Người bị huyết áp thấp có nên dùng cây biển súc thường xuyên?

Thói quen nấu nước lá cây dân gian uống hàng ngày để thanh nhiệt, giải độc rất phổ biến ở nhiều gia đình Việt. Cây biển súc (còn gọi là rau đắng đất) thường được truyền tai nhau dùng làm nước uống mát gan, lợi tiểu. Tuy nhiên, nhiều người có cơ địa huyết áp thấp lại băn khoăn liệu uống loại thảo dược này thường xuyên có làm tình trạng hoa mắt, chóng mặt thêm trầm trọng.

Câu trả lời ngắn gọn là người bị huyết áp thấp không nên tự ý dùng cây biển súc thường xuyên. Dược liệu này vốn được ghi nhận có tác dụng hỗ trợ làm giảm huyết áp ^[1]. Việc sử dụng liên tục ở người có nền huyết áp thấp dễ dẫn đến nguy cơ tụt huyết áp sâu hơn, gây mệt mỏi và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt hàng ngày.

Cây biển súc tác động thế nào lên hệ tim mạch và huyết áp?

Trong y học cổ truyền tại Hàn Quốc, cây biển súc (tên khoa học là Polygonum aviculare L.) từ lâu đã được sử dụng để điều trị béo phì và các triệu chứng liên quan đến bệnh tăng huyết áp ^[1]. Tác dụng này xuất phát từ khả năng can thiệp của các hoạt chất thực vật vào hệ thống mạch máu và quá trình chuyển hóa chất béo trong cơ thể ^[1].

Khi đi vào cơ thể, chiết xuất từ cây biển súc tác động trực tiếp lên thành động mạch chủ ^[1]. Thảo dược này giúp ức chế các phân tử kết dính tế bào như ICAM-1, VCAM-1 và yếu tố phiên mã NF-kappaB vốn gây viêm và làm cứng thành mạch ^[1]. Đồng thời, hoạt chất trong cây còn làm giảm quá trình phosphoryl hóa của con đường tín hiệu MAPK tại động mạch chủ ^[1].

Con đường MAPK đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa phản ứng viêm và sự co giãn của thành mạch máu. Khi con đường này bị ức chế cùng với việc giảm các mảng xơ vữa, lòng mạch trở nên thông thoáng hơn và áp lực máu lên thành động mạch giảm xuống ^[1]. Bên cạnh đó, việc giảm khối lượng mô mỡ và nồng độ lipid (mỡ) trong máu cũng góp phần làm nhẹ gánh nặng cho hệ tuần hoàn, từ đó kéo chỉ số huyết áp đi xuống ^[1].

Đối với người bị tăng huyết áp hoặc xơ vữa động mạch, cơ chế này mang lại lợi ích bảo vệ rõ rệt ^[1]. Ngược lại, ở người vốn có huyết áp thấp, áp lực dòng máu trong lòng mạch đã ở ngưỡng yếu. Nếu tiếp tục chịu tác động làm giảm huyết áp từ dược liệu, máu sẽ khó bơm đủ lên não và các cơ quan ngoại vi, dẫn đến hiện tượng choáng váng, bủn rủn tay chân.

Nghiên cứu khoa học nói gì về khả năng hạ huyết áp của biển súc?

Để kiểm chứng công dụng dân gian của cây biển súc, một nghiên cứu công bố năm 2014 đã tiến hành thử nghiệm chiết xuất ethanol của loài cây này (viết tắt là PAE) trên mô hình động vật ^[1]. Nhóm nghiên cứu sử dụng những con chuột bị biến đổi gen thiếu hụt ApoE — một mô hình chuẩn chuyên dùng để nghiên cứu bệnh xơ vữa động mạch và rối loạn mỡ máu ^[1].

