Thói quen nhâm nhi hộp sữa, miếng phô mai, một ít hạt hay uống ly cà phê ngay sau khi uống thuốc rất phổ biến ở nhiều người để làm dịu dạ dày. Tuy nhiên, người bệnh thường thắc mắc liệu những món ăn vặt lành mạnh này có làm mất tác dụng của viên thuốc vừa uống hay không.
Câu trả lời là có, đặc biệt khi bạn đang điều trị bằng thuốc hormon tuyến giáp hoặc một số nhóm thuốc kháng sinh. Các khoáng chất như canxi, sắt có trong sữa, chế phẩm từ sữa, thực phẩm giàu sắt hoặc thực phẩm bổ sung vi chất sẽ gắn kết trực tiếp với hoạt chất thuốc trong đường tiêu hóa, làm giảm mạnh khả năng hấp thu thuốc vào máu [1][2][3][4].
Cơ chế khoáng chất trong đồ ăn vặt cản trở hấp thu thuốc
Tương tác giữa thuốc và thực phẩm phát sinh khi các chất dinh dưỡng trong đồ ăn tác động trực tiếp lên thuốc dùng đồng thời, làm thay đổi dược động học, dược lực học và hiệu quả điều trị [5]. Đối với thuốc tuyến giáp levothyroxine và một số thuốc kháng sinh như ciprofloxacin, thủ phạm chính là các ion kim loại đa hóa trị như canxi, sắt hoặc nhôm có trong thực phẩm [4].
Khi vào dạ dày và ruột, các khoáng chất này tạo phức hợp trực tiếp (còn gọi là quá trình tạo càng - chelation) hoặc hấp phụ hoạt chất thuốc [1][2][4]. Quá trình tạo phức này biến thuốc thành dạng không hòa tan, khiến cơ thể không thể hấp thu qua thành ruột vào máu [1][2]. Bên cạnh đó, sự thay đổi độ pH dạ dày hoặc tình trạng kiềm hóa do thực phẩm và thuốc đi kèm cũng làm giảm khả năng hòa tan của thuốc [1][2].
Ngoài ra, với thuốc tuyến giáp levothyroxine, một số thực phẩm và thuốc khác còn ảnh hưởng thông qua việc thay đổi nồng độ globulin gắn thyroxine trong huyết thanh hoặc thúc đẩy quá trình dị hóa thuốc qua phản ứng khử i-ốt [1]. Hệ quả của việc giảm hấp thu là thất bại điều trị, buộc phải thay đổi liều lượng thường xuyên, làm tăng nguy cơ kháng kháng sinh và gia tăng tỷ lệ biến chứng cho người bệnh [2].
Bằng chứng khoa học về thực phẩm tương tác với thuốc tuyến giáp
Levothyroxine (l-T4) là thuốc đầu tay điều trị suy giáp nguyên phát hoặc bẩm sinh, đồng thời là thuốc được kê đơn phổ biến thứ ba tại Mỹ vào năm 2020 [6]. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2023 đã phân tích 107 bài báo với 128 nghiên cứu trên người để đánh giá các chất làm giảm sinh khả dụng của levothyroxine [1]. Kết quả cho thấy viên uống bổ sung canxi, sắt, cùng nhiều thực phẩm và đồ uống gây kém hấp thu thuốc thông qua cơ chế tạo phức và kiềm hóa [1]. Giới hạn của bằng chứng này là chất lượng của hầu hết các nghiên cứu được đưa vào chỉ ở mức trung bình, cần thêm các nghiên cứu thiết kế tốt hơn [1].
Một tổng quan hệ thống khác công bố năm 2021 cũng sàng lọc 121 nghiên cứu và đưa vào phân tích chuyên sâu 63 nghiên cứu theo hướng dẫn PRISMA [6]. Nghiên cứu xác nhận cà phê, các sản phẩm từ đậu nành, chất xơ, viên bổ sung canxi hoặc sắt đều làm giảm hấp thu levothyroxine [6]. Các tác giả cũng ghi nhận hiệu quả của thuốc bị biến đổi khi dùng chung với sữa, nước trái cây, đu đủ, nhưng lưu ý rằng bằng chứng hiện tại còn hạn chế và cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn để làm rõ [6]. Một báo cáo năm 2009 cũng khẳng định thức ăn nói chung, chất xơ tiêu hóa, cà phê espresso, viên sắt (ferrous sulphate) và canxi cacbonat đều cản trở quá trình hấp thu thyroxine [7].
