Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, những cơn ho khan rát cổ họng thường xuất hiện và gây phiền toái lớn cho sinh hoạt hằng ngày. Thay vì tìm đến các loại siro ho quen thuộc tại hiệu thuốc, rất nhiều gia đình lại lựa chọn pha một cốc nước ấm với mật ong để làm dịu cơn ho. Liệu phương pháp dân gian quen thuộc này có thực sự vượt trội hơn các loại siro ho thông thường về mặt khoa học, hay đây chỉ là cảm giác tâm lý của người dùng?
Câu trả lời ngắn gọn là mật ong thực sự có hiệu quả làm dịu cơn ho khan cấp tính tương đương, thậm chí nhỉnh hơn một số loại siro ho không kê đơn phổ biến ở trẻ nhỏ. Tuy nhiên, mật ong không phải là "thần dược" chữa dứt điểm mọi cơn ho, và ở người lớn, thuốc long đờm chuyên dụng vẫn mang lại tác dụng giảm độ nặng cơn ho nhanh hơn trong giờ đầu tiên. Việc hiểu rõ bằng chứng khoa học sẽ giúp người bệnh sử dụng đúng cách, an toàn và tránh những kỳ vọng quá mức.
Cơn ho phiền toái và xu hướng tìm về các biện pháp tự nhiên
Cơn ho cấp tính là một trong những lý do hàng đầu khiến người bệnh, đặc biệt là các bậc phụ huynh có con nhỏ, phải tìm đến các phòng khám ngoại trú [1]. Tình trạng này không chỉ gây mệt mỏi, khó chịu ở vòm họng mà còn trực tiếp làm xáo trộn giấc ngủ, gia tăng căng thẳng cho cả người bệnh lẫn người chăm sóc [1]. Phần lớn các cơn ho cấp tính bắt nguồn từ các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên do virus, vốn là bệnh lý thường gặp với tần suất 6 đến 8 đợt mỗi năm ở trẻ nhỏ [2].
Thông thường, các đợt nhiễm trùng hô hấp này có thể tự khỏi trong vòng 23 ngày, dù có những trường hợp các triệu chứng cần khoảng 8 ngày điều trị y tế [2]. Do đặc tính tự giới hạn của virus, việc lạm dụng thuốc kháng sinh hay các loại siro ho hóa dược không phải lúc nào cũng là giải pháp tối ưu. Điều này thúc đẩy nhiều người tìm đến các liệu pháp bổ sung an toàn, sẵn có tại gian bếp như mật ong để xoa dịu vòm họng mà không cần dùng thuốc quá sớm.
Cơ chế làm dịu cổ họng của mật ong: Vì sao tạo cảm giác dễ chịu?
Về mặt cảm quan và sinh học, mật ong hoạt động như một chất bao phủ tự nhiên (demulcent) cực kỳ hữu hiệu cho niêm mạc họng đang bị kích ứng. Khi nuốt một ngụm mật ong ấm, độ sánh đặc và sánh mịn của chất lỏng này sẽ tạo ra một lớp màng mỏng bao bọc lấy các thụ thể cảm giác ở hầu họng. Chính các thụ thể này khi bị viêm nhiễm, khô rát sẽ liên tục phát tín hiệu kích thích lên trung tâm phản xạ ho ở não bộ, gây ra những tràng ho khan khó dứt.
Lớp màng mật ong giúp cách ly các đầu dây thần kinh này khỏi sự kích thích của không khí khô và dịch tiết đường thở. Bên cạnh đó, vị ngọt tự nhiên của mật ong còn kích thích tuyến nước bọt tiết ra nhiều hơn, giữ cho khoang miệng và thanh quản luôn có độ ẩm cần thiết. Quá trình nuốt nước bọt liên tục cùng dòng nước ấm mang lại phản xạ làm dịu, giảm cảm giác ngứa họng và cắt đứt cơn co thắt tức thì một cách êm dịu.
Nghiên cứu lâm sàng nói gì khi so sánh mật ong với siro ho?