Trong thiết kế nghiên cứu kéo dài 12 tuần, đàn chuột được chia thành các nhóm ăn chế độ ăn kiểu phương Tây giàu chất béo (nhóm WD) để gây tăng cân, tăng mỡ máu và tăng huyết áp ^[1]. Một số nhóm được bổ sung thêm chiết xuất biển súc PAE ở hai mức liều lượng là 50 mg/kg và 100 mg/kg trọng lượng cơ thể, hoặc dùng thuốc hạ mỡ máu nhóm statin ở liều 10 mg/kg để đối chứng ^[1]. Song song đó, các nhà khoa học cũng thực hiện các phân tích trong ống nghiệm (in vitro) để đánh giá khả năng sống của tế bào và mức độ hoạt động của các protein gây viêm mạch máu ^[1].

Kết quả sau 12 tuần cho thấy những con chuột được dùng chiết xuất biển súc ở cả hai liều 50 mg/kg và 100 mg/kg hoặc dùng thuốc statin (10 mg/kg) đều tăng cân ít hơn hẳn so với nhóm chỉ ăn chế độ giàu béo ^[1]. Đáng chú ý, nhóm dùng biển súc có lượng mô mỡ thấp hơn, nồng độ lipid trong huyết thanh giảm và chỉ số huyết áp thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng ăn đồ béo ^[1].

Ở cấp độ mô học, kích thước mảng xơ vữa tại động mạch chủ và kích thước tế bào mỡ của nhóm dùng biển súc cũng thu nhỏ lại ^[1]. Các chỉ số gây viêm mạch máu như ICAM-1, VCAM-1 và NF-kappaB tại động mạch chủ giảm dần phụ thuộc vào liều lượng chiết xuất biển súc được đưa vào, hoàn toàn khớp với các quan sát trong ống nghiệm ^[1]. Nghiên cứu kết luận chiết xuất biển súc bảo vệ mạch máu khỏi xơ vữa và làm hạ huyết áp thông qua cơ chế phụ thuộc vào con đường MAPK ^[1].

Lợi ích thực sự và những giới hạn cần biết của bằng chứng

Từ dữ liệu nghiên cứu trên, có thể thấy lợi ích tiềm năng của cây biển súc tập trung vào nhóm đối tượng bị thừa cân, rối loạn mỡ máu, xơ vữa động mạch và tăng huyết áp ^[1]. Khả năng vừa kiểm soát cân nặng, giảm mỡ máu, vừa làm sạch lòng mạch và hạ huyết áp giúp thảo dược này trở thành ứng viên sáng giá trong việc hỗ trợ phòng ngừa các biến cố tim mạch do xơ vữa ^[1].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại. Nghiên cứu năm 2014 nói trên mới chỉ được thực hiện trên mô hình chuột biến đổi gen và trên tế bào trong phòng thí nghiệm, chưa phải là thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người ^[1]. Chế phẩm sử dụng trong thí nghiệm là chiết xuất bằng cồn (ethanol) đã được chuẩn hóa liều lượng chính xác theo từng kilôgam trọng lượng cơ thể ^[1], khác với cách người dân tự hái lá tươi hoặc phơi khô nấu nước uống hàng ngày.

Hơn nữa, nghiên cứu không đánh giá độ an toàn của cây biển súc trên nhóm cá thể có huyết áp bình thường hoặc huyết áp thấp ^[1]. Do đó, việc suy diễn rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại cho mọi cơ địa là thiếu cơ sở khoa học. Chính tác dụng làm hạ huyết áp đã được chứng minh trên thực nghiệm ^[1] lại là lời cảnh báo cho những người có nền huyết áp thấp.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng biển súc làm nước uống

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "mát gan, thanh nhiệt" với việc ai uống nhiều cũng tốt. Nhiều người thấy cơ thể mệt mỏi, uể oải do huyết áp thấp nhưng lại tưởng mình bị "nóng trong người", từ đó mua biển súc về nấu uống thay nước lọc. Hậu quả là huyết áp càng tụt thấp, cơ thể thêm suy nhược.

Sai lầm thứ hai là nghĩ rằng thảo dược tự nhiên chỉ làm hạ huyết áp ở người bị cao huyết áp, còn người huyết áp thấp uống vào sẽ tự cân bằng. Thực tế, các hoạt chất sinh học trong chiết xuất biển súc tác động trực tiếp lên cấu trúc mạch máu và các con đường tín hiệu tế bào như MAPK để làm giảm áp lực máu theo liều lượng sử dụng ^[1]. Chúng không có cơ chế "tự nhận biết" cơ địa để ngừng tác động khi huyết áp đã thấp.

