Lá và quả việt quất đen: Bộ phận nào mới thực sự an toàn để pha trà uống dài ngày?

Thói quen uống các loại trà thảo mộc tự nhiên để bồi bổ sức khỏe đang ngày càng trở nên phổ biến trong đời sống hàng ngày. Nhiều người thường mặc định rằng bất kỳ bộ phận nào của cây thảo dược, từ hoa, quả cho đến lá và cành, đều lành tính và có thể dùng thay nước lọc mỗi ngày. Đối với cây việt quất đen (tên khoa học là Vaccinium myrtillus L., thường gọi là bilberry), thắc mắc lớn nhất của người tiêu dùng là liệu phần lá giàu hoạt chất hay phần quả mọng truyền thống mới thực sự an toàn để đun sắc uống dài ngày.

Câu trả lời dựa trên các cơ sở nghiên cứu khoa học hiện nay: quả việt quất đen là lựa chọn an toàn tuyệt đối cho chế độ ăn uống thông thường lâu dài, trong khi lá việt quất đen chứa hàm lượng hoạt chất phenolic rất cao nhưng lại thiếu các dữ liệu lâm sàng toàn diện về mức độ an toàn khi uống kéo dài liều cao. Do đó, người dùng không nên tùy tiện dùng trà lá bilberry thay nước hàng ngày mà chưa có kiểm soát y khoa.

Bí mật sinh học đằng sau lá và quả việt quất đen

Cây việt quất đen (Vaccinium myrtillus) là một loài cây bụi thuộc chi Vaccinium, vốn nổi tiếng từ lâu đời trong y học cổ truyền nhờ phần quả mọng giá trị ^[1]. Tuy nhiên, các phân tích hóa thực vật gần đây đã phát hiện ra rằng các bộ phận vốn thường bị coi là phụ phẩm nông nghiệp như cành và lá lại tích tụ một lượng hợp chất có hoạt tính sinh học đáng kinh ngạc ^[1].

Khi phân tích giải phẫu và thành phần hóa học của cây việt quất đen trồng tại Tucuman (Argentina), các nhà khoa học nhận thấy lá và cành chứa hàm lượng hợp chất có lợi thậm chí còn cao hơn cả quả ^[1]. Chiết xuất từ lá bilberry cho thấy hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ hơn hẳn so với cành ^[1]. Trong mô hình thử nghiệm độc tính sinh học trên sinh vật chỉ thị Artemia salina, dịch chiết từ lá cho thấy độ an toàn sơ bộ khả quan, mở ra tiềm năng lớn làm nguồn nguyên liệu giá trị cho công nghiệp dược phẩm, thực phẩm và mỹ phẩm ^[1].

Không chỉ vậy, cấu trúc tự nhiên của cây việt quất đen cho phép lá của chúng tổng hợp và lưu trữ lượng lớn các hợp chất chống lại bức xạ môi trường. Một nghiên cứu kéo dài tới 10 năm tại miền bắc Thụy Điển đối với các loài cây bụi cận Bắc Cực đã so sánh Vaccinium myrtillus với hai loài cùng chi là V. vitis-idaea và V. uliginosum ^[2]. Kết quả cho thấy lá việt quất đen chứa nồng độ hợp chất phenolic hấp thụ tia UV-B cao nhất ^[2]. Các hợp chất bảo vệ này phân bố rộng khắp phiến lá và đặc biệt tập trung dày đặc ở các tế bào chứa diệp lục ^[2].

Tác động dược lý mạnh mẽ từ chiết xuất lá việt quất đen

Chính vì sở hữu hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa cao, lá việt quất đen mang lại nhiều tiềm năng điều trị vượt trội trong các nghiên cứu tiền lâm sàng. Tại vùng Kavkaz, lá việt quất đen (V. myrtillus) cùng với V. arctostaphylos từ lâu đã được biết đến trong việc hỗ trợ điều trị các bệnh lý thần kinh ^[3].

Nghiên cứu công bố năm 2022 đã phân tích thành phần phenolic của chiết xuất lá việt quất đen bằng kỹ thuật sắc ký lỏng khối phổ hiện đại ^[3]. Kết quả phân tích cho thấy các nhóm hydroxycinnamate và flavonoid hiện diện phong phú, trong đó chất chuyển hóa chiếm ưu thế là axit 5-O-caffeoylquinic với hàm lượng cao từ 105 đến 226 mg/g chiết xuất ^[3]. Khi thử nghiệm trên mô hình tắc động mạch não giữa vĩnh viễn ở động vật, các chiết xuất lá này đã giúp cải thiện huyết động học não, làm giảm tần suất các quá trình hoại tử và peroxy hóa lipid trong mô não, đồng thời tăng cường hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa quan trọng như superoxide dismutase, succinate dehydrogenase và cytochrome C oxidase ^[3].