Các nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nhằm so sánh trực tiếp hiệu quả của mật ong với các hoạt chất trị ho thông dụng. Một phân tích tổng quan hệ thống của tổ chức Cochrane vào năm 2010 đã đánh giá một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 108 trẻ bị nhiễm trùng đường hô hấp trên [1]. Kết quả cho thấy mật ong vượt trội hơn hẳn so với việc không điều trị trong việc giảm tần suất ho với độ lệch trung bình là -0,99 [1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra mật ong giúp giảm mức độ gây phiền toái của cơn ho với độ lệch trung bình -0,93 và cải thiện rõ rệt chất lượng giấc ngủ của trẻ với độ lệch trung bình -0,92 [1]. Dù vậy, mật ong không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm không điều trị về khả năng giải quyết độ nghiêm trọng của cơn ho [1].
Đến năm 2012, một bản tổng quan hệ thống khác của Cochrane tổng hợp 2 thử nghiệm lâm sàng có nguy cơ sai lệch cao trên 265 trẻ em sử dụng thang điểm Likert 7 mức độ [3]. Dữ liệu cho thấy mật ong mang lại hiệu quả giảm tần suất ho tốt hơn so với không điều trị, đạt độ lệch trung bình -1,07 trên 154 trẻ tham gia [3]. Đáng chú ý, bằng chứng có độ tin cậy trung bình ghi nhận mật ong không có sự khác biệt đáng kể so với hoạt chất siro ho dextromethorphan trong việc giảm tần suất cơn ho [3]. Đồng thời, bằng chứng có độ tin cậy thấp cho thấy mật ong thậm chí còn làm giảm tần suất ho tốt hơn nhẹ so với hoạt chất kháng histamin diphenhydramine [3]. Kết quả đánh giá này tiếp tục được ghi nhận tương tự trong bản cập nhật năm 2014 [4].
Vào năm 2018, tổng quan Cochrane tiếp tục cập nhật với 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 899 trẻ em từ 12 tháng đến 18 tuổi, bổ sung thêm 3 nghiên cứu mới với 331 trẻ [5]. Các nghiên cứu này đã so sánh mật ong với nhiều loại thuốc ho khác nhau như dextromethorphan, diphenhydramine, thuốc giãn phế quản salbutamol, bromelin và giả dược [5]. Các tác giả ghi nhận có 2 nghiên cứu có nguy cơ sai lệch cao về thực hiện và phát hiện, trong khi 3 nghiên cứu có nguy cơ không rõ ràng về sai lệch do mất mẫu [5].
Gần đây hơn, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mở tại Ý năm 2015 đã so sánh việc dùng 10ml mật ong hoa dại pha trong 90ml sữa ấm với các loại thuốc ho siro phổ biến như dextromethorphan hoặc levodropropizine trên 134 trẻ em bị ho cấp tính không đặc hiệu [6]. Sau 3 buổi tối liên tiếp, tỷ lệ thành công trong điều trị (giảm hơn 50% điểm số cơn ho) đạt 80% ở nhóm dùng mật ong pha sữa và 87% ở nhóm dùng siro thuốc [6]. Sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê với chỉ số p = 0,25, cho thấy hỗn hợp mật ong pha sữa có hiệu quả tương đương các hoạt chất chống ho tiêu chuẩn [6].
Năm 2023, một đánh giá hệ thống khác trên 10 thử nghiệm lâm sàng ở trẻ em cũng đưa ra kết luận tương đồng [7]. Mật ong cho thấy xu hướng làm giảm tần suất ho nhiều hơn so với giả dược hoặc không điều trị (mức độ ảnh hưởng dao động từ 0,0 đến 1,1 điểm) và tốt hơn siro thuốc ho (dao động từ 0,2 đến 0,9 điểm) [7]. Giấc ngủ của trẻ cũng được cải thiện tốt hơn ở nhóm dùng mật ong so với giả dược và so với nhóm dùng thuốc ho [7].
Hiệu quả của mật ong ở người lớn và trẻ nhỏ có giống nhau?
