Nhiều người có thói quen hễ thấy khó tiêu, đầy bụng sau bữa ăn nhiều dầu mỡ là tìm mua ngay các loại men tiêu hóa dạng viên để uống. Không ít người lo lắng liệu việc bổ sung enzyme tiêu hóa kéo dài có khiến tuyến tụy trở nên "lười biếng", suy giảm chức năng tự bài tiết hay không. Đây là băn khoăn rất phổ biến khi người dùng lo ngại cơ chế hồi ứng ức chế ngược làm tê liệt hoạt động tự nhiên của cơ thể.
Thực tế từ các y văn khoa học cho thấy, việc bổ sung enzyme tiêu hóa ngoại sinh đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ chuyển hóa các chất dinh dưỡng khi cơ thể thiếu hụt [1]. Hiện nay, các dữ liệu lâm sàng không cho thấy việc dùng enzyme tiêu hóa khiến tuyến tụy vĩnh viễn mất khả năng bài tiết, thậm chí việc can thiệp kịp thời còn hỗ trợ rút ngắn thời gian hồi phục của tình trạng suy tụy sau các đợt tổn thương cấp tính [2].
Cơ chế tác động của enzyme tiêu hóa trong cơ thể
Enzyme tiêu hóa ngoại sinh dạng viên uống thường chứa các hoạt chất như lipase, protease và amylase nhằm hỗ trợ ruột phân cắt chất béo, chất đạm và tinh bột [1]. Trong điều kiện sinh lý bình thường, tuyến tụy sản xuất các enzyme này và đổ vào tá tràng để phối hợp với dịch mật thực hiện quá trình phân giải thức ăn [1]. Khi quá trình tự sản xuất này bị gián đoạn hoặc không đáp ứng đủ nhu cầu, các hạt enzyme bổ sung sẽ đóng vai trò thay thế trực tiếp để phân cắt các đại phân tử dinh dưỡng [3].
Mối lo ngại về hiện tượng "ức chế hồi ứng ngược" xuất phát từ giả thuyết rằng nồng độ enzyme cao trong lòng ruột có thể phát tín hiệu ngắt bài tiết men nội sinh từ tụy. Tuy nhiên, các chế phẩm enzyme hiện đại thường được bào chế dưới dạng vi hạt kháng acid dạ dày, chỉ phóng thích hoạt chất khi đến ruột non để tiêu hóa thức ăn rồi sau đó bị bất hoạt và đào thải [4]. Việc cung cấp enzyme từ bên ngoài đơn thuần hỗ trợ bù đắp sự thiếu hụt men tạm thời hoặc vĩnh viễn, giúp ngăn chặn tổn thương niêm mạc ruột do thức ăn ứ trệ và cải thiện tình trạng suy dinh dưỡng [5].
Chế phẩm enzyme bổ sung có thể có nguồn gốc chiết xuất từ mô tụy của lợn hoặc bò [1]. Bên cạnh đó, enzyme lipase có nguồn gốc từ vi sinh vật cũng được ghi nhận mang lại lợi ích tương đương men tụy động vật nhưng hoạt động được ở dải pH rộng hơn và với nồng độ liều thấp hơn [1]. Ngoài ra, các enzyme nguồn gốc thực vật như bromelain từ quả dứa cũng có tác dụng hỗ trợ phân giải chất đạm vô cùng hiệu quả [1]. Các dạng enzyme này có thể phối hợp hiệp đồng để tối ưu hóa quá trình tiêu hóa trong lòng ruột [1].
Bằng chứng khoa học về việc bổ sung enzyme đối với phục hồi tụy
Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược công bố năm 2014 đã theo dõi 56 bệnh nhân sau đợt viêm tụy cấp để đánh giá sự hồi phục chức năng tụy ngoại tiết [2]. Sau giai đoạn cấp, có 20 trong tổng số 56 bệnh nhân có nồng độ elastase trong phân thấp, phản ánh tình trạng suy giảm chức năng tụy ngoại tiết [2]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để dùng enzyme tiêu hóa dạng uống hoặc giả dược trong giai đoạn bắt đầu ăn uống trở lại [2].
Kết quả nghiên cứu này ghi nhận thời gian trung vị để hồi phục chức năng tụy ngoại tiết ở nhóm được bổ sung men tiêu hóa là 14 ngày, so với 23 ngày ở nhóm dùng giả dược [2]. Mặc dù sự khác biệt này chưa đạt ý nghĩa thống kê đầy đủ, các nhà nghiên cứu nhận thấy xu hướng tích cực rõ rệt về chất lượng cuộc sống theo thang đo FACT-Pa ở nhóm dùng enzyme [2]. Bệnh nhân dùng men tiêu hóa ít bị sụt cân hơn, giảm bớt tình trạng đầy hơi và có sức khỏe tổng thể tốt hơn mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng bất lợi nào về độ an toàn hay khả năng dung nạp [2].