Một quan niệm sai lệch khác là dùng lá cây sắc đặc uống liên tục nhiều tháng để giảm cân nhanh vì nghe nói cây này giảm mỡ. Dù nghiên cứu cho thấy chiết xuất biển súc giúp giảm tăng cân và thu nhỏ kích thước tế bào mỡ sau 12 tuần ^[1], nhưng việc lạm dụng liều cao không kiểm soát ở người sẽ kéo theo rủi ro tụt huyết áp và rối loạn điện giải.

Ai nên thận trọng khi sử dụng cây biển súc?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người có tiền sử huyết áp thấp hoặc hay bị tụt huyết áp tư thế (hoa mắt, tối sầm mặt mũi khi đứng lên ngồi xuống đột ngột). Do biển súc có tác dụng làm giảm huyết áp phụ thuộc theo liều lượng ^[1], việc dùng thường xuyên có thể đẩy huyết áp xuống dưới ngưỡng an toàn.

Nhóm thứ hai là những người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc hạ mỡ máu nhóm statin. Trong nghiên cứu năm 2014, chiết xuất biển súc cho thấy tác dụng hạ huyết áp và giảm mỡ máu tương tự như nhóm đối chứng dùng thuốc statin ^[1]. Nếu tự ý kết hợp uống nước biển súc đặc cùng lúc với thuốc tây y mà không có chỉ định, tác dụng cộng gộp có thể gây hạ huyết áp quá mức.

Ngoài ra, người cao tuổi có hệ tuần hoàn suy yếu, phụ nữ mang thai, người đang có thể trạng gầy yếu suy kiệt hoặc mắc các bệnh lý mạn tính về thận, tim mạch cũng không nên tự ý dùng dược liệu này dài ngày. Khi có bất kỳ bệnh nền nào hoặc đang phải uống thuốc điều trị định kỳ, người bệnh bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm thảo dược.

Gợi ý cách áp dụng thực tế an toàn cho sức khỏe

Đối với người có huyết áp thấp, nguyên tắc an toàn nhất là tránh dùng cây biển súc dưới dạng nước sắc đặc hoặc uống thay nước lọc hàng ngày. Nếu chỉ ăn một lượng nhỏ rau đắng trong bữa canh gia đình thông thường, hàm lượng hoạt chất thấp và đi kèm thức ăn giàu dinh dưỡng thì ít gây biến động huyết áp đột ngột như khi uống dịch chiết cô đặc.

Trong trường hợp người huyết áp thấp vẫn muốn sử dụng với mục đích hỗ trợ sức khỏe theo đợt ngắn, cần tham khảo ý kiến thầy thuốc để điều chỉnh liều lượng thật nhỏ. Có thể kết hợp chế biến cùng các nguyên liệu có tính ấm như vài lát gừng tươi trong món ăn, uống sau bữa ăn no và tuyệt đối không uống lúc bụng đói. Trong quá trình dùng, cần lắng nghe cơ thể và đo huyết áp định kỳ; nếu thấy xuất hiện cảm giác lạnh tay chân, lơ mơ, tim đập nhanh thì phải ngưng ngay.

Với những người bị thừa cân, mỡ máu cao kèm tăng huyết áp — nhóm đối tượng phù hợp với lợi ích của biển súc ^[1] — cũng chỉ nên xem đây là giải pháp hỗ trợ bên cạnh chế độ ăn giảm mỡ kiểu phương Tây và tập luyện thể dục. Không được tự ý bỏ thuốc điều trị của bác sĩ để chuyển sang uống lá cây hoàn toàn.

Tóm lại, cây biển súc là dược liệu quý có khả năng hỗ trợ giảm mỡ máu, ngăn ngừa xơ vữa động mạch và hạ huyết áp dựa trên bằng chứng thực nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, chính đặc tính hạ áp này khiến biển súc không phù hợp để người huyết áp thấp sử dụng thường xuyên. Hiểu đúng cơ địa của bản thân và tham vấn bác sĩ trước khi dùng thảo dược luôn là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe an toàn.