Người bị viêm khớp dạng thấp ăn đậu nành có làm tăng viêm?

Nhiều bệnh nhân viêm khớp dạng thấp thường băn khoăn về chế độ ăn uống hàng ngày, đặc biệt là các sản phẩm từ đậu nành như đậu phụ, sữa đậu nành hay bánh mì đậu. Một số lời đồn cho rằng đạm thực vật từ đậu nành có thể gây kích ứng hệ miễn dịch, làm bùng phát cơn đau hoặc tăng các phản ứng viêm khớp.

Thực tế khoa học cho thấy quan niệm trên là không chính xác. Đậu nành không làm tăng các chỉ số phản ứng viêm trong cơ thể người bệnh viêm khớp dạng thấp ^[1]. Ngược lại, việc bổ sung thực phẩm từ đậu nành còn ghi nhận khả năng làm giảm một số chất gây viêm quan trọng trong máu ^[1].

Viêm khớp dạng thấp và vai trò của các chỉ số viêm

Viêm khớp dạng thấp là bệnh lý tự miễn đặc trưng bởi tình trạng viêm màng hoạt dịch lan tỏa, gây đau mỏi, sưng tấy và nguy cơ phá hủy khớp theo thời gian [1, 4]. Khi bệnh bùng phát, cơ thể phóng thích nhiều hóa chất trung gian thúc đẩy phản ứng viêm toàn thân [4, 5].

Để theo dõi diễn tiến bệnh, các bác sĩ thường đánh giá thông qua protein phản ứng C (CRP) [4, 5]. Đây là một protein pha cấp tính do gan sản xuất và giải phóng vào máu mỗi khi có phản ứng viêm xảy ra ^[2]. Nồng độ CRP thường tăng cao ở bệnh nhân viêm khớp và phản ánh mức độ hoạt động của bệnh [2, 4, 7]. Bên cạnh CRP, các phân tử trung gian như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) đóng vai trò then chốt trong kích hoạt quá trình phá hủy mô khớp ^[1].

Đậu nành chứa thành phần hoạt tính sinh học chính là isoflavone ^[1]. Chất này từng được ghi nhận qua các mô hình thực nghiệm là có tác dụng kháng viêm tiềm năng, mở ra hướng nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng cho bệnh nhân viêm khớp ^[1].

Đậu nành tác động thế nào đến cơ thể bệnh nhân khớp?

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng công bố năm 2024 đã làm rõ mối liên hệ giữa việc ăn thực phẩm chứa đậu nành và các dấu ấn sinh học của viêm khớp dạng thấp ^[1].

Nghiên cứu được tiến hành trên 44 phụ nữ mắc viêm khớp dạng thấp đang hoạt động ^[1]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên thành hai nhóm: 22 người dùng bánh mì đậu nành và 22 người dùng bánh mì giả dược mỗi ngày trong thời gian 8 tuần ^[1]. Các chỉ số về dinh dưỡng, hoạt động thể chất, mỡ máu, khả năng chống oxy hóa toàn phần (TAC), thang điểm hoạt động bệnh DAS28, CRP và TNF-alpha đều được kiểm tra chặt chẽ ^[1].

Kết quả sau 8 tuần cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về chế độ ăn uống cũng như hoạt động thể chất giữa hai nhóm ^[1]. Đáng chú ý, nồng độ chỉ số viêm CRP giữa nhóm dùng bánh mì đậu nành và nhóm đối chứng không có sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê (chỉ số p = 0,12) ^[1]. Khả năng chống oxy hóa TAC cũng tương đương nhau giữa hai nhóm (p = 0,66) ^[1].

Đặc biệt, nồng độ TNF-alpha trong huyết thanh ở nhóm ăn bánh mì đậu nành đã giảm đi rõ rệt vào cuối đợt can thiệp (p < 0,000) và giảm vượt trội khi so với nhóm đối chứng (p = 0,019) ^[1]. Bánh mì đậu nành chỉ làm giảm nồng độ TNF-alpha lưu hành mà không gây tăng bất kỳ chỉ số viêm nào khác ^[1].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích và giới hạn

Dữ liệu lâm sàng khẳng định việc dung nạp đạm từ thực phẩm đậu nành không kích hoạt phản ứng viêm hay làm bệnh khớp trầm trọng hơn ^[1]. Việc giảm nồng độ TNF-alpha là tín hiệu tích cực, bởi đây là đích nhắm của nhiều liệu pháp sinh học điều trị khớp ^[1].

