Ngậm kẹo gừng khi tụt huyết áp hay hạ đường huyết: Đâu mới là cách đúng?

Mỗi khi cảm thấy hoa mắt, váng đầu, chân tay bủn rủn hay vã mồ hôi, phản xạ quen thuộc của rất nhiều người Việt là với ngay lấy một viên kẹo gừng để ngậm hoặc uống một ly nước gừng ấm. Nhiều người mặc định rằng những biểu hiện trên là do tụt huyết áp và kẹo gừng là phương thuốc tức thời giúp đưa cơ thể trở lại trạng thái bình thường.

Thế nhưng, đây là một thói quen tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu người bệnh không phân biệt rõ căn nguyên. Việc ngậm kẹo gừng có thể giúp ích tạm thời nếu bản chất vấn đề là hạ đường huyết nhẹ nhờ lượng đường nhanh có trong kẹo, nhưng lại không phải là giải pháp căn cơ cho một cơn tụt huyết áp thực sự. Nguy hiểm hơn, việc nhầm lẫn giữa tụt huyết áp và hạ đường huyết có thể dẫn đến cách xử trí sai lầm, làm chậm trễ thời gian cấp cứu quý giá của người bệnh.

Hạ đường huyết và tụt huyết áp: Hai bệnh cảnh hoàn toàn khác biệt

Hạ đường huyết và tụt huyết áp có những biểu hiện ban đầu khá tương đồng như chóng mặt, mệt lả, run tay chân và toát mồ hôi lạnh, khiến người bệnh rất dễ nhầm lẫn. Tuy nhiên, về mặt cơ chế sinh lý, đây là hai hiện tượng bắt nguồn từ những trục trặc cơ quan hoàn toàn khác nhau trong cơ thể.

Hạ đường huyết xảy ra khi nồng độ glucose trong máu sụt giảm xuống dưới mức an toàn để cung cấp năng lượng cho các tế bào hoạt động, đặc biệt là hệ thần kinh trung ương. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng mức đường huyết dưới 60 đến 70 mg/dL (tương đương 3,3 đến 3,9 mmol/L) thường được chấp nhận là ngưỡng xác định hạ đường huyết ^[1]. Trong khi đó, tại các cơ sở điều trị nội trú, hạ đường huyết cũng từng được định nghĩa là mức đường huyết dưới 80 mg/dL khi có triệu chứng, hoặc dưới 60 mg/dL bất kể có triệu chứng hay không ^[2]. Tình trạng này khiến não bộ bị thiếu hụt nhiên liệu khẩn cấp, kích hoạt hệ thần kinh giao cảm phóng thích hormone gây run rẩy, hồi hộp, tim đập nhanh và đói cồn cào.

Ngược lại, tụt huyết áp là sự suy giảm áp lực của dòng máu tác động lên thành động mạch, khiến lưu lượng máu tưới lên não và các cơ quan ngoại vi không đủ. Người bị tụt huyết áp thường cảm thấy hoa mắt khi đổi tư thế đột ngột, xây xẩm mặt mày, choáng váng nhưng không nhất thiết bị thiếu hụt đường trong tuần hoàn. Kẹo gừng chứa vị cay ấm của gừng có thể kích thích vị giác và tạo cảm giác dễ chịu tạm thời, nhưng thành phần đường saccharose trong kẹo chỉ thực sự đóng vai trò cung cấp glucose cấp tốc cho người đang bị hạ đường huyết.

Bằng chứng khoa học về việc nạp carbohydrate cấp cứu

Khi một người rơi vào trạng thái hạ đường huyết, mục tiêu điều trị hàng đầu là phục hồi nhanh chóng nồng độ đường trong máu về mức an toàn ^[3]. Một nghiên cứu đã chỉ rõ mục tiêu điều trị là đưa đường huyết trở về mức bình thường hoặc đạt mốc 100 mg/dL (tương đương 5,6 mmol/L) ^[1].

Theo tổng quan y khoa công bố năm 2021, đối với hầu hết các đợt hạ đường huyết có hoặc không có triệu chứng được tự theo dõi, việc bổ sung carbohydrate tác dụng nhanh là phương pháp điều trị hiệu quả ^[4]. Liều lượng carbohydrate tác dụng nhanh hợp lý được khuyến nghị là khoảng 20 gam glucose, với kỳ vọng các triệu chứng lâm sàng sẽ cải thiện trong vòng 20 phút ^[4]. Đánh giá này cũng nhấn mạnh một điểm rất quan trọng: sau khi đưa đường huyết về mức ổn định, người bệnh cần được bổ sung carbohydrate tác dụng kéo dài vì trong tình trạng tăng insulin máu kéo dài, tác dụng của lượng glucose uống vào chỉ duy trì được dưới 2 giờ ^[4].

