Nhiều người yêu thích hương vị thanh mát của trà xanh và muốn uống mỗi ngày để bảo vệ trái tim. Tuy nhiên, nỗi lo mất ngủ, bồn chồn do caffeine khiến không ít độc giả chuyển sang dùng trà xanh khử caffeine (decaf), kèm theo băn khoăn liệu quy trình tách bỏ caffeine có làm mất đi các dưỡng chất quý giá cho tim mạch.

Câu trả lời ngắn gọn là trà xanh đã khử caffeine vẫn giữ được hàm lượng lớn các hợp chất polyphenol và catechin có lợi cho hệ tim mạch [1]. Việc loại bỏ caffeine giúp người dùng có thể uống nhiều tách trà hơn trong ngày để đạt ngưỡng dưỡng chất tối ưu cho sức khỏe tim mạch và chuyển hóa mà không gặp tác dụng phụ của chất kích thích [1].

Dưỡng chất nào trong trà xanh quyết định lợi ích tim mạch?

Trà là một trong những thức uống phổ biến nhất thế giới, được chế biến từ lá và búp của cây trà Camellia sinensis [1, 6]. Dựa vào mức độ lên men, trà được chia thành 3 nhóm chính: trà đen (lên men hoàn toàn), trà ô long (bán lên men) và trà xanh (không lên men) [2]. Nhờ không trải qua quá trình lên men, trà xanh giữ lại lượng polyphenol dồi dào tương đương với lượng tìm thấy trong nho đỏ [2].

Thành phần tạo nên giá trị bảo vệ tim mạch của trà xanh không phải là caffeine, mà là nhóm hợp chất polyphenol, chủ yếu là các flavonoid có tên gọi catechin [1, 6, 7]. Trong lá trà xanh có 4 loại catechin chính: (-)-epicatechin (EC), (-)-epigallocatechin (EGC), (-)-epicatechin-3-gallate (ECG) và đặc biệt dồi dào nhất là (-)-epigallocatechin-3-gallate (EGCG) [4, 5, 6].

Các hợp chất catechin này mang nhiều đặc tính dược lý đa dạng bao gồm chống oxy hóa, kháng viêm, chống xơ vữa động mạch và kháng khuẩn [3]. Do đó, chìa khóa để đánh giá trà xanh khử caffeine có còn tốt cho tim hay không nằm ở việc lượng catechin và EGCG còn lại bao nhiêu sau khi tách caffeine, chứ không phụ thuộc vào sự hiện diện của caffeine [6, 8].

Cơ chế bảo vệ trái tim và mạch máu của catechin

Các nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng cho thấy catechin trong trà xanh giúp ngăn ngừa các biến cố tim mạch bất lợi và giảm tỷ lệ tử vong do bệnh tim mạch thông qua nhiều cơ chế phối hợp [4]. Trước hết, catechin bảo vệ tế bào nội mô mạch máu (lớp lót bên trong thành mạch), tăng cường sự toàn vẹn của mạch máu và hỗ trợ điều hòa huyết áp [1, 3]. Hợp chất này tạo hiệu ứng chống oxy hóa bằng cách kích hoạt các enzyme chống oxy hóa, ức chế các enzyme gây oxy hóa (bao gồm enzyme tạo gốc tự do ROS và enzyme iNOS) và dọn dẹp các gốc tự do [1, 6].

Về mặt kháng viêm và chống cục máu đông, catechin ức chế yếu tố phiên mã NF-kappaB, từ đó giảm sản xuất các cytokine gây viêm và các phân tử kết dính [4]. Chúng cũng thúc đẩy quá trình tự hủy (apoptosis) của các tế bào bạch cầu đơn nhân (monocytes), can thiệp vào các yếu tố tăng trưởng mạch máu để ngăn chặn sự tăng sinh bất thường của tế bào cơ trơn mạch máu, đồng thời ức chế sự kết집 tiểu cầu (ngăn các tiểu cầu bám dính tạo huyết khối gây tắc mạch) [1, 3, 6]. Nhờ đó, catechin giúp ngăn ngừa xơ vữa động mạch, tăng huyết áp, thiếu máu cơ tim, bệnh cơ tim, phì đại cơ tim và suy tim sung huyết [4].