Bên cạnh đó, các thông số về mỡ máu bao gồm cholesterol toàn phần, chất béo trung tính triglyceride, lipoprotein tỷ trọng cao (HDL), lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) và lipoprotein tỷ trọng rất thấp (VLDL) đều không bị ảnh hưởng tiêu cực sau 8 tuần ăn bánh mì đậu nành ^[1]. Điều này cho thấy đạm đậu nành an toàn đối với hệ chuyển hóa của người bệnh ^[1].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2024 chỉ mới thực hiện trên quy mô 44 bệnh nhân nữ trong thời gian 8 tuần can thiệp ^[1]. Do đó, các nhà khoa học nhấn mạnh vẫn cần thêm những nghiên cứu dài hạn, quy mô lớn hơn để khẳng định chắc chắn tác động toàn diện của đậu nành ^[1].

Hiểu lầm thường gặp về đậu nành và viêm khớp

Nhiều người bệnh thường nhầm lẫn giữa viêm khớp dạng thấp và bệnh gút, từ đó kiêng khem đậu nành quá mức. Axit uric thường gắn liền với bệnh gút nhưng cũng có liên quan đến sinh lý bệnh khớp dạng thấp ^[2]. Tuy nhiên, các phân tích chỉ ra rằng đậu nành không làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh tự miễn ^[1].

Một ngộ nhận khác là đậu nành làm tăng các chỉ số xét nghiệm viêm như CRP. Nghiên cứu thực tế chỉ ra lượng CRP không hề gia tăng khi bệnh nhân ăn đậu nành đều đặn ^[1]. CRP là dấu hiệu toàn thân nhạy cảm, thường phản ánh mức độ hoạt động của bệnh và đáp ứng điều trị [4, 7]. Nếu đậu nành gây kích ứng màng hoạt dịch, CRP chắc chắn sẽ tăng vọt, nhưng điều này đã không xảy ra trên lâm sàng ^[1].

Do đó, việc loại bỏ hoàn toàn đậu nành ra khỏi thực đơn vì sợ sưng đau khớp là một kiêng cữ không có căn cứ khoa học, vô tình làm giảm bớt nguồn đạm lành mạnh trong bữa ăn ^[1].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù đậu nành an toàn cho bệnh nhân viêm khớp dạng thấp, một số trường hợp vẫn cần lưu ý khi bổ sung vào thực đơn:

Người có cơ địa dị ứng đạm đậu nành hoặc từng xuất hiện dấu hiệu nổi mề đay, khó thở, rối loạn tiêu hóa sau khi dùng các món làm từ đậu nành thì không nên sử dụng.

Những người mắc kèm các bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính nên thăm dò từng lượng nhỏ để tránh cảm giác đầy hơi, khó tiêu do cơ địa hấp thu chất xơ và đường phức từ họ đậu.

Bệnh nhân đang trong giai đoạn viêm khớp cấp tính đi kèm tổn thương nặng hoặc đang điều trị phối hợp nhiều thuốc đặc hiệu cần trao đổi với bác sĩ điều trị để xây dựng thực đơn cân bằng nhất.

Gợi ý cách dùng đậu nành an toàn trong bữa ăn

Người bị viêm khớp có thể đưa đậu nành vào chế độ ăn uống một cách khoa học để đa dạng hóa nguồn protein:

• Lựa chọn thực phẩm nguyên bản: Ưu tiên các loại thực phẩm quen thuộc, ít qua chế biến công nghiệp như đậu phụ tươi nấu canh, đậu phụ luộc, sữa đậu nành nguyên chất không đường hoặc hạt đậu nành luộc. Hạn chế các sản phẩm đậu hũ chiên ngập dầu mỡ ở nhiệt độ cao.
• Khẩu phần hợp lý: Duy trì lượng dùng vừa phải, khoảng 2 đến 3 bữa mỗi tuần, thay phiên linh hoạt với các nguồn đạm thực vật và động vật khác để đảm bảo cân đối dinh dưỡng.
• Kết hợp đa dạng: Chế biến đậu nành cùng các loại rau củ xanh giàu chất xơ, vitamin nhằm tăng cường sức khỏe tổng thể mà không gây áp lực lên hệ tiêu hóa.

Đậu nành là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng và không làm tăng phản ứng viêm ở bệnh nhân viêm khớp dạng thấp ^[1]. Việc hiểu đúng bằng chứng khoa học sẽ giúp người bệnh yên tâm lựa chọn món ăn, tránh kiêng khem cực đoan ảnh hưởng đến thể trạng chung ^[1].