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2010 đã đánh giá hiệu quả và độ an toàn của men tụy trên những bệnh nhân suy tụy ngoại tiết [3]. Tổng hợp từ 12 bài báo khoa học cho thấy hai thử nghiệm có đối chứng giả dược với cỡ mẫu 65 bệnh nhân đã chứng minh men tụy vượt trội hơn hẳn so với giả dược trong việc tăng cường hấp thu chất béo [3]. Đa số các thử nghiệm lâm sàng không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa về triệu chứng đường tiêu hóa giữa các dạng chế phẩm khác nhau nếu sử dụng cùng hàm lượng enzyme [3].
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học vẫn tồn tại những khoảng trống nhất định khi đánh giá tác động dài hạn của các chế phẩm này [3]. Tổng quan năm 2010 chỉ ra rằng các dữ liệu đã công bố chưa đủ để khẳng định việc dùng men tụy có giúp cải thiện tiêu chảy hay tăng cân chắc chắn ở mọi đối tượng hay không [3]. Điều này cho thấy men tụy cải thiện rõ rệt chỉ số hấp thu chất béo nhưng sự biến chuyển thành thể trạng chung đòi hỏi nhiều yếu tố hỗ trợ dinh dưỡng kết hợp [3].
Rào cản phương pháp luận trong các thử nghiệm lâm sàng dài hạn
Để hiểu rõ tại sao việc xác định liệu enzyme có làm "suy tụy" hay không còn gặp nhiều tranh cãi, cần nhìn vào cách thiết kế các nghiên cứu y khoa [6]. Một tổng quan hệ thống vào năm 2012 đã chỉ ra hàng loạt khó khăn về mặt phương pháp luận trong việc nghiên cứu bổ sung men tụy trên bệnh nhân viêm tụy mạn [6]. Đầu tiên, việc chẩn đoán chính xác tình trạng suy tụy ngoại tiết ở bệnh nhân viêm tụy mạn tính do rượu thường rất phức tạp vì bệnh tiến triển âm thầm qua nhiều năm [6].
Nghiên cứu tổng quan này cho biết tỷ lệ suy tụy ngoại tiết nặng chỉ chiếm 8-22% ở thời điểm chẩn đoán ban đầu, tăng lên 44-48% sau 13-26 năm và đạt 91-100% sau 14-36 năm [6]. Nhiều bệnh nhân từng được chẩn đoán nhầm và điều trị bằng men tụy thực chất không hề có tình trạng đi ngoài phân mỡ [6]. Điển hình là trong một nghiên cứu được trích dẫn, tất cả 64 bệnh nhân tham gia từng được kê đơn men tiêu hóa nhưng khi kiểm tra kỹ lưỡng thì chỉ có 27 người thực sự có biểu hiện kém hấp thu chất béo [6].
Rào cản lớn thứ hai là đa số các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về men tụy chỉ kéo dài vỏn vẹn 14 ngày [6]. Khoảng thời gian 2 tuần là quá ngắn để các nhà khoa học có thể đo lường sự thay đổi về cân nặng cũng như đánh giá toàn diện tính an toàn và độ dung nạp của việc dùng men tiêu hóa kéo dài [6]. Ngoài ra, kỹ thuật thu gom phân 72 giờ để định lượng chất béo thường gặp nhiều sai số do chế độ ăn uống không được giám sát chặt chẽ [6].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng enzyme tiêu hóa
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng uống men tiêu hóa sẽ gây nghiện và khiến tuyến tụy teo biến dần đi vì không phải làm việc. Tuy nhiên, các tài liệu y khoa khẳng định liệu pháp thay thế enzyme tụy đã được lưu hành hợp pháp từ trước năm 1938 và là giải pháp sống còn để duy trì tình trạng dinh dưỡng cho bệnh nhân xơ nang hoặc viêm tụy mạn [5]. Tuyến tụy tiết enzyme dựa trên các kích thích thần kinh và thể dịch phức tạp của bữa ăn; việc bổ sung từ ngoài vào chỉ đóng vai trò phân giải thức ăn hỗ trợ khi men tự thân không đủ [4].
Hiểu lầm thứ hai là bất kỳ ai bị rối loạn tiêu hóa nhẹ, chướng bụng cũng nên uống men tụy liều cao. Trong viêm tụy mạn tính, tình trạng kém hấp thu chất béo dẫn tới đi ngoài phân mỡ chỉ xuất hiện khi chức năng ngoại tiết của tụy đã suy giảm rất nặng [4]. Việc lạm dụng men tụy khi chức năng tiêu hóa của cơ thể vẫn hoạt động bình thường là điều không cần thiết và gây lãng phí kinh tế [6].