Ở góc độ kiểm soát mỡ máu, trà xanh và catechin giúp giảm nồng độ cholesterol và triglyceride trong huyết tương, giảm apolipoprotein B (ApoB - thành phần chính của cholesterol xấu) và tăng tỷ lệ ApoA-1/ApoB [2, 6]. Trong đường tiêu hóa, các catechin, đặc biệt là EGCG, can thiệp trực tiếp vào quá trình nhũ hóa, tiêu hóa và hòa tan micelle của chất béo — những bước thiết yếu để ruột hấp thu chất béo và cholesterol từ thức ăn [2, 7]. Nhờ cơ chế cản trở hấp thu tại ruột này, lượng mỡ đi vào máu và tích tụ ở các mô giảm xuống [5].

Bên cạnh tác dụng trên mạch máu và mỡ máu, tổng quan nghiên cứu công bố năm 2022 còn chỉ ra cơ chế trực tiếp của EGCG lên cơ tim [6]. EGCG có khả năng điều hòa sự co bóp của cơ tim bằng cách thay đổi độ nhạy cảm với ion canxi (Ca2+) của các sợi cơ và điều chỉnh quá trình xử lý ion Ca2+ bên trong tế bào cơ tim ở cả điều kiện sinh lý bình thường lẫn bệnh lý [6]. Dữ liệu trong phòng thí nghiệm (in vitro) và trên cơ thể sống (in vivo) chứng minh chiết xuất trà xanh hoặc EGCG bảo vệ và phục hồi chức năng tim một cách độc lập, bên cạnh các tác dụng chống oxy hóa và kháng viêm đã biết [6].

Bằng chứng khoa học về trà xanh và trà xanh khử caffeine

Nhiều nghiên cứu dịch tễ học và can thiệp đã định lượng cụ thể mối liên hệ giữa lượng trà tiêu thụ và sức khỏe tim mạch [3, 5].Một tổng quan năm 2007 ghi nhận mối quan hệ phụ thuộc liều lượng trong các nghiên cứu dịch tễ: việc uống đều đặn từ 5 đến 6 tách trà xanh trở lên mỗi ngày mang lại lợi ích rõ rệt cho sức khỏe tim mạch và chuyển hóa [7]. Các nghiên cứu can thiệp sử dụng lượng trà tương đương, cung cấp từ 200 đến 300 mg EGCG mỗi ngày, cũng chứng minh tính hữu ích trong việc duy trì sức khỏe hệ tim mạch [7]. Thậm chí, một nghiên cứu dài hạn tại Nhật Bản được trích dẫn trong tài liệu năm 2011 cho thấy thói quen uống 10 tách trà xanh mỗi ngày có liên quan đến việc giảm nguy cơ bệnh lý tim mạch [2].

Tuy nhiên, việc uống từ 5 đến 10 tách trà xanh thông thường mỗi ngày có thể đưa vào cơ thể lượng lớn caffeine. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã giải quyết vấn đề này bằng cách khảo sát việc sử dụng trà xanh khử caffeine [1]. Nghiên cứu này dẫn lại các dữ liệu trước đó cho thấy mặc dù uống 2 đến 3 tách trà xanh mỗi ngày đã mang lại lợi ích chống oxy hóa từ polyphenol, nhưng để uống được nhiều tách hơn nhằm tránh tác dụng của caffeine, việc dùng từ 5 đến 7 tách trà xanh khử caffeine mỗi ngày giúp thúc đẩy đáng kể sức khỏe tim mạch và chuyển hóa [1].

Trong nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên nhóm thanh thiếu niên có tật nói lắp nhằm quản lý hormone căng thẳng tuyến thượng thận, các nhà khoa học đã kiểm tra hàm lượng hoạt chất thực tế trong trà xanh túi lọc đã khử caffeine [1]. Quy trình pha chế được chuẩn hóa: ngâm túi trà xanh khử caffeine trong 300 ml nước sôi mỗi cốc trong thời gian 10 phút [1]. Người tham gia được cung cấp 6 cốc trà khử caffeine mỗi ngày đựng trong bình chứa và uống hết trong vòng 6 đến 8 giờ mỗi ngày, kéo dài liên tục trong 6 tuần [1].