Bên cạnh tiềm năng bảo vệ thần kinh, lá việt quất đen còn chứng minh khả năng kiểm soát đường huyết mạnh mẽ. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 trên chuột cống dòng Wistar bị gây bệnh đái tháo đường tuýp 1 bằng streptozotocin đã đánh giá tác dụng hạ đường huyết của 4 loại chiết xuất từ lá và quả của hai loài Vaccinium myrtillus và Vaccinium corymbosum ^[4]. Động vật thí nghiệm được chia ngẫu nhiên thành 7 nhóm, theo dõi thể trọng và mức đường huyết định kỳ mỗi 2 tuần trong suốt 8 tuần điều trị ^[4].

Kết quả cho thấy trong khi các nhóm chuột đái tháo đường đối chứng bị sụt giảm thể trọng ban đầu, nhóm được dùng chiết xuất lá việt quất đen (V. myrtillus leaf - VML) không ghi nhận sự sụt cân đáng kể ^[4]. Mức đường huyết sau 8 tuần ở nhóm đối chứng bệnh và nhóm dùng metformin vẫn ở mức cao không cải thiện, nhưng ở các nhóm dùng chiết xuất lá VML, nhóm kết hợp lá và quả VMLF, và nhóm chiết xuất VCLF, mức glucose trong máu đã giảm rõ rệt ^[4]. Thêm vào đó, chiết xuất từ V. myrtillus còn ngăn ngừa sự phát triển của biến chứng đục thủy tinh thể do đái tháo đường so với nhóm đối chứng bệnh (P < 0,05) ^[4].

Khoảng trống an toàn: Vì sao không nên uống trà lá dài ngày?

Dù đem lại các chỉ số ấn tượng trong phòng thí nghiệm và trên động vật, việc sử dụng lá việt quất đen làm trà uống mỗi ngày lại là một câu chuyện hoàn toàn khác. Một tổng quan hệ thống cập nhật năm 2023 về hóa thực vật và dược lý của lá Vaccinium myrtillus đã nhấn mạnh một thực tế: các kết quả in vitro và in vivo rất hứa hẹn nhưng chưa hề được hỗ trợ đầy đủ bởi các nghiên cứu lâm sàng trên người ^[5].

Báo cáo tổng quan này chỉ ra rằng, trong khi dữ liệu dược động học của từng hoạt chất đơn lẻ có sẵn khá nhiều, các nghiên cứu dược động học đối với toàn bộ dịch chiết toàn phần từ lá bilberry để xác định liều điều trị chính xác vẫn đang thiếu hụt ^[5]. Sự thiếu hụt này dẫn đến nguy cơ tiềm ẩn khi dùng lâu dài ở liều lượng không kiểm soát.

Đặc biệt, đối với những người có ý định dùng lá việt quất đen để hỗ trợ điều trị đái tháo đường, các thông số dược động học và dược lực học của thuốc trên người bệnh đái tháo đường đã bị biến đổi đáng kể ^[5]. Cụ thể, sự hấp thu hoạt chất bị ảnh hưởng do thời gian làm rỗng dạ dày thay đổi, lưu lượng máu niêm mạc dạ dày suy giảm vì biến chứng mạch máu hoặc biến chứng liệt dạ dày ^[5]. Sự phân bố hoạt chất cũng bị xáo trộn do thay đổi gắn kết protein huyết tương và thay đổi thể tích phân bố ^[5]. Hơn nữa, quá trình chuyển hóa hoạt chất bị tác động bởi sự biểu hiện khác biệt của các enzym cytochrom P450 (CYP), và tốc độ đào thải cũng bị biến đổi ở bệnh nhân có tổn thương thận mạn tính ^[5].

Nguy cơ lớn hơn cả là các tương tác giữa thảo dược và thuốc tây y (bao gồm cả tương tác dược động học và dược lực học) đối với chiết xuất lá việt quất đen hiện vẫn chưa được làm sáng tỏ ^[5]. Việc nạp một lượng lớn polyphenol đậm đặc từ lá việt quất đen vào cơ thể mỗi ngày có thể gây quá tải cho gan, thận hoặc gây tương tác bất lợi với các thuốc chuyển hóa qua gan. Ngược lại, quả việt quất đen đã có lịch sử dùng làm thực phẩm an toàn từ rất lâu đời, được đưa vào dược điển của nhiều quốc gia và hoàn toàn lành tính khi sử dụng thường xuyên [1, 7].

Những hiểu lầm tai hại về việc dùng lá bilberry

Một hiểu lầm rất phổ biến là: "Lá có nhiều chất chống oxy hóa hơn quả nên uống trà lá sẽ tốt hơn ăn quả". Đúng là nghiên cứu thực vật cho thấy nồng độ phenolic trong lá cao hơn quả ^[1], nhưng nồng độ dược chất quá cao đi kèm với tác động dược lý mạnh không đồng nghĩa với độ an toàn khi dùng tự do. Việc tự hái lá việt quất đen hoặc mua trà lá trôi nổi về đun uống đặc thay nước lọc hàng tháng trời có thể vô tình đưa vào cơ thể một liều lượng hoạt chất vượt ngưỡng tiếp nhận an toàn.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm trà thảo mộc tự nhiên có thể thay thế thuốc trị tiểu đường. Dù nghiên cứu trên chuột cống cho thấy chiết xuất lá việt quất đen giúp giảm đường huyết tương đương hoặc tốt hơn đối chứng ^[4], đây mới chỉ là thử nghiệm trên động vật trong 8 tuần với liều lượng chiết xuất chuẩn hóa. Người bệnh tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang uống trà lá bilberry có thể gặp tình trạng dao động đường huyết khó lường, nhất là khi dược động học của thảo dược trên cơ thể bệnh nhân đái tháo đường vô cùng phức tạp ^[5].