Bên cạnh đó, nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống viên men tiêu hóa là chắc chắn thức ăn sẽ được tiêu hóa hoàn toàn [4]. Sự hấp thu chất béo còn phụ thuộc chặt chẽ vào độ pH trong lòng ruột và hệ vi sinh vật đường tiêu hóa [4]. Tình trạng môi trường ruột non bị toan hóa hoặc hiện tượng vi khuẩn phát triển quá mức có thể cản trở sự tiêu hóa chất béo ngay cả khi người bệnh tuân thủ dùng enzyme rất đầy đủ [4].
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Mặc dù enzyme tiêu hóa đem lại nhiều lợi ích trong hỗ trợ dinh dưỡng, không phải mọi lứa tuổi và tình trạng bệnh lý đều có thể tự ý sử dụng [7]. Một bài báo tổng quan năm 2024 về chức năng tụy ở trẻ sinh non chỉ ra rằng dù chức năng tụy ngoại tiết của trẻ sinh cực non chưa trưởng thành, các bằng chứng hiện có không ủng hộ việc sử dụng thường quy men tiêu hóa cho nhóm đối tượng này [7]. Việc đánh giá chức năng tụy ở trẻ non tháng có thể thực hiện thông qua xét nghiệm elastase trong phân nhưng can thiệp bổ sung men cần được cân nhắc cẩn trọng [7].
Người bệnh nghi ngờ gặp vấn đề về tiêu hóa không nên tự ý mua men tụy dùng dài ngày nếu chưa có chẩn đoán xác định từ cơ sở y tế [6]. Những bệnh nhân có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để được chỉ định đúng liều lượng và thời gian [4]. Việc tự ý dùng men tiêu hóa khi không có tình trạng thiếu hụt thực sự có thể làm lu mờ các triệu chứng của các bệnh lý tiêu hóa tiềm ẩn khác [6].
Đối với những bệnh nhân mắc chứng xơ nang hoặc viêm tụy mạn, việc dùng thuốc enzyme cần tuân thủ các hướng dẫn khắt khe của cơ quan quản lý dược phẩm như FDA về độ tinh khiết và giới hạn hàm lượng đóng gói [5]. Người bệnh không nên tự ý thay đổi nhãn hiệu thuốc hoặc dạng bào chế vì các hệ thống dẫn truyền hạt thuốc khác nhau có thể ảnh hưởng tới hiệu quả hấp thu [3].
Cách dùng và thời điểm bổ sung để đạt hiệu quả tối ưu
Hiệu quả của enzyme tiêu hóa phụ thuộc mang tính quyết định vào thời điểm uống thuốc so với bữa ăn [8]. Một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên ba đợt công bố năm 2005 trên 24 bệnh nhân viêm tụy mạn đã so sánh ba thời điểm uống 40.000 đơn vị lipase dạng vi hạt tan trong ruột [8]. Ba thời điểm được thử nghiệm lần lượt gồm: uống ngay trước bữa ăn, uống ngay sau bữa ăn và uống rải đều trong bữa ăn, mỗi đợt kéo dài 1 tuần [8].
Kết quả thử nghiệm qua nghiệm pháp hơi thở kiểm tra tiêu hóa chất béo cho thấy khả năng tiêu hóa hồi phục tốt hơn khi uống thuốc trong hoặc ngay sau bữa ăn [8]. Tỷ lệ bệnh nhân bình thường hóa quá trình tiêu hóa chất béo đạt 50% khi uống ngay trước bữa ăn, 54% khi uống ngay sau bữa ăn và đạt tới 63% khi uống rải đều xen kẽ trong suốt bữa ăn [8]. Mức độ phục hồi nồng độ khí đo được trong hơi thở cũng cao hơn rõ rệt ở nhóm dùng thuốc trong bữa ăn (61,4%) và sau bữa ăn (60,6%) so với dùng trước bữa ăn (53,9%) [8].
Việc sử dụng các viên nang chứa vi hạt bao tan trong ruột là lựa chọn ưu tiên vì thiết kế này giúp enzyme không bị acid dạ dày phá hủy và đảm bảo hạt men được đẩy xuống tá tràng đồng thời cùng với thức ăn [4]. Khi dùng men tiêu hóa chứa bromelain hay chiết xuất vi sinh vật, người dùng cần kết hợp với chế độ ăn uống cân bằng, tránh ăn quá nhiều chất béo vượt quá khả năng xử lý của cơ thể [1].
Bổ sung men tiêu hóa đúng chỉ định là một liệu pháp y khoa an toàn và không có bằng chứng cho thấy thuốc làm teo hay suy giảm vĩnh viễn chức năng tự nhiên của tuyến tụy [2]. Để đạt hiệu quả tối ưu và tránh lạm dụng, người bệnh cần xác định đúng nguyên nhân rối loạn tiêu hóa và tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc từ bác sĩ chuyên khoa [6]. Duy trì thói quen ăn uống khoa học và sinh hoạt điều độ luôn là nền tảng cốt lõi cho một hệ tiêu hóa khỏe mạnh.