Hầu hết các nghiên cứu so sánh mật ong với siro ho tập trung ở đối tượng trẻ em, nhưng các bằng chứng trên người lớn lại cho thấy những góc nhìn thực tế và đa chiều hơn. Một tổng quan nhanh có hệ thống công bố năm 2021 tổng hợp từ 9 thử nghiệm lâm sàng với 674 người trưởng thành và 781 trẻ em đã làm rõ điều này [8]. Ở người lớn bị nhiễm virus đường hô hấp cấp tính không đặc hiệu, mật ong lại kém hiệu quả hơn hoạt chất siro long đờm Guaifenesin trong việc giảm độ nghiêm trọng của cơn ho sau 60 phút sử dụng [8].
Tuy nhiên, đối với những cơn ho dai dẳng kéo dài sau nhiễm trùng ở người lớn, mật ong kết hợp với cà phê hoặc dùng mật ong đơn thuần lại giúp giảm độ nặng của cơn ho tốt hơn so với việc chỉ uống cà phê [8]. Đối với nhóm trẻ em, tổng quan năm 2021 cũng tái khẳng định mật ong làm giảm thời gian ho so với giả dược và salbutamol [8]. Đặc biệt, mật ong giúp giảm tác động tiêu cực toàn diện của cơn ho ban đêm chỉ sau một đêm sử dụng khi so sánh với việc chăm sóc thông thường hoặc dùng các loại thuốc ho dược phẩm [8].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện có
Qua các nghiên cứu lâm sàng, ưu thế lớn nhất của mật ong nằm ở tính sẵn có, hương vị dễ uống đối với trẻ nhỏ và khả năng giảm ho ban đêm để đem lại giấc ngủ sâu hơn cho cả gia đình [1, 2]. So với các siro ho hóa dược thường kèm theo các tác dụng phụ như buồn ngủ, chóng mặt hoặc khô miệng, mật ong được xem là giải pháp tương đối êm dịu cho vòm họng. Nó đáp ứng tốt nhu cầu giảm nhẹ triệu chứng ho khan do kích ứng họng ở giai đoạn đầu của cảm lạnh thông thường.
Dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về chất lượng bằng chứng. Đánh giá năm 2023 chỉ rõ chất lượng của các bằng chứng hiện tại về hiệu quả của mật ong vẫn nằm ở mức thấp đến rất thấp [7]. Trong tổng số 10 nghiên cứu được phân tích, có 2 nghiên cứu tiềm ẩn nguy cơ sai lệch cao và 6 nghiên cứu có một số vấn đề cần lưu ý về mặt phương pháp [7]. Việc thiết kế thử nghiệm dùng mật ong làm giả dược mù đôi rất khó khăn vì mùi vị đặc trưng của mật ong khó có thể che giấu hoàn toàn, dẫn đến việc không thể loại trừ triệt để hiệu ứng giả dược trong cảm nhận của người bệnh [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mật ong trị ho
Nhiều người lầm tưởng mật ong là một loại kháng sinh tự nhiên có thể tiêu diệt mọi loại virus, vi khuẩn và chữa khỏi hoàn toàn các bệnh lý hô hấp. Đây là nhận định hoàn toàn sai lầm. Mật ong chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát và làm dịu triệu chứng ho bề mặt chứ không loại bỏ được căn nguyên gây bệnh nếu có nhiễm khuẩn sâu hoặc các bệnh lý mạn tính. Mật ong không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ đối với các bệnh như viêm phổi, viêm phế quản co thắt hay hen suyễn.
Một hiểu lầm phổ biến khác là càng uống nhiều mật ong đậm đặc thì họng càng nhanh khỏi ho. Thực tế, mật ong chứa hàm lượng đường tự nhiên rất cao. Việc lạm dụng quá mức có thể gây nóng rát niêm mạc thực quản, làm tăng đường huyết và gây khó tiêu. Thêm vào đó, việc dùng nước sôi 100 độ C để pha mật ong cũng là thói quen sai lầm, bởi nhiệt độ quá cao có thể làm biến tính một số hợp chất tự nhiên có lợi trong mật ong, làm giảm tác dụng bảo vệ niêm mạc hầu họng.
Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối không dùng mật ong?
Nguyên tắc an toàn quan trọng nhất cần ghi nhớ: Tuyệt đối không cho trẻ dưới 12 tháng tuổi sử dụng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào. Nghiên cứu tổng quan năm 2022 khuyến cáo rõ mật ong chỉ hiệu quả và an toàn khi dùng cho trẻ trên 12 tháng tuổi [2]. Hệ tiêu hóa của trẻ dưới 1 tuổi chưa hoàn thiện, việc dùng mật ong có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc độc tố botulinum từ các bào tử vi khuẩn tồn tại tự nhiên trong môi trường, gây liệt cơ và nguy hiểm đến tính mạng.
Về phía các loại thuốc ho siro hóa dược, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) từ năm 2008 đã khuyến cáo trẻ dưới 2 tuổi không nên dùng các thuốc không kê đơn chứa hoạt chất thông mũi hoặc kháng histamin do lo ngại về tính an toàn và hiệu quả [2]. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cũng không khuyến khích việc sử dụng các loại thuốc ho và cảm lạnh cho trẻ em dưới 6 tuổi [2]. Điều này cho thấy mật ong có thể là một lựa chọn thay thế an toàn cho trẻ trên 1 tuổi, nhưng cần giám sát chặt chẽ. Ngoài ra, người mắc bệnh đái tháo đường cần tính toán lượng đường dung nạp khi dùng mật ong, và những người có cơ địa dị ứng với phấn hoa, nọc ong nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Cách dùng mật ong an toàn và tối ưu hiệu quả làm dịu họng
Để phát huy tối đa công dụng xoa dịu đường thở, thời điểm lý tưởng nhất để sử dụng mật ong là vào buổi tối trước khi đi ngủ khoảng 30 phút. Uống mật ong vào thời điểm này giúp giảm thiểu đáng kể tần suất ho đêm và giúp người bệnh ngủ tròn giấc hơn [8]. Người lớn và trẻ em trên 1 tuổi có thể dùng khoảng 1 đến 2 thìa cà phê mật ong nguyên chất (tương đương 5 - 10ml) ngậm từ từ trong miệng để dịch mật ong tráng đều vòm họng.
Nếu cảm thấy quá ngọt gắt, người dùng có thể pha mật ong với một cốc nước ấm hoặc sữa ấm khoảng 40 đến 45 độ C. Trong thử nghiệm lâm sàng năm 2015, việc pha 10ml mật ong hoa dại cùng 90ml sữa ấm dùng liên tục trong 3 buổi tối đã chứng minh hiệu quả giảm ho rõ rệt và rất dễ tiếp nhận đối với trẻ nhỏ [6]. Người bệnh cũng có thể kết hợp mật ong với vài lát gừng tươi hoặc một chút nước cốt chanh để gia tăng cảm giác thông thoáng đường thở.
Tuy nhiên, người bệnh cần theo dõi sát sao tiến triển sức khỏe. Nếu cơn ho kéo dài trên 7 ngày không thuyên giảm, ho kèm theo sốt cao, khó thở, thở rít, đau tức ngực hoặc khạc đờm đặc có màu xanh vàng, bạn cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám. Mật ong chỉ là giải pháp hỗ trợ chăm sóc tại nhà và không thể thay thế chỉ định y khoa chuyên sâu.
Nhìn chung, mật ong pha nước ấm là một biện pháp hỗ trợ giảm ho khan tại nhà đơn giản, tiết kiệm và có cơ sở khoa học đáng tin cậy. Dù không vượt trội hoàn toàn so với mọi loại dược phẩm tân dược, mật ong vẫn là giải pháp thay thế siro ho rất tốt cho trẻ trên 1 tuổi và người lớn bị ho do kích ứng. Hãy sử dụng mật ong đúng liều lượng, đúng đối tượng và luôn chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ khi triệu chứng bệnh có dấu hiệu bất thường.