong tác dụng kháng viêm của Ashwagandha vẫn còn thiếu hụt [8]. Việc một thảo dược được đánh giá là "an toàn nhìn chung" trong nghiên cứu độc lập không đồng nghĩa với việc nó an toàn tuyệt đối khi trộn lẫn với các thuốc điều trị bệnh nền có khoảng liều hẹp.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng Ashwagandha

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ và uống chung với thuốc Tây sẽ giúp tăng hiệu quả trị bệnh". Thực tế, hoạt chất trong Ashwagandha tác động thẳng vào các đích sinh học giống hệt thuốc Tây: từ việc ức chế hạch thần kinh tự chủ làm hạ áp, tác động lên cơ tim giống thuốc trợ tim digoxin, cho đến việc can thiệp vào thụ thể GABA trên não [3]. Khi hai hoạt chất cùng đánh vào một đích mà không có sự kiểm soát liều lượng, lợi ích chưa thấy đâu nhưng độc tính cộng gộp đã có thể xảy ra.

Hiểu lầm thứ hai là dùng Ashwagandha để "bồi bổ hệ miễn dịch" cho mọi đối tượng. Như nghiên cứu năm 2006 đã chỉ ra, bột rễ cây thể hiện đặc tính ức chế miễn dịch đối với hệ thống bổ thể và tế bào lympho [7]. Do đó, tác động lên hệ miễn dịch của thảo dược này mang tính điều biến hai chiều phức tạp, không phải lúc nào cũng là kích thích tăng cường đơn thuần.

Ai nên thận trọng hoặc tránh sử dụng?

Dựa trên các dữ liệu dược lý đã được công bố, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ Ashwagandha:

  • Người đang dùng thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc hướng thần: Do Ashwagandha có tác dụng an thần, làm dịu thần kinh và tác động lên các thụ thể GABA, 5-HT1, 5-HT2 [3], việc dùng chung dễ gây ngủ gà quá mức, giảm sự tỉnh táo. Đặc biệt nếu người bệnh có dùng kèm thuốc huyết áp, sự phối hợp các chất tác động thần kinh càng làm tăng nguy cơ hạ huyết áp tư thế đứng [5].
  • Người bệnh tim mạch đang dùng thuốc hạ huyết áp, thuốc trợ tim (như digoxin) hoặc thuốc chống đông/chống kết tập tiểu cầu: Thảo dược có khả năng làm hạ huyết áp, ức chế cơ tim, tác động giống digoxin, đồng thời ức chế kết tập tiểu cầu và kéo dài thời gian tái vôi hóa huyết tương [3]. Tự ý dùng thêm có thể gây tụt huyết áp, rối loạn nhịp tim hoặc ảnh hưởng quá trình đông máu.
  • Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường: Hoạt tính hạ đường huyết của nhóm chất withanolides có thể cộng hưởng với thuốc điều trị làm đường huyết giảm sâu [1].
  • Bệnh nhân ung thư đang hóa trị hoặc người dùng thuốc ức chế miễn dịch: Các dữ liệu về hiện tượng kháng chéo giữa withanolides với nhóm thuốc hóa trị nitrosourea trên tế bào u, cùng tác dụng ức chế tế bào lympho trên thực nghiệm đòi hỏi sự kiểm soát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa [7], [2].

Cách áp dụng thực tế an toàn cho người có bệnh nền

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại không đưa ra một mức liều lượng chuẩn hay khoảng thời gian cách quãng an toàn để uống Ashwagandha chung với thuốc huyết áp, thuốc an thần hay thuốc tiểu đường. Vì vậy, nguyên tắc an toàn tối thượng cho người có bệnh nền là không tự ý bổ sung loại thảo dược này vào phác đồ đang điều trị.

Nếu bạn đang gặp tình trạng mất ngủ, căng thẳng kéo dài và mong muốn thử dùng Ashwagandha, bước đầu tiên bắt buộc là mang theo vỏ hộp thực phẩm chức năng đến gặp bác sĩ điều trị. Bác sĩ sẽ rà soát toàn bộ danh mục thuốc bạn đang uống để đánh giá nguy cơ tương tác. Trong trường hợp được phép sử dụng, người bệnh cần theo dõi sát chỉ số huyết áp (đặc biệt khi thay đổi tư thế từ nằm sang đứng), nhịp tim, đường huyết mao mạch và mức độ tỉnh táo ban ngày. Để giảm căng thẳng và ổn định huyết áp một cách an toàn mà không lo tương tác thuốc, người bệnh nên ưu tiên các biện pháp nền tảng đã được y học xác lập như duy trì chế độ ăn cân bằng, giảm muối, uống đủ nước, tập thể dục vừa sức và thiết lập giờ giấc ngủ nghỉ cố định.

Ashwagandha là một dược liệu quý có nhiều hoạt tính sinh học đã được ghi nhận trên hệ thần kinh, tim mạch và chuyển hóa [1], [3]. Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng hỗ trợ và tác dụng phụ nguy hiểm rất mong manh khi người dùng đang phải uống thuốc điều trị bệnh mạn tính hàng ngày. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ viên uống thảo dược nào là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của chính bạn.