Ngoài ra, nhiều người tin rằng lá thảo mộc dùng ngoài da tốt thì uống vào người cũng sẽ vô hại. Một thử nghiệm lâm sàng của Tadic và cộng sự được ghi nhận đã đánh giá tác dụng của loại kem chứa 6% chiết xuất lá việt quất đen và 6% dầu hạt việt quất trên da người tình nguyện khỏe mạnh ^[5]. Kết quả cho thấy loại kem bôi này giúp cải thiện đáng kể độ ẩm của da so với nhóm chỉ dùng kem nền ^[5]. Tuy nhiên, việc thoa ngoài da để dưỡng ẩm có cơ chế hấp thu hoàn toàn khác so với việc chuyển hóa qua đường tiêu hóa, gan và thận khi uống vào cơ thể.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, những đối tượng sau đây tuyệt đối không nên tự ý dùng trà lá việt quất đen dài ngày:

Thứ nhất là người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết. Vì lá việt quất đen có hoạt tính làm giảm nồng độ glucose trong máu đã được ghi nhận trên thực nghiệm ^[4], việc kết hợp không kiểm soát có thể dẫn đến nguy cơ tụt đường huyết quá mức. Đồng thời, bệnh nhân đái tháo đường bị thay đổi tốc độ làm rỗng dạ dày và biến đổi chức năng chuyển hóa qua enzym gan CYP, khiến tác động của thảo mộc trở nên rất khó dự đoán ^[5].

Thứ hai là người có bệnh nền suy giảm chức năng thận mạn tính. Tốc độ đào thải các hoạt chất trong chiết xuất lá bilberry bị biến đổi lớn khi thận bị suy giảm chức năng, dễ dẫn đến tích tụ chất chuyển hóa trong cơ thể ^[5].

Thứ ba là người đang phải sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính chuyển hóa qua gan. Vì tương tác giữa chiết xuất lá việt quất đen và các loại thuốc tây vẫn chưa rõ ràng ^[5], người bệnh có thể gặp các phản ứng bất lợi không mong muốn.

Thứ tư là phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn khi sử dụng dịch chiết hay trà từ lá cây việt quất đen ^[5].

Cách ứng dụng an toàn trong đời sống

Để tận dụng tối đa lợi ích của việt quất đen mà không phải đối mặt với các nguy cơ độc tính tiềm ẩn, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:

Về bộ phận sử dụng: Quả việt quất đen là bộ phận an toàn nhất để sử dụng thường xuyên. Quả bilberry giàu dưỡng chất, đã được đưa vào dược điển chính thống và có thể dùng dưới dạng quả tươi, quả khô ngâm trà, sinh tố hoặc nước ép ^[3]. Bạn hoàn toàn có thể duy trì thói quen dùng quả việt quất đen nhiều ngày trong tuần như một phần của chế độ ăn uống lành mạnh.

Đối với lá việt quất đen: Hiện tại, chiết xuất lá bilberry an toàn nhất khi được ứng dụng trong các sản phẩm chăm sóc bôi ngoài da, chẳng hạn như kem dưỡng ẩm có tỷ lệ chiết xuất khoảng 6% đã được kiểm nghiệm ^[5]. Nếu muốn dùng trà lá việt quất đen qua đường uống, chỉ nên dùng như một loại trà thưởng thức thỉnh thoảng, không đun sắc quá đặc và không uống liên tục nhiều tuần. Tuyệt đối không tự ý dùng nước lá này thay thế nước lọc sinh hoạt hàng ngày.

Khi mua các chế phẩm thực phẩm chức năng có chứa chiết xuất lá việt quất đen, cần chọn sản phẩm từ các nhà sản xuất uy tín, có ghi rõ hàm lượng hoạt chất chuẩn hóa. Bất kỳ ai đang có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc kê đơn đều bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng các sản phẩm từ lá thảo dược này.

Tóm lại, cả lá và quả việt quất đen đều là những món quà quý giá từ thiên nhiên với nguồn chất chống oxy hóa phenolic dồi dào ^[1]. Tuy nhiên, "tự nhiên" không đồng nghĩa với việc có thể sử dụng tùy tiện không giới hạn. Quả mọng vẫn là lựa chọn an toàn, lành tính cho việc sử dụng thường nhật, trong khi lá việt quất đen với dược tính mạnh mẽ cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng để xác lập liều lượng an toàn trước khi có thể khuyến nghị dùng làm trà uống dài ngày.