Một đánh giá tổng quan khác vào năm 2022 cũng khẳng định rằng glucose là dạng thích hợp nhất để điều trị các cơn hạ đường huyết không nghiêm trọng ở bệnh nhân đái tháo đường ^[5]. Mức liều chuẩn được khuyến nghị từ lâu là 15 gam carbohydrate tác dụng nhanh và kiểm tra lại sau 15 phút nếu tình trạng hạ đường huyết vẫn tiếp diễn ^[5]. Liều lượng tối ưu cho hầu hết các đợt hạ đường huyết không nghiêm trọng ở người lớn dùng insulin dao động từ 15 đến 20 gam glucose uống ^[5]. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng liều lượng này có thể cần được cá nhân hóa dựa trên trọng lượng cơ thể hoặc loại hệ thống phân phối insulin hiện đại ^[5].

Hiệu quả của việc chuẩn hóa liều lượng nạp đường nhanh đã được chứng minh từ sớm trong môi trường bệnh viện. Một nghiên cứu hồi cứu thực hiện tại một bệnh viện cộng đồng quy mô 300 giường cho thấy hiệu quả rõ rệt của phác đồ chuẩn ^[2]. Phác đồ tại đây sử dụng 20 gam carbohydrate hấp thu nhanh, lặp lại mỗi 15 phút cho đến khi đường huyết vượt mức 80 mg/dL, sau đó kiểm tra lại sau một giờ ^[2]. Kết quả đánh giá trên 179 đợt hạ đường huyết ghi nhận có 85% trường hợp (153 ca) đưa được đường huyết về khoảng mục tiêu từ 80 đến 200 mg/dL ngay khi kết thúc điều trị ^[2]. Hơn nữa, sau một giờ theo dõi, vẫn có 76% trường hợp (135 ca) duy trì ổn định trong khoảng mục tiêu an toàn này ^[2].

Dạng đường nào có tác dụng nhanh nhất khi hạ đường huyết?

Nhiều người thắc mắc liệu ngậm kẹo, uống nước hoa quả hay dùng các chế phẩm đường chuyên dụng sẽ mang lại hiệu quả tốt hơn khi cơ thể phát tín hiệu cảnh báo. Một nghiên cứu thử nghiệm năm 2020 trên 21 thanh thiếu niên từ 12 đến 16 tuổi mắc đái tháo đường típ 1 đã so sánh trực tiếp ba dạng carbohydrate hấp thu nhanh trong một chuyến dã ngoại đi bộ 5 ngày với hành trình dài 70 km ^[1].

Trong nghiên cứu này, các đối tượng được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm để xử trí hạ đường huyết bằng liều 0,3 gam carbohydrate trên mỗi kilôgam cân nặng: nhóm 1 dùng chế phẩm glucose, nhóm 2 dùng kẹo mềm chứa đường fondant, và nhóm 3 sử dụng nước ép trái cây ^[1]. Kết quả theo dõi bằng thiết bị đo đường huyết liên tục cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa ba phương pháp điều trị về thời gian người tham gia ở trong trạng thái hạ đường huyết, mức tăng nồng độ đường trong máu hay số đợt hạ đường huyết tái phát sau khi can thiệp ^[1]. Kết luận của nhóm tác giả khẳng định việc cung cấp 0,3 gam carbohydrate hấp thu nhanh trên mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể dưới dạng glucose, kẹo mềm hay nước cam đều giải quyết hiệu quả tình trạng hạ đường huyết trong quá trình vận động kéo dài ^[1].

Như vậy, kẹo ngọt chứa đường hoặc kẹo mềm thông thường hoàn toàn có thể sử dụng như một giải pháp đường nhanh tương đương với nước hoa quả, miễn là cung cấp đủ hàm lượng carbohydrate tác dụng nhanh cần thiết ^[1]. Tuy nhiên, nếu chỉ ngậm một viên kẹo gừng nhỏ có hàm lượng đường thấp, người bệnh khó có thể đạt được liều lượng 15 đến 20 gam carbohydrate cần thiết theo chuẩn y khoa ^{[6] [5]}.

Mối liên hệ giữa nạp carbohydrate và hạ huyết áp tư thế

Carbohydrate không chỉ đóng vai trò cứu cánh cho các cơn đói đường mà còn được khảo sát trong việc cải thiện huyết áp ở một số tình huống đặc biệt. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng tiến hành năm 2023 trên 168 bệnh nhân trải qua phẫu thuật thay khớp gối toàn phần đã đánh giá tác động của đồ uống chứa carbohydrate ^[7].