Kết quả phân tích bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trong nghiên cứu năm 2022 này cung cấp con số rất đáng chú ý về mức độ bảo toàn dưỡng chất sau công nghệ khử caffeine [1]. Cụ thể, 6 cốc trà xanh khử caffeine vẫn cung cấp tới 548 mg EGCG và tổng lượng catechin đạt 1.536 mg [1]. Nếu đối chiếu với ngưỡng 200 đến 300 mg EGCG giúp duy trì sức khỏe tim mạch từ các nghiên cứu can thiệp trước đó [7], lượng EGCG trong 6 cốc trà khử caffeine (548 mg) hoàn toàn đáp ứng và vượt mức yêu cầu có lợi cho tim mạch [5, 8]. Nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận liều dùng hơn 5 cốc trà xanh khử caffeine (chứa tổng lượng hợp chất phenolic từ 50 đến 1.600 mg) được dung nạp tốt và không gây ra bất kỳ tác dụng phụ đáng kể nào [1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Việc sử dụng trà xanh nguyên bản hoặc trà xanh khử caffeine mang lại giải pháp đơn giản, an toàn để hỗ trợ hạ mỡ máu và bảo vệ mạch máu nhờ sự tương tác hiệp đồng của các catechin khi được hấp thu tốt qua đường tiêu hóa [2, 7]. Đối với trà khử caffeine, ưu điểm lớn nhất là người dùng có thể uống mức 5 đến 7 cốc mỗi ngày để nhận đủ lượng catechin và EGCG bảo vệ tim mà không gặp trở ngại do caffeine [1].

Dù vậy, các nhà khoa học cũng thẳng thắn chỉ ra những giới hạn trong các bằng chứng hiện nay [3, 5]. Tổng quan năm 2012 lưu ý rằng các nghiên cứu lâm sàng về trà xanh trên người thường gặp nhiều yếu tố phức tạp và các biến số gây nhiễu (như lối sống, chế độ ăn uống đi kèm) [8]. Do đó, cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng trên người được kiểm soát chặt chẽ để đánh giá chính xác hơn [8].

Đồng quan điểm, báo cáo năm 2007 nhấn mạnh rằng để chứng minh hiệu quả phòng ngừa hoặc điều trị bệnh một cách chắc chắn, y học cần thêm các nghiên cứu lâm sàng dài hạn, đa trung tâm, sử dụng một sản phẩm trà xanh được định lượng chuẩn xác trên các tiêu chí đánh giá tim mạch và chuyển hóa cụ thể [7]. Vì vậy, trà xanh và EGCG hiện được xem là thành phần thực phẩm hữu ích giúp duy trì sức khỏe, chứ không phải là thuốc điều trị đặc hiệu [7].

Những hiểu lầm thường gặp khi uống trà xanh bảo vệ tim

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng trà khử caffeine đã bị "rút cạn" chất chống oxy hóa. Thực tế phân tích HPLC năm 2022 đã bác bỏ điều này khi chứng minh 6 cốc trà xanh khử caffeine vẫn chứa 1.536 mg tổng catechin và 548 mg EGCG [1].

Hiểu lầm thứ hai là pha thêm đường hoặc sữa vào trà để dễ uống hơn mà không làm giảm tác dụng. Tương tự như cảnh báo trong nghiên cứu năm 2011 về việc các sản phẩm chứa ca cao thường kèm lượng lớn chất béo và đường có thể làm triệt tiêu lợi ích tim mạch của flavanol [2], nghiên cứu năm 2022 về trà xanh khử caffeine cũng yêu cầu người tham gia tuyệt đối không thêm đường hoặc sữa vào trà (chỉ dùng chất tạo ngọt nhân tạo nếu cần theo sở thích) [1].