Bên cạnh sữa và cà phê, một số thực phẩm thực vật khác cũng được ghi nhận trong các khảo sát y khoa là có tương tác với levothyroxine. Các nghiên cứu khảo sát kiến thức y tế vào năm 2021 và 2023 chỉ ra rằng người đang dùng levothyroxine cần tránh dùng chung với bắp cải, súp lơ trắng (cauliflower) và hạt kê (millet) [5][3].
Tương tác giữa sữa, thực phẩm giàu sắt và thuốc kháng sinh
Không chỉ thuốc tuyến giáp, các nhóm thuốc kháng sinh phổ biến như tetracycline và fluoroquinolones (điển hình là ciprofloxacin) cũng rất nhạy cảm với khoáng chất trong đồ ăn vặt [3][8][4]. Khi ăn uống các món giàu canxi và sắt cùng lúc với các kháng sinh này, phản ứng tạo phức sẽ giữ thuốc lại ở đường tiêu hóa [2][4].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên 115 bệnh nhân ung thư điều trị ngoại trú tại Đức đã đánh giá nguy cơ tương tác giữa thuốc điều trị, thực phẩm và thực phẩm bổ sung [4]. Kết quả cho thấy 29% tổng số bệnh nhân có nguy cơ gặp tương tác giữa thực phẩm và thuốc [4]. Rủi ro tập trung chủ yếu ở những bệnh nhân dùng ciprofloxacin hoặc levothyroxine kết hợp với thực phẩm giàu ion kim loại đa hóa trị như canxi, sắt hoặc nhôm [4]. Giới hạn của nghiên cứu này là cỡ mẫu bệnh nhân sử dụng thực phẩm bổ sung nhỏ (43 trên 115 người), nên các yếu tố ngẫu nhiên có thể ảnh hưởng đến kết quả thống kê [4].
Các nghiên cứu khảo sát tại bệnh viện công ở Nam Phi năm 2021 và tại Ethiopia năm 2022 cũng nhấn mạnh quy tắc lâm sàng quan trọng: bệnh nhân dùng kháng sinh nhóm tetracycline và fluoroquinolones cần tránh dùng chung với sữa và các thực phẩm giàu sắt [3][8].
Khoảng trống nhận thức và những hiểu lầm thường gặp
Một thực tế đáng lo ngại là cả người bệnh lẫn nhân viên y tế đều thường đánh giá thấp tương tác giữa thực phẩm và thuốc [6]. Nhiều người lầm tưởng rằng một sản phẩm thuốc được kết luận là "an toàn khi uống cùng thức ăn" thì có thể ăn kèm bất kỳ món gì [2]. Thực tế, bữa ăn tiêu chuẩn của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) dùng trong các nghiên cứu tương tác thuốc chỉ là bữa ăn giàu chất béo, giàu calo nhưng ít giá trị dinh dưỡng vi lượng [2]. Trong khi đó, ngành công nghiệp thực phẩm hiện nay bổ sung thêm rất nhiều canxi, sắt và vitamin vào đồ ăn thức uống hàng ngày, tạo ra nguồn tương tác thuốc mới gây giảm hấp thu mà người dùng không hề hay biết [2].
Khảo sát cắt ngang năm 2023 trên 401 nhân viên y tế và sinh viên y khoa tại Ả Rập Xê Út (diễn ra từ tháng 9 đến tháng 10 năm 2022) cho thấy chỉ khoảng 11% người tham gia biết bệnh nhân uống levothyroxine nên tránh súp lơ trắng [5]. Tương tự, khảo sát năm 2021 tại Nam Phi cho thấy đa số nhân viên y tế không nhận diện được bắp cải (63,8%), súp lơ trắng (81,3%) và hạt kê (67,5%) là thực phẩm tương tác với levothyroxine [3]. Tại Nam Phi, chỉ có 38% và 24% nhân viên y tế trả lời đúng việc cần tránh dùng kháng sinh tetracycline và fluoroquinolones cùng với sữa và thực phẩm giàu sắt [3].
Tại Ethiopia, một nghiên cứu năm 2022 cho thấy tỷ lệ nhân viên y tế nhận biết đúng tương tác giữa kháng sinh tetracycline, fluoroquinolones với sữa đạt 63,8% (160 người) [8]. Tuy nhiên, kiến thức về thời điểm uống thuốc so với bữa ăn lại rất thấp, chỉ đạt điểm trung bình 42,0% [8]. Cụ thể, chỉ có 26,7% (67 người) tại Ethiopia và 30,7% tại Nam Phi xác định đúng thời điểm uống levothyroxine so với bữa ăn; con số này với kháng sinh erythromycin stearate tại Ethiopia chỉ là 23,9% (60 người) [3][8]. Điều này cho thấy người bệnh cần chủ động hỏi kỹ bác sĩ hoặc dược sĩ có kinh nghiệm thay vì tự suy đoán.
Ai nên thận trọng khi dùng thuốc và chọn đồ ăn vặt?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là bệnh nhân suy giáp nguyên phát hoặc bẩm sinh đang điều trị bằng levothyroxine dạng viên nén truyền thống [1][6]. Hiệu quả dùng thuốc cùng thức ăn phụ thuộc nhiều vào dạng bào chế của thuốc [6]. Các dạng bào chế mới như dung dịch lỏng hoặc viên nang mềm có thể khắc phục được tình trạng kém hấp thu do cà phê, canxi, sắt và hiện tượng tạo phức gây ra [1][6].
Nhóm thứ hai là những người mắc sẵn các bệnh lý đường tiêu hóa làm giảm hấp thu. Nghiên cứu năm 2009 chỉ rõ bệnh Celiac (không dung nạp gluten), bệnh viêm ruột, chứng không dung nạp lactose, nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) và viêm dạ dày thể teo đều cản trở hấp thu levothyroxine [7]. Nếu nhóm bệnh nhân này tiếp tục ăn vặt bằng sữa, chất xơ hoặc uống cà phê gần giờ uống thuốc, tình trạng thiếu hụt hormon sẽ càng trầm trọng hơn [7].
Nhóm thứ ba là người bệnh đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc điều trị bệnh nền hoặc thực phẩm chức năng. Các thuốc kháng axit chứa nhôm, thuốc ức chế bơm proton (PPI), sucralfate, thuốc gắn axit mật, thuốc gắn kết photphat, raloxifene, hormone sinh dục và thuốc chống co giật đều làm giảm hấp thu levothyroxine [1][7]. Bệnh nhân ung thư đang dùng thực phẩm bổ sung song song với hóa trị và kháng sinh cũng thuộc nhóm nguy cơ cao, khi có tới 67% người dùng thực phẩm bổ sung đối mặt với ít nhất một tương tác thuốc [4].
Cách áp dụng thực tế để thuốc đạt hiệu quả tối đa
Biện pháp đơn giản và hiệu quả nhất để loại bỏ tương tác là giữ khoảng cách thời gian hợp lý giữa lúc uống thuốc và lúc ăn uống, đặc biệt là với sữa, thực phẩm giàu sắt, cà phê và viên bổ sung canxi, sắt [1][6]. Đối với levothyroxine, nghiên cứu tổng quan năm 2021 chứng minh rằng uống thuốc vào buổi sáng hoặc uống trước khi đi ngủ đều mang lại hiệu quả tương đương nhau [6]. Người bệnh có thể chọn một khung giờ cố định khi bụng rỗng để không bị trùng với các bữa ăn chính và bữa ăn phụ trong ngày.
Một chi tiết thú vị từ nghiên cứu là vitamin C được quan sát thấy có tác dụng tăng cường hấp thu levothyroxine, dù cần thêm nghiên cứu lớn hơn để khẳng định [6]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2022 tại Đức lưu ý rằng với levothyroxine, nếu bệnh nhân duy trì thói quen cố định (ví dụ luôn uống thuốc cùng một lượng sữa nhất định mỗi ngày) và bác sĩ điều chỉnh liều thuốc dựa trên nồng độ hormon xét nghiệm trong máu thực tế, tương tác này có thể ít gây hại trên lâm sàng hơn [4]. Tuy nhiên, cách an toàn nhất vẫn là tách rời thời điểm dùng thuốc và đồ ăn [1][6][4]. Đối với kháng sinh như ciprofloxacin, tetracycline, người bệnh bắt buộc phải kiêng sữa, phô mai, thực phẩm bổ sung canxi và sắt quanh thời điểm uống thuốc để tránh thất bại điều trị và kháng thuốc [2][3][4].
Tóm lại, sữa, các sản phẩm từ đậu nành, cà phê, chất xơ và các món ăn vặt giàu canxi, sắt hoàn toàn có thể làm mất tác dụng của thuốc tuyến giáp và một số kháng sinh [1][6][3]. Người bệnh không cần kiêng tuyệt đối các thực phẩm bổ dưỡng này trong suốt đợt điều trị, mà chỉ cần ăn cách xa giờ uống thuốc theo đúng hướng dẫn [1][6]. Khi có bệnh nền tiêu hóa hoặc đang dùng nhiều loại thuốc, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc dược sĩ để chọn thời điểm uống thuốc hoặc đổi dạng bào chế phù hợp nhất [1][6][7].