Nghiên cứu này loại trừ các bệnh nhân trên 80 tuổi, người có phân loại ASA trên 3 và những người mắc bệnh đái tháo đường ^[7]. Nhóm can thiệp được cho uống bổ sung đồ uống chứa carbohydrate vào thời điểm 2 đến 3 giờ trước khi phẫu thuật, bên cạnh chế độ nhịn ăn tiêu chuẩn ^[7]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ hạ huyết áp tư thế khi vận động sớm sau mổ ở nhóm uống carbohydrate là 19% (14 bệnh nhân), thấp hơn đáng kể so với mức 34% (24 bệnh nhân) ở nhóm chứng không dùng đồ uống này ^[7]. Tỷ lệ không dung nạp tư thế đứng ở nhóm can thiệp là 13% (9 bệnh nhân) so với 19% (13 bệnh nhân) ở nhóm chứng ^[7]. Các nhà nghiên cứu không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ bất lợi nào liên quan đến đồ uống carbohydrate, dù vậy họ vẫn lưu ý rằng ý nghĩa lâm sàng thực tế của phương pháp này cần được tiếp tục nghiên cứu sâu hơn ^[7].

Mặc dù carbohydrate có thể hỗ trợ điều hòa huyết áp tư thế trong bối cảnh nhịn ăn phẫu thuật, đây là tình huống dự phòng có kiểm soát và không đồng nghĩa với việc ăn kẹo gừng có thể điều trị dứt điểm mọi dạng tụt huyết áp đột ngột trong sinh hoạt thường ngày ^[7].

Những sai lầm phổ biến khi tự xử trí tại nhà

Sai lầm lớn nhất của người dân là thói quen tiện đâu dùng đấy và xử trí theo cảm tính khi thấy mệt. Nghiên cứu quan sát thực tế năm 2020 trên 93 người lớn mắc đái tháo đường típ 1 (độ tuổi trung bình 36,5 tuổi, thời gian mắc bệnh trung bình 14,9 năm và HbA1c trung bình 7,3%) đã theo dõi 483 đợt hạ đường huyết trong vòng 14 ngày ^[6].

Kết quả nghiên cứu thực tế này đã bộc lộ những lỗ hổng rất lớn trong hành vi tự xử trí của người bệnh ^[6]. Lượng carbohydrate trung bình mà người tham gia tiêu thụ trong mỗi đợt hạ đường huyết lên tới 25,9 gam, vượt xa mức khuyến cáo chuẩn ^[6]. Hiện tượng điều trị quá mức, tức nạp nhiều hơn 20 gam carbohydrate, xảy ra ở 50,3% tổng số các đợt hạ đường huyết; thậm chí có tới 22,3% các đợt bệnh nhân nạp vượt quá 30 gam carbohydrate ^[6]. Nước ép trái cây là lựa chọn phổ biến nhất, chiếm gần 70% các trường hợp can thiệp ^[6].

Đáng chú ý, chỉ số đường huyết (GI) của các thực phẩm được người bệnh tiêu thụ trong các đợt hạ đường huyết chỉ ở mức thấp, trung bình là 53,9 ^[6]. Rất nhiều người bệnh đã chọn các thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp hoặc trung bình như sữa, bánh mì, bánh quy và các sản phẩm bánh ngọt nướng ^[6]. Nghiên cứu kết luận rằng phần lớn bệnh nhân đái tháo đường típ 1 trong nghiên cứu không quản lý cơn hạ đường huyết theo đúng hướng dẫn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ, chủ yếu do nạp quá nhiều đường và chọn sai thực phẩm có tốc độ tăng đường huyết chậm ^[6].

Nhiều người ngậm kẹo gừng cũng mắc sai lầm tương tự: nghĩ rằng kẹo có vị ngọt là đủ, nhưng lại không kiểm soát được hàm lượng carbohydrate thực tế nạp vào. Nếu ăn quá nhiều kẹo ngọt hay bánh quy giàu chất béo, chất béo sẽ làm chậm quá trình tiêu hóa và hấp thu đường vào máu, khiến triệu chứng hạ đường huyết kéo dài dai dẳng ^[6]. Ngược lại, khi lượng đường hấp thu ồ ạt sau đó, người bệnh sẽ phải đối mặt với tình trạng tăng đường huyết phản ứng dữ dội ^[6].

Ai cần đặc biệt thận trọng với cơn hạ đường huyết?

Hạ đường huyết không chỉ là cảm giác mệt mỏi thoáng qua mà là một biến chứng cấp tính nguy hiểm. Đối với bệnh nhân đái tháo đường, hạ đường huyết là biến chứng cấp tính phổ biến nhất có thể đe dọa tính mạng ^{[6] [4]}.

Những người điều trị bằng insulin, sulfonylurea hoặc glinide là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất phát triển biến chứng hạ đường huyết và cần được giáo dục kỹ lưỡng về các mối nguy hại cũng như cách ứng phó kịp thời ^[4]. Các dữ liệu y khoa chỉ ra rằng việc kiểm soát đường huyết quá chặt chẽ ở bệnh nhân nằm viện thường dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết nghiêm trọng và đe dọa mạng sống ^[4]. Chính vì vậy, mức mục tiêu đường huyết từ 140 đến 180 mg/dL hiện được khuyến nghị cho phần lớn bệnh nhân điều trị nội trú, bao gồm cả những ca bệnh nặng và không nặng ^[4].