Hiểu lầm thứ ba là thói quen hâm nóng lại nước trà nhiều lần trong ngày để uống cho ấm. Nghiên cứu năm 2022 chỉ rõ: để tránh làm biến đổi các thành phần hoạt chất có lợi trong trà xanh, người dùng không nên đun hoặc hâm nóng lại trà đã pha trong ngày, mà chỉ nên uống trực tiếp từ bình bảo quản [1].

Ai nên thận trọng khi uống nhiều trà xanh?

Mặc dù liều lượng 5 đến 6 cốc trà xanh khử caffeine mỗi ngày được chứng minh là an toàn và dung nạp tốt [1], một số nhóm đối tượng vẫn cần lưu ý kỹ cách sử dụng. Đầu tiên là vấn đề hấp thu sắt của cơ thể [1]. Trong nghiên cứu năm 2022, dù tất cả người tham gia đều không mắc chứng rối loạn sắt hay thiếu máu, các nhà khoa học vẫn khuyến cáo họ phải đợi ít nhất 1 giờ sau bữa ăn mới được uống trà xanh [1]. Quy tắc này nhằm tránh việc các hợp chất trong trà xanh cản trở quá trình hấp thu sắt từ thức ăn và làm ảnh hưởng đến dự trữ sắt của cơ thể [1]. Do đó, người có nguy cơ thiếu máu thiếu sắt càng phải tuân thủ nghiêm ngặt khoảng cách thời gian này [1].

Bên cạnh đó, các catechin trong trà xanh có khả năng ức chế sự kết tập và bám dính của tiểu cầu (tác dụng chống đông máu nhẹ) [1, 3, 6], đồng thời làm giảm hấp thu các hợp chất hữu cơ tan trong chất béo tại ruột [5]. Vì vậy, những người đang mắc bệnh tim mạch nền, rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng thuốc điều trị (như thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc hạ mỡ máu, thuốc huyết áp hoặc các thuốc tan trong dầu) cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi uống lượng lớn trà xanh hằng ngày để tránh tương tác thuốc.

Cách pha và uống trà xanh khử caffeine đạt chuẩn khoa học

Để tối ưu hóa lượng polyphenol bảo vệ tim mạch từ trà xanh khử caffeine vào đời sống hằng ngày, độc giả có thể áp dụng quy trình chuẩn hóa từ nghiên cứu năm 2022 [1]:

  • Liều lượng hợp lý: Uống từ 2 đến 3 cốc mỗi ngày đã mang lại lợi ích chống oxy hóa cơ bản [1]. Nếu muốn tối ưu lợi ích cho tim mạch và chuyển hóa bằng loại trà đã khử caffeine, có thể dùng từ 5 đến 7 cốc mỗi ngày (tương đương mức cung cấp từ 200-300 mg đến 548 mg EGCG) [5, 8].
  • Cách pha giữ trọn dưỡng chất: Ngâm túi trà xanh khử caffeine trong cốc 300 ml nước sôi khoảng 10 phút để các catechin tiết ra tối đa [1]. Không pha kèm đường hoặc sữa [1].
  • Cách bảo quản và thời điểm uống: Có thể pha sẵn vào bình giữ nhiệt để uống dần trong vòng 6 đến 8 giờ trong ngày, tuyệt đối không đun nóng lại trà đã pha [1]. Luôn uống cách bữa ăn ít nhất 1 giờ để không làm giảm hấp thu sắt từ thực phẩm [1].

Tóm lại, trà xanh khử caffeine vẫn bảo toàn được lượng lớn catechin và EGCG — những hoạt chất chủ chốt giúp chống oxy hóa, kháng viêm, giảm hấp thu mỡ và bảo vệ chức năng cơ tim [2, 4, 8]. Duy trì thói quen uống trà không đường, không hâm lại và uống cách xa bữa ăn là phương pháp đơn giản, an toàn để hỗ trợ trái tim khỏe mạnh mỗi ngày [1]. Với người có bệnh lý tim mạch hoặc đang dùng thuốc kê đơn, hãy trao đổi với bác sĩ để điều chỉnh lượng uống phù hợp nhất với thể trạng.