Người chăm sóc và thân nhân xung quanh người bệnh đái tháo đường cần được huấn luyện để nhận biết sớm các biểu hiện hạ đường huyết ^[4]. Trong trường hợp hạ đường huyết nhẹ, người bệnh có thể tự xử trí bằng carbohydrate tác dụng nhanh nếu đường huyết dưới 70 mg/dL ^[8]. Tuy nhiên, khi chuyển sang hạ đường huyết nghiêm trọng, bệnh nhân sẽ bị suy giảm nhận thức nặng và cần có sự trợ giúp từ bên ngoài để hồi phục ^[8].

Đặc biệt, tài liệu y khoa năm 2024 nhấn mạnh rằng nếu người bệnh không có khả năng hoặc không chịu nuốt (chẳng hạn như rơi vào trạng thái lú lẫn nặng, bất tỉnh hoặc hôn mê), tuyệt đối không được nhét kẹo, đổ nước đường hay kẹo gừng vào miệng vì nguy cơ gây sặc vào đường thở dẫn đến nghẹt thở hoặc tử vong ^[3]. Trong tình huống này, kế hoạch điều trị bắt buộc phải sử dụng glucagon dạng dùng sẵn để tiêm hoặc xịt qua đường người khác hỗ trợ ^[3].

Hướng dẫn xử trí đúng cách trong đời sống hàng ngày

Để không bị nhầm lẫn và xử trí sai lầm, mỗi người cần xây dựng cho mình một quy trình ứng phó khoa học mỗi khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu hoa mắt, chóng mặt hay bủn rủn tay chân.

Biện pháp lý tưởng nhất khi xuất hiện triệu chứng nghi ngờ là tiến hành đo ngay huyết áp và thử đường huyết mao mạch bằng máy đo cá nhân nếu có sẵn thiết bị. Nếu huyết áp tâm thu hạ thấp dưới mức bình thường nhưng đường huyết vẫn ổn định, người bệnh cần được nằm nghỉ ngơi ở nơi thoáng mát, kê cao chân để tăng lưu lượng máu trở về tim và não, đồng thời uống một ly nước lọc hoặc nước ấm. Việc ngậm kẹo gừng lúc này chỉ có tác dụng tạo cảm giác ấm áp và kích thích thần kinh nhẹ từ tinh dầu gừng, không thay thế được việc nghỉ ngơi phục hồi huyết động.

Nếu xác định bị hạ đường huyết hoặc đang dùng các thuốc hạ đường huyết có nguy cơ cao, người bệnh cần thực hiện nghiêm túc quy tắc nạp đường nhanh chuẩn khoa học:

• Nạp ngay khoảng 15 đến 20 gam carbohydrate hấp thu nhanh, tương đương với 1 ly nước ép trái cây (khoảng 150-200ml), 3-4 viên kẹo đường thông thường hoặc dung dịch glucose chuyên dụng ^{[6] [4] [5] [1]}.
• Nghỉ ngơi tại chỗ và kiểm tra lại đường huyết sau 15 đến 20 phút để đánh giá mức độ phục hồi ^{[2] [4] [5]}.
• Nếu đường huyết vẫn chưa đạt ngưỡng an toàn, tiếp tục lặp lại liều 15 đến 20 gam đường nhanh như trên ^{[2] [5]}.
• Khi các triệu chứng đã thuyên giảm và đường huyết trở lại bình thường, hãy ăn thêm một bữa nhẹ chứa carbohydrate phức hợp tác dụng kéo dài nếu bữa ăn chính tiếp theo cách xa hơn một đến hai giờ ^[4].

Đối với những bệnh nhân đái tháo đường típ 1, việc tham gia các chương trình đào tạo liệu pháp insulin linh hoạt, học cách đếm carbohydrate và hiểu rõ độ nhạy insulin sẽ giúp kiểm soát chuyển hóa tốt hơn và giảm thiểu đáng kể nguy cơ xuất hiện các cơn hạ đường huyết trong sinh hoạt ^[8].

Tóm lại, kẹo gừng hay kẹo ngọt chỉ là giải pháp tình thế giúp bổ sung đường nhanh khi bạn rơi vào cơn hạ đường huyết thực sự. Việc hiểu đúng bản chất cơn mệt mỏi, phân biệt rạch ròi giữa tụt huyết áp và thiếu hụt glucose, đồng thời tuân thủ liều lượng chuẩn xác sẽ giúp bảo vệ an toàn tính mạng và tránh những biến chứng sức khỏe